Hadıdıatý – pandemııa saldarynan bilim ala almaǵan mıllıondaǵan afrıkalyq oqýshynyń biri. Afrıkanyń kóptegen eli koronavırýs pandemııasyn toqtatý úshin erte qadamdar jasaǵan. Sonyń ishinde mektepterdi jabý da bar. Afrıka Damý banki (AfDB) Oksfordtaǵy baqylaý derekterin paıdalana otyryp jarııalaǵan Afrıka ekonomıkalyq saraptamasyna súıensek, qurlyqtaǵy memleketterdiń jartysyna jýyǵy alǵashqy naýqas anyqtalǵannan keıingi úsh kún ishinde mektepterdi jabý týraly sheshim qabyldaǵan. Al bir aıdan keıin bári osy qadamǵa bardy.
2020 jylǵy 16 aqpan men 1 jeltoqsan aralyǵynda Afrıkadaǵy mektepter ortasha eseppen 100 kúndeı jabyq boldy. Keı elde shynaıy kórsetkish tómen ekenine qaramastan (Madagaskarda, Benınde jáne Zambııada 50 kúnnen az), basqa memleketterde áldeqaıda kóp (Efıopııa men Ýgandada mektep 200 kúnnen asa ýaqytqa jabyldy). О́ńirlik turǵydan qarasaq, qurlyqtyń ońtústigindegi mektepterdiń jabylý merzimi azyraq (85 kún), al Shyǵys Afrıkada ol kórsetkish óte joǵary (137 kún).
Baqýatty elderden aıyrmashylyǵy sol, Afrıkanyń kóptegen memleketi mektepterdegi oqý baǵdarlamalaryn onlaın rejimge jyldam aýystyra alǵan joq. Kenııada ınternetke qoljetimdilik 83 paıyzdy quraǵanymen, oqýshylardyń 80 paıyzy keń jolaqty ınternettiń nasharlyǵy saldarynan onlaın-sabaqqa qatysa almady. Sondaı-aq oqýshylarǵa ınternetke qosylatyn qurylǵylar, máselen smartfondar men noýtbýkter jetispedi. Sóıtip onlaın sabaqqa qatysýǵa múmkindik bolmady. Tipti qashyqtan oqý sabaqtary radıo men teledıdar arqyly efırge taralǵanymen, elektr energııasynyń joqtyǵy da qol baılady.
Sonyń saldarynan, byltyrǵy oqý jylynda kóptegen afrıkalyq oqýshy búkil toqsandy tekke ótkizdi. Tabysy tómen elderdegi oqýshy arasyndaǵy bilim berý salasynyń zardap shekkeni tańǵalarlyq emes. Dúnıe júzi boıynsha pandemııa saldarynan mektepterdiń jabylýynan týyndaıtyn tabystyń kemý shyǵyny kedeı elderdegi qazirgi ishki jalpy ónimniń 43-61 paıyzyn qurady. Salystyrmaly túrde qarasaq, kirisi joǵary elderde bul 6-8 paıyz ǵana.
Tipti bir eldiń ishindegi jaǵdaı da ártúrli. Qazirgi tańda qyzdar, áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasynan shyqqan jáne shalǵaı aýdandarda turatyn balalar sekildi álsiz toptaǵy oqýshylar qatty zardap shegedi. Olar sıfrly qyzmetke qoly jetpeıtindikten, ınternetke qosylatyn qurylǵylardy satyp ala almaıtyndyqtan, kóp jaǵdaıda otbasy tirshiligine aralasý taýqymetin tartýdan basqa amaly joq. Buǵan memlekettik jáne jekemenshik mektepterdegi aıyrmashylyqty, oqý baǵdarlamalaryn qanshalyqty tıimdi túrde onlaınǵa aýystyrǵanyn qosyńyz. Endeshe, bilim berýdegi, saıyp kelgende, ekonomıkalyq teńsizdiktiń kúrt ósýine qaýip joǵary.
