Ádebıet • 08 Sáýir, 2021

Qajyǵumar: Ol kim, qandaı adam?

631 ret kórsetildi

Qajyǵumar Shabdanulynyń 6 tomdyq «Qylmys» romany elimizde basylǵannan keıin ol da bizdiń ádebıetimizdiń bir bıigi dep aıta bastadyq. «Átteń-aı, taǵy bir umtylsaq, bul jazýshynyń álemdik ádebıettegi ornyn da bekitip alar ma edik» degen ókinish ishimizde jatqanyn nesine jasyramyz? «Aqsaqaldyń qolyna sý quıǵam, shapanyn kóterip júrgem» deıtin Almas Ahmetbekulymen osy jóninde biraz oı bólisken edik. Kezdesýimizge jazýshynyń qazir Almatyda turatyn qyzy Jaınar Qajyǵumarqyzy da keldi. Men aldymen qyryq jyl ómiri qapasta ótken qalamgerdiń túr-sıpaty men júris-turysy qandaı bolǵanyn suradym.

«1980 jyly biz ýnıversıtet bitirip kelgende Qajyǵumar Sháýeshekte bolatyn, dedi Almas Ahmetbekuly onyń túri-basyn kóz aldyna keltire otyryp. – Sońǵy ret qamaýǵa alynǵanǵa deıin Sháýeshek halqynyń joǵary deńgeıindegi derlikteı qurmetine ıe bolyp júrdi. Partııa je­tekshilerinen bastap, qarapaıym azamattaryna deıin ol kisini Sháýeshek halqynyń sımvoly, Sháýeshek mádenıetiniń fenomeni retinde syılady. Biz Qajekeńniń úıine baram degenderdi ertip baramyz, qashanda esigi ashyq turady. Ol kezde «Qylmys» romanynyń eki kitaby 30 myń tırajben shyǵyp ketken. Búkil áńgimesi, suhbaty tek qana ulttyq múdde men ulttyq arman-murat qana bolatyn. О́zi orta boıly, juqa, aqquba kisi. Shashy aq, qyr muryndy, kózi ótkir, kelbetti, qarshyǵadaı. Tap-taza kıinip, tik júredi. Adamdarǵa tik qarap sóıleıdi. 1986 jyldyń jeltoqsanynda «Keńestik barlaý qyzmetimen birlesip, Shyńjanda «Úmit» degen partııa qurǵan, qazaqtardyń seperatıstik baǵyttaǵy qyzmetin uıymdastyrǵan» deıtin jalamen qamaýǵa alynǵan. Sodan keıin ol kisini kórmedim.

– Al endeshe, Jaınar, «kózimdi ashyp kórgenim» degendeı, ol kisiniń jaryq dúnıedegi jaryǵysyń. Qajyaǵańdy bireýmiz kórdik, bireýmiz kórmedik, bet-beınesin, bolmys-bitimin sen aıtshy onda.

– Almas aǵamyz aıtqandaı, juqaltań kelgen kisi bolatyn, – dedi Jaınar Qajyǵumarqyzy da irkilmeı. – Orta boıly, aqquba, shashy aq, «stýdent kezimde-aq aǵaryp ketken» dep aıtyp otyratyn, artyna qaraı qaıyra taraıtyn.

– Ustalyp ketken kezi esińde me?           – Túski tamaq kezinde kóp adam kelip, úıdi aqtaryp-tóńkerip, eshqaısymyzben sóılestirmeı alyp ketti.

– «Shashyn artyna qaraı taraıtyn» degenińe qaraǵanda, túrmede otyrsa da sánqoı bolǵan ǵoı...

– Ol jaǵyn jibermeıtin endi. Kirpııaz, ár nársege uqypty. О́ziniń kitap bólmesine kirip ketse, tamaqqa shaqyryp alý qıyn bolatyn. Esimde qalǵany, sheshem ekeýmiz ár jyly tek abaqtyǵa baryp kóre alatyn edik. Betpe-bet otyryp, 20-30 mınýt sóılesemiz. 15 jyldyń 13 jylyn Úrimji túrmesinde ótkizdi. 2000 jyldary úıge qaıtty. 6 jasymnan stýdent bolǵanǵa deıin ákemdi jylyna bir-eki ret qana kórý maǵan da ońaı emes. Jan azabyn da, tán azabyn da tartyp, jetpistiń jýan ortasyna kelgendegi eńkish tartqan kezi kóz aldymda turady da qoıady.

– Eńbekqorlyǵy qalaı edi? Jazýdy qaı kezde jazatyn?

– Turmysta óte uqypty edi. Artyq uıqy, artyq tamaqtaný degen joq. Gı­gıenalyq tazalyqqa óte qatty mán beretin. Aldyna kitaptaryn jaıyp tas­taıdy, bireýine tıise almaımyz, ornyn aýystyrýǵa bolmaıdy. Túrmede jazǵandaryn qaǵaz qıyqtaryna jazǵan. Ony biz túrmeden alyp shyqqanbyz. Jazǵandaryn shıyrshyqtap orap, meniń jeńime salyp jiberedi. Bala dep meni teksermeýi múmkin. Emin-erkin kirip-shyǵa beremin. Úndemeı alyp shyǵamyn. Bala bolsam da ózimniń qýlyǵym bar. Kel­gen soń ne­giz­gi jumysymyz sol qaǵaz qıyq­taryn ret­­teý boldy. Anam qaıtadan kó­shirip jaz­­dy.

– Sol qaǵaz qıyqtaryndaǵy jazýlar endi kitap bolyp shyqty. Onyń jaıyn Almas Ahmetbekuly jaqsy biletin bolar. Almas, kitaptyń qalaı basylyp shyǵyp jatqanynan habardar me edińiz?

– Qytaıda 3 tomy shyqty, 2 tomy tarady. Úshinshisin baspadan jınap alyp órtep jiberdi. Baspahanada isteıtinderdiń qolynda muqabasy jasalmaǵan, tek túptelgenderi ǵana ketipti. Muqabalap úlgermeı, túptelip jatqanda bul kisi qamaýǵa alyndy.

– Qazaqstanda 6 tomdyqty qalaı shy­ǵar­dyq?

– Sháýeshekten shyqqan jazýshylar – bir shoǵyr. Solardyń ishinde eń úlken prozaık dep osy kisi men Qabdesh Jumadilovti aıtýǵa bolady. Jazǵandarynyń bárin Qab­­desh aǵaǵa jibergen. Keıin Qabdesh aǵa­myz Sháýeshekten kelgen biz sekildi azamat­­tarǵa «mynany ne isteımiz?» dedi. Talǵat Mamyr, Asqar Jakýlın sekil­di bir top azamat uıymdasyp, 6 tom­dyq qoljazbany túgel qaıta tergizip, Qab­desh aǵamyz qaı­tadan redaksııalap, Dúnıe­júzi qazaqtary qaýymdastyǵyna ótkizip, ol jerde úsh jyldaı jatyp, sosyn Qabekeń memlekettik baǵdarlamaǵa kirgizip, 2009 jyly Dúnıejúzi qazaq­tary qaýymdastyǵynyń janynan mem­leket­tik tapsyryspen shyǵaryldy. Kólemi jaǵynan 6 tomdyq roman qazaq ádebıe­tinde joq. Alty tom boıy birinshi jaqpen baıandaıdy. Bir keıipker sóılep otyrady.

Osy alty tomdy oqyp shyqqannan keıin Orazbek Sársenbaev aǵamyz: «6 tom  – qazaq ádebıetiniń asa aýqymdy qazynasy. Muhtar Áýezovtiń «Abaı jolynyń»
4 tomdyǵy qazaqtyń 50 jyldyq tarıhyn Abaı arqyly berse, myna 6 tomdyq qazaq dalasyna qyzyldar kelgennen bastap, taǵy da 50 jylyn qamtıdy» dedi.

– Kirispesinde Qabdesh Jumadilov: «Keńes Odaǵynda Sibir azap bolsa, Qy­taıda Tarym tozaq boldy» deıdi. Qane, al­ty tomnyń árqaısysynda ne jazylǵanyn taratyp aıtyp bereıikshi.

– Birinshi tomynda Qazaqstandaǵy ashtyqty jáne zulmattan qashqan qazaq­tardyń Sháýeshekke, qytaı jerine qa­laı barǵanyn jazady. Ekinshi tomynda she­karadan aýyp barǵan aǵaıynnyń sol jaqqa qalaı sińgeni, sondaǵy jan­kesh­tiligi sýretteledi. Úshinshi tomyn­da Shyńjandaǵy qazaqtardyń ult­tyq kóterilisi, Shyǵys Túrkistan respýb­lıkasynyń qurylýy, keıin onyń koalı­sııalyq úkimetke aınalýy aıtylady. Tórtinshi tomynda Shyńjanǵa qyzyl óki­mettiń kelýi kórsetiledi. Besinshi tomy búkil Qytaıdaǵy kámpeskeleý, taptarǵa bóliný týraly bolsa, altynshy tomyna Qytaıda júrgizilgen mádenıet tóńkerisi arqaý bolady. Sonda bul jıyrmasynshy jyldan jetpisinshi jylǵa deıingi 50 jyldyq tarıh bolyp otyr.

– Al nege «Qylmys» dep atalǵan?

– Bas keıipker Bıǵabylda ómir súrýge degen qushtarlyq pen aıaǵymdy tik basyp, eńsemdi kóterip júrsem degen talap qana bar. Bodan, kiriptar halyqtyń kez kelgen ókili durys ómir súrem dese, sol – qylmys. О́mir súrýiniń ózi qylmys. Búkil 6 tomda aıtaıyn degen eń basty ózegi osy. Ol kezde men «Tarbaǵataı» degen jýrnalda isteımin, Qajekeńmen suhbattasyp júrdim. Myna 6 tomdaǵy oqıǵanyń 25 paıyzy óziniń basynan ótken, tórtten úshi meniń janymdaǵy adamdardyń basynan ótken. Kitaptyń barysy ómirde bar keıipkerlerge qurylǵan. Tipti jaǵymsyz keıipkerlerdiń aty-jónine deıin bilemiz. Qajekeń bizdiń ǵana emes, 80-jyldardaǵy Shyńjandaǵy qazaq jastarynyń rýhanı jańǵyrýynyń sebep­shisi boldy. Romandaǵy keıipkeri qan­daı bolsa, ómirdegi jazýshylyǵy da, turmys­taǵy sıpaty da sondaı bolatyn ol kisiniń.

– Alty tomdyqty oqyp shyqqannan keıin bir kúlemin, bir ishimnen tynamyn. Mynandaı epızody bar: «Bular bizdiń úıde bálenbaı jyl buryn joǵalyp ketken urshyqty taýyp alypty. «Mynaý urshyq sizderdiki emes pe?» dep artyna tyǵyp ustap turyp surady. Bul soldattar kelgennen keıin eldiń joǵalyp ketken zattary ózinen-ózi tabyla bastady. Bir kúni bizdiń tezek keptirip jatqanymyzdy kórip, «buny ne isteısizder» dep surady. «Otqa jaǵamyz» dedik. Tańerteń birdeńe tarsyldaıtyn sııaqty. Dalaǵa shyǵyp qarasaq, kóshedegi tezekter bizdiń aýla­myzǵa tarsyldap jaýyp jatyr. Bular qandaı jaqsy ásker» deıdi. Shyǵys Túrkistandy qulatatyn kezdi qalaı shynaıy sýrettegen deseńizshi. Qysqasha aıtqanda, shekaranyń arǵy-bergi betindegi bar qazaqtyń basyndaǵy qýǵyn-súrginniń tarıhy deýge bolady.

