Álem • 14 Sáýir, 2021

О́mirmen qoshtasýǵa medısınalyq turǵydan kómektesý

133 ret kórsetildi

Prınston Ýnıversıtetiniń bıoetıka professory Pıter Sınger «О́lýge medısınalyq kómektesý» atty maqalasynda jazylmaıtyn dertke shaldyqqan, aýrýdan táni men jany qınalǵan naýqastardyń fánı dúnıemen óz erkimen qoshtasýy qajet pe degen máseleni talqylaıdy. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda álemniń birqatar elinde mundaı tásilge ruqsat etilgen. Biraq bul fızıkalyq turǵyda zardap shegetinderge ǵana berilgen quqyq. Avtor psıhıkalyq turǵyda qınalatyndarǵa da osyndaı múmkindik berilý qajet dep esepteıdi. Aıta keterligi, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalary Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen jaryq kórip otyr.

MELBÝRN. Adamnyń óz erkimen ólýine kómektesý quqyǵy áli de talqylanyp keledi. О́tken aıda Ispanııa parlamenti bıylǵy mamyrda kúshine enetin zań qabyldady. Qujatqa sáıkes, eresek naýqastar janyn qınaıtyn aýyr jáne jazylmaıtyn aýrýǵa shaldyqsa, dárigerlerge olardyń bul fánımen qoshtasýyna kómektesýge ruqsat etilmek. Dáriger dozasy óltirýge jetetin dári taǵaıyndaı alady, al ony pasıentterdiń ózderi qabyldaıdy. Mundaı ádis túrli termındermen belgili: ólimge medısınalyq kómektesý, erikti túrde ólý, fızıkalyq sýısıd. Nemese naýqasqa ólim ıneksııasyn salady. Bul erikti evtanazııa ataýymen belgili.

Aqpan aıynda Portýgalııa parlamenti aıyqpas dertke shaldyqqan naýqastarǵa erikti evtanazııa jasaýǵa ruqsat beretin zań jobasyn qabyldady. Portýgalııa prezıdenti Marselo Rebelo de Sýsa qujat anyq jazylmaǵanyn alǵa tartyp, ony Konstıtýsııalyq sotqa jiberdi. Parlament túzetilgen nusqany qaıta qabyldaýdy josparlaǵan. Qujat jyl sońyna deıin zańǵa aınalýy tıis.

Basqa elder budan asyp tústi. Kanada 2016 jyldan bastap tabıǵı ólimi ýaqyt enshisindegi jazylmaıtyn naýqastardyń erkimen ólýine medısınalyq kómek kórsetýge, ıaǵnı dárigerdiