Rýhanııat • 13 Sáýir, 2021

Ult ǵumyry – urpaq sabaqtastyǵynda

225 ret kórsetildi

Ulttyń uly bolmaǵy urpaq sabaqtastyǵynyń saralyǵynda, aldyńǵy tolqynnyń danalyǵynda. «Aldyńǵy tolqyn aǵalar, keıingi tolqyn iniler» (Abaı) degendeı, aldyńǵy tolqynnyń qurmeti keıingi tolqynǵa qashanda kerek. Onyń ádemi úlgileri halqymyzda bolǵan.

Ulttyq ǵylym akademııasynyń birinshi prezıdenti, álemdik deńgeıdegi ǵalym Qanysh Sátbaev jurt bolashaǵy sanalǵan jastarǵa ár kez iltıpat tanytyp, qamqorlyq jasaǵan. Bul týraly onyń qamqorlyǵyn kórgen, qazaq medısınasynyń aıtýly ókili, akademık Saıym Balmuqanovpen áńgime-dúken qurǵanymyzda, ol tolqı otyryp: «Qanysh Imantaıulynyń qazasy búkil ultty eseńgiretip ketti. Bul 1964 jyl edi. Men Qanekeńsiz qalaı bolar eken dep oılana bergenmin. Joq, Qanekeń baýlyp, ózi qanatyn qataıtqan azamattar aǵa jolymen adal júrip, alǵa basty. Halqy úshin bar sanaly ǵumyryn arnaǵan uly ǵalymnyń arýaǵynyń aldynda qııa basqan joq. Sol úrdis keıingi kezde suıylyp bara ma, qalaı? Ulynyń ulylyǵynan góri, ózin myqty kóretinder kóbeıip bara jatqan joq pa?!

Men 37 jasymda ǵylym doktory, 40 jasymda korrespondent-múshe, 45 jasymda akademık atandym. Eńbegim de bar shyǵar. Degenmen Qanekeńniń sharapaty tıgeni anyq. О́mirden óterinde artyna ósıet-hat qaldyryp ketipti. «Zańgerlerdi kóterý kerek, osy salada qazaqtan shyqqan akademık joq, ǵylym doktory Salyq Zımanov soǵan daıyn tur. Al Saıym Balmuqanovty men kópten bilemin, akademık bolýǵa laıyq, daýystaryńdy berińder», depti. Rahmet, Qanekeń sózin shákirtteri jerge tastamady. Salyq ekeýmiz 1967 jyly akademık degen joǵary dárejeli ataqqa ıe boldyq. Men Qanekeńniń rýhy aldynda ómir boıy qaryzdarmyn. Bárin de uly ustazym, qamqorshym Qanekeńnen úırendim», degen edi. Aıta keteıik, Saıym Balýanuly – Qanysh Imantaıuly qaterli keselge shaldyqqanda alǵash ony anyqtap, odan keıin úsh jyl em jasaǵan bilimdar kisi edi.

Arqaly aqyn Ábdilda Tájibaevtyń batasyn alǵan dara talanttar da az emes. Solardyń biri – Muqaǵalı Maqataev edi. Jyr ańyzy jańylǵan joq. Bul kúnde Maqataev ta ańyz adamǵa aınaldy. Osyndaı rýhyńdy kóterip, shabytyńdy shalqytatyn sharapatty bata qazir sýalyp bara jatqandaı kórinedi.

Búginde burynǵylar ult sózin sóılemegendeı, til jyrtysyn jyrtpaǵandaı, bárin ózderine telip, tyń joldyń ıesi bolǵysy keletinder ár tustan tóbe kórsetedi. Keıingi urpaq til bilmese, olar kináli emes, bul úlkenderge syn degendi qadaı aıta kelip: «Sábıt Muqanuly sııaqty bas jazýshymyzdyń úlken balasy – qazaq tilinen qur qalǵan jannyń biri. Ol osy kúni qazaqsha tili shyqqan jas balalar kezdesse, tańǵalyp qaraıtyn bolypty», depti Baýyrjan Momyshuly 1944 jyly. Osyndaı kemshilikti betke aıtatyn jan búginde azaıyp, tek kileń sydyrta maqtaýǵa, kólgirsip sóıleýge ádettenip aldyq. Al halyq jazýshysy Sábıt Muqanov óz urpaǵynyń tilden kem qalǵanyn moıyndaı otyryp, tildegi olqylyqty boldyrmaý joldaryn tarata aıta kelip: «Orys sózin alǵanda qazaq tiline baǵyndyryp alý kerek. Termınologııa durys qalyptaspasa, árqaısysymyz ártúrli jazyp, alalyqtan qutyla almaımyz», depti. Sol jıynǵa qatysqan ǵalymdar men jýrnalıster basylymdardaǵy til mádenıeti – ult mádenıetiniń kórinisi, endeshe buǵan bárimiz jaýaptymyz degen toqtammen tarqasqan. Osydan elý úsh jyl buryn bolǵan «Til mádenıeti jáne baspasóz» degen taqyryptaǵy konferensııa sııaqty is-shara qazir taǵy bir ótkizilip, búgingi til mádenıetiniń ahýaly talqyǵa tússe ǵoı, shirkin. Kóp túıtkil ashylar edi, betimen ketýshiliktiń betperdesi túriler edi.

Aqıqatyna kelsek, ulttyń eki azamatyn erekshe atar edik, olar – Ilııas Omarov pen О́zbekáli Jánibek. Urpaq úlgi etip aıtatyn, halqy úshin qaıyspaı qyzmet etken solardaı qaıratker sheneýnikter qaıda búgin? Jigerin janyp shyqqan «Jas tulpardyń» bolat tuıaq ul-qyzdaryn, álemdi dúr silkindirgen, qyzyl ımperııanyń kúıreýine jol ashqan Jeltoqsan batyrlaryn qaıda qoıamyz? Jastarǵa úlgi eter olardyń erligi, ultyn súıgenderdiń, ozyq oılylardyń jaltaqtamaı, tepsinip turyp teńdik suraǵany naǵyz qaharmandyq emes pe? Ony qazirgi erkin oıly jasqa burmalamaı, bultaqtamaı, qalybyn buzbaı jetkizý – bizge qaryz da paryz.

О́kinishke qaraı, qazir eki tizgin, bir shylbyrdy esebin taýyp ustaǵandardyń, qaltalylardyń sózin sóıleý, soǵan jalpaqtaý, sonyń ata-babasyn asyra maqtaý, erteń osy ósedi-aý degenderdiń tek-tamyryn áspetteý asqynyp bara jatqandaı. Tipti ana bir jyldary qolynan kelip, qonyshynan basqandar Abaıdyń atyn aýdaryp tastap, ákeleriniń esimin jańǵyrtamyn dep halyq narazylyǵyna tap bolǵan edi. Ondaı áttegenaılar qazir de kezdesip jatady.

Buǵan qosa, dara daryndardyń órisin taryltyp, týǵan óńiriniń adamy retinde ǵana baǵalaý basym bolyp bara jatqan sekildi. Abaı dese – Semeı, Juban, Qadyr dese – Jaıyq boıy, Farıza dese – Atyraý, Ábish dese – Aqtaý, Jetisý dese – Jambyl, Tumanbaı, Muqaǵalı, Kenen dese – Taraz, Qyzyljar dese – Maǵjan, Sábıt, Ǵabıt, Qaraǵandy dese, Qasym, Ǵabıden kóz aldymyzǵa keletinin nesine búgip qalamyz? Birli-jarymy bolmasa, kóbiniń ataýly kúnderi týǵan jerinde ǵana atap ótilip jatady. Ult arystary bárimizge ortaq degen uly uǵymdy biz qalyptastyrmasaq, kim qalyptastyrady? Al óńirlik degen qýanarlyq is emes. Tipti bólinýdiń ózi osynda jatqan joq pa eken degen bir sumyraı oı keıde maza bermeıdi. Bir joly memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekovpen oı bólisip otyrǵanda abzal aǵa: «Qazaq úsh júzge bólinbeıdi, úsh júzden turady, ol bólinip, jarylý úshin emes, qan tazalyǵyn saqtaý, ul-qyz densaýlyǵyn buzyp almaý nıetinen týǵan, biz osyny esten shyǵarmaı, babalar jolynan jańylmasaq, adaspaımyz», degen ataly sózin aıtqan edi.

Jaqynda sóz ustasy, oı alyby Ábish Kekilbaıulynyń tuńǵysh nemeresi Abyl Áýletulyna telefon shalyp, qalamger týraly jaryqqa shyqqan ensıklopedııany suraǵanymyz bar. Qaǵilez azamat keshiktirmeı qolǵa tıgizdi. О́zim baryp alaıyn degenime qaramaı, ózi ákelip berdi. Kishilik, kisilik, tektilik degen osy shyǵar. Ol memlekettik qyzmetten sál qoly bosaı qalsa, atasynyń bar murasyn jınaqtap, kózin kórgenderdiń, dostarynyń, zamandastarynyń, aǵaıyn-týystarynyń estelikterin jınap, jaryqqa shyǵarýdy maqsat etip júrgenin jetkizdi. Arasynda ensıklopedııanyń eki tomyna bizdiń jazǵan oı-pikirimizge rızalyǵyn da ańǵartty. Oıly atanyń oıly nemeresiniń bul ımandy isi urpaqtar sabaqtastyǵyna dáıek bolatyndaı. Eń aldymen el nazaryndaǵy qazaq qalamgerleriniń ul-qyzy osyndaı yjdaǵatty bolsa, ult rýhanııaty álsiremeıdi, qaıta bolattaı bekı túsedi. Amal ne, keıde ondaı urpaq tóbe kórsetpeı, tili men diline mán bermeı júretinder kezdesip jatady.

Iá, qazaqty ult retinde óshirmeı kele jatqan sol tili men dili, ulttyq salt-dástúri ǵoı. Babalar dástúrin, atalar jolyn jalǵaǵan Alash arystarynyń izbasary Aqseleý Seıdimbek: «Eldik qadir-qasıettiń ornyǵýy aldymen eltanýdan bastaý alady», dep eltaný mektebine qajet álippedeı «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy», «Qazaq álemi», «Qazaqtyń kúı óneri» atty kólemdi kitaptarynda ultymyz jaıly uly uǵymdardy biraz tııanaqtady. Biz osy eńbekterdi jastardyń kókeıine qondyra aldyq pa, álde Aqań ketken soń kómeskilenip bara ma? Oılanarlyq másele.

«Sen netken baqytty ediń, keler urpaq, Qaraımyn elesińe men tańyrqap» (Q.Amanjolov), dep azat eldiń ul-qyzyna qyzyǵa qarap qana qoımaı, olardy babalar dástúrin jalǵap, ózimshildikten buryn óz ultynyń, óz jurtynyń tileýin tileýge talpynta alsaq, bul qany bir, jany bir halqymyzdyń beriktigin bekiter tirlik bolar edi. Bekem el ekenimizdi kórseter edi. Ulttyq múdde jolynda jer basyp júrgen bar qazaq bir qazaqpyz desek, baı-kedeıge, qaltaly-qaltasyzǵa, mansapty-mansapsyzǵa bólinbesek, sonda ǵana jastardyń sanasyna ult ǵumyry – urpaq sabaqtastyǵynda ekenin sińirip, «Atymdy adam qoıǵan soń, qaıtyp nadan bolaıyn» (Abaı) dep júzimizdi jarqyratyp, sózimiz ben isimizge selkeý túsirmeı júretinimizge ımanym kámil.

Sońǵy jańalyqtar

Instagram balalar qaýipsizdigin kúsheıtedi

Mýltımedıa • Búgin, 17:32

Bapker: Konor jekpe-jekti saǵynyp júr

Jekpe-jek • Búgin, 15:53

Aqyly joldarda qandaı jeńildikter bar?

Aımaqtar • Búgin, 15:22

Jańa salmaq jańa múmkindik pe?

Boks • Búgin, 12:07

Uqsas jańalyqtar