 – Birde «Neshinshisin bitirdińiz?» dep suradym. 3-tomyn aıaqtaǵan eken. Ári qaraı jalǵastyryp ózi aıtty. «Shyǵys Túrkistan Respýblıkasynyń múshelerin keńestik ushaqpen qulatyp, óltirip bitirdim. Bizdiń ókimet múshelerimiz «Rahmetjan Ysqaqbek, Ábdikárim Abbas, Dálelhan Súgirbaı, osylar ushaqtan oqystan qulady» dep halyqqa estirtedi. Sonda halyqtyń arasynan: «Áı, óltirdi-aý, áı, túbine jetti-aý» dep joqtaı bastaıdy. Sosyn solardy belsendilerge sabatamyn. Bıǵalı da baryp álgilerdi «kommýnısterge jala jappa» dep sabaı bastaıdy» dep aıtyp berdi.

– Jaınar jańa anasy ekeýiniń jazý­shynyń qoljazbasyn túrmeden qalaı alyp shyqqandaryn aıtty. Úıde bol­ǵan­da jazǵandaryn kóshirisken, qamaý­da jat­qanda qoljazbasyn alyp shyqqan. Osynyń bárin istegen anasy qandaı jan bolǵanyn Jaınar­dyń ózi aıtsynshy, qane?

– Anamdy batyr ana deýge bolady. Esimi qujat boıynsha Baqash, biraq bári Baqysh deıtin. Ákem tek jazýmen otyrady. Ishki, syrtqy jumystar tek anamnyń moınynda. Mamandyǵy dáriger edi. Ma­ǵan qaraı­­tyn adam bolmaǵan soń, erterek zeınet­­ke shyq­ty. Úıde ákemniń bar jaǵ­daıyn jasa­dy.

– Qabdesh aǵamyzdyń aıtýynsha, Qajy­ǵumar Shabdanuly 40 jyldan astam túr­mede otyrǵan. 20 jyldaı Tarymda, 15 jyldaı Úrimjide, 10 jyldaı úıqamaqta. Sonda bul kisiler qaı kezde tanysyp júr?

– 1978-79 jyldary Tarymnan aq­talyp shyǵyp, Sháýeshekke keledi. Úı-kúıi joq, qaryndasynyń úıinde turady. Sol kezde meniń sheshem 4 balamen jesir qalyp otyr­ǵan kezi eken. Iаǵnı meniń ákemniń inisi Áji­ǵumar­dan jesir qalǵan. «Inimniń balalaryn jetim­­siretpeımin» dep, ámeńgerlik jol­men alady. Odan keıin men ómirge kel­dim.

– Áleke, ol anamyzdy siz de kórgen bolar­syz?

– Iá, árıne. Sypaıy, bııazy kisi. Qaje­keńniń romandaryndaǵy keıipker­ler­diń áreket­terin aıtyp, bárimizdi kúl­dirip otyratyn. Eshkimniń janyna tımeı jum­saq qana kúlip ázildeıtin.

– Ol jaqtaǵy úı-turmys jaǵdaılary qalaı boldy?

– 1980 jyly kelgennen keıin bul kisini kásiptik jazýshy dep, mádenıet basqarmasynyń shtattyq kadry retinde jalaqysyn berip, úıinde otyrǵyzyp qoıdy. Sol kezde beton úıdiń 1-qaba­tynan 3 bólmeli úı berdi. Úı salyp beretin bolyp, 100-200 sharshy metr úıge qarajaty bólinip, endi qurylysy basta­latyn kezde bul kisi taǵy ustalyp ketti.

– Jaınar, alty tom romannyń qan­shasy bostandyqta, qanshasy túrmede jazyldy, qanshasy úıqamaqta jazyldy?

– Alǵashqy 3 tomy bostandyqta jazyl­ǵan, qalǵan 3 tomy túrmede jazyldy.

– Almas, túrmeniń aty báribir túrme. Onyń ústine Qytaıdaǵy jaǵdaıdy neshe túrli etip tóndirip aıtady. Sonda bul kisi      ólip qalmaı qalaı shydaǵan, ony qoıyp qalaı roman jazǵan?

– Ekinshi ret túrmege túskende bir top adammen Sháýeshekte qamaýǵa alyn­dy. Sháýeshek qalasynyń apparat bastyǵy Maıqan Jaısańbaı, sodan soń Myrzaǵalı Qaıyńbaı degen aq­saqal, taǵy da bir-eki kisi qosa qamal­dy. Bularǵa taǵylǵan aıyp – «Alashor­dashylardyń muragerleri» delindi. Sonda túrme basshylyǵyndaǵy qazaqtar: «Bul kisi bizdiń túrmede ólmeý kerek. Eger osy túrmede ólse, myna túr­meni basqaryp otyrǵan qazaqtardyń betine shirkeý bolady», dep ózderi jınalys ashady. Saǵıdolla degen dáriger Qajekeń qara jumysqa shyqpas úshin medısınalyq anyqtamalar berip, keńdeý bólmege qaldyryp, tamaqtanýyna mán berip, shamasy kelgenshe kútim jasaǵan.

– О́mirdegi bolmys-bitimin sizderden ádeıi suradym. О́ıtkeni bul kisiniń jazý­shy­lyǵynan temirdeı tártiptiń adamy ekeni kórinedi. Bir tańǵalǵanym, 6 tom turmaq, 1 tom jazǵannyń ózinde adam shata­sady. Al myna 6 tomnyń ishinde keıipkerlerdiń birde-birin shatastyrmaıdy.

– 2-tomdaǵy belsendiler 5-tomda da áli Qajyǵumardyń artyna túsip júredi.

– 1-tomdaǵy keıipkerler 2-3-tomdarda da oralyp otyrady. Roman bir-birinen úzilip qalmaıdy.

– Biz úshin taǵy bir keremeti – 30-jyl­dardan 70-jyldarǵa deıin 4 ókimet aýysyp ketti. Sol 4 ókimettiń shyǵarǵan qaý­ly-qararlary da esh jańylmaı, tarıhı dáıek retinde romanǵa kirgizilgen.

– Sondaı uqypty, jınaqy, tártipti adam bolǵan eken-aý. Osyny bizge jet­kizip aıtyp bergen, Jaınar, saǵan da, Almas, saǵan da rahmet!

 

Júsipbek QORǴASBEK

P.S. Qajyǵumardy elge ákelýge áreket jasalmaǵan joq, jasaldy. Qýanysh­ty habardyń shetin estip, kútip otyrdyq. Biraq «Qytaı jaǵy bultartpas bir qujattardy kórsetipti» degen sybys  shyqty. Sol sybys hat uıymdastyrýshylardyń biri bolǵandyqtan bizdiń de qulaǵymyzǵa jetti. Joǵarydaǵy áńgimelerge qaraǵanda, sonyń jany da bar sııaqty. Qajyǵumar basymen qalaı tynysh otyrady. Ol úlken kúrestiń ishinde bolǵan tárizdi. Ondaı adamdy Qytaı ólse jibere me?!.

Qajyǵumar Shabdanulynyń ózi de sondaı taǵdyrly adam, ol jazǵan «Qylmys» romany da sondaı taǵdyrly shyǵarma. О́zi de kúresker adam, onyń «Qylmys» romany da sondaı kúresker týyndy. Taǵdyry jaǵynan da, kórkemdik jaǵynan da álemdik ádebıetke kerýendetip jol tartatyn bir shyǵarma bolsa, ony osy «Qylmys» romany dep esepteımiz.

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqstannyń 7 óńiri «qyzyl aımaqta» tur

Koronavırýs • Búgin, 10:45

Qazaq degenimiz – Baýyrjan...

Rýhanııat • Búgin, 09:45

505-shi túrmeniń tutqyndary

Tarıh • Búgin, 09:15

Mereke kúnder jańbyrly bolady

Aýa raıy • Keshe

Ammanǵa attandy

Sport • Keshe

Qazanda kúsh synasýda

Sport • Keshe

Shet eldegi qazaq generaldary

Qazaqstan • Keshe

Qadir túniniń qasıeti

Rýhanııat • Keshe

Erlik pen patrıotızm mektebi

Qazaqstan • Keshe

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • 06 Mamyr, 2021

Taýda joǵalyp ketken týrıst tabyldy

Aımaqtar • 06 Mamyr, 2021

Uqsas jańalyqtar