Biraq mektepterdiń uzaq ýaqyt jabylýy odan da kóp qaýip tóndiredi. Mektepke barmaǵan kezde kedeı jáne álsiz topqa kiretin balalar mektepten tamaqtanbaıdy. Bul – olardyń negizgi as ishý orny. Dúnıejúzilik azyq-túlik baǵdarlamasy 2020 jyldyń sáýirinde mektepter jappaı jabylǵan kezde álemdegi 369 mıllıonnan astam bala durys tamaqtanbaı qalǵanyn habarlady. Olardyń qatarynda Dúnıejúzilik azyq-túlik baǵdarlamasy men Afrıkanyń úkimet qoldaýyndaǵy mektepterinde oqıtyn, atap aıtqanda Mysyr, Ýganda jáne Ońtústik Afrıkadaǵy 75 mıllıonnan astam bala bar.
Dúnıejúzilik azyq-túlik baǵdarlamasynyń keıingi derekterine súıensek, qazirgi tańda Afrıkadaǵy 50 mıllıonnan astam oqýshy áli kúnge deıin mektepte tamaqtanbaı júr. Atalǵan balalar kúni boıyna ishetin jalǵyz asyn osy mektepten alady. Sondyqtan olardyń mektepke barýy óte mańyzdy. Bul oqýshylar buryn mektepter usynatyn densaýlyq saqtaý boıynsha kómekten, tamaqtanýdan aıyryldy. Mektepten tys jerde olarǵa mundaı kómekti eshkim kórsete almaıdy.
Afrıkada tamaqtanýdyń jetkiliksizdigi qazir ýshyǵyp tur. Qazirgi tańda qurlyqta onsyz da álemdegi eń az as ishetin, tamaq jetispeıtinderdiń úlesi óte joǵary. Ásirese Ońtústik jáne Shyǵys Afrıkada jaǵdaı kúrdeli. Onda turǵyndar klımattyń ózgerýimen jáne shegirtkelerdiń shabýylymen kúresip jatyr. Áıelder aınalysatyn úı sharýashylyqtary pandemııa saldarynan jumysynan aıyrylyp, kirisi tómendedi. As-sýsyz qalý qaýpi de joǵary.
Tótenshe túrde azyq-túlik jetkizý tamaqtanbaı qalý qaýpin azaıtýǵa kómektesedi. Biraq mektepterdiń uzaq ýaqyt jabylýy saldarynan týyndaıtyn adam kapıtalyna teris áseri men teńsizdikke kedergi keltire almaıdy. Buǵan jol bermes úshin mektepterdi qaıta ashý qajet.
Jańasha sheshimder densaýlyqqa tıgizetin qaýipti barynsha azaıtýǵa kómektese alady. Máselen, áleýmettik qashyqtyq, úlken synyptardy shaǵyn toptarǵa bólý, muǵalimderdiń aýysyp otyrýy, qamtýdy arttyrý úshin qosymsha qyzmetker alý tıimdi bolar edi. Shaǵyn synyptar aptanyń basqa ýaqytynda oqýyna múmkindik bar.
Mektepterdi qaýipsiz túrde qaıta ashýǵa múmkindigi joq memleketterde saıasatkerler onlaın oqýdaǵy kedergilerdi joıý úshin túrli shara qabyldaýy kerek. AfDB esebinde kórsetilgendeı, bılik onlaın oqytý platformalaryn tegin jasaý maqsatynda jeke ınternet-provaıderlermen kelisimge kelgeni jón. Múmkindiginshe Kenııa men Ońtústik Afrıkadaǵy sekildi kedeı stýdentterge smartfondar nemese noýtbýkter bere alady.
Innovasııalyq, utqyr sheshimder mektepterdiń qaıta ashylý qaýpin azaıtýǵa kómektesedi. Olardy jabyq ustaý shyǵyndy arttyrady. Afrıka qurlyǵynyń órkendeýin qamtamasyz etý úshin adam kapıtaly qajet. Ásirese Hadıdıatý sekildi afrıkalyq oqýshylarǵa bul óte mańyzdy.
Hanan MORSI,
Afrıka Damý bankiniń Makroekonomıkalyq saıasat, boljaý jáne zertteý departamentiniń dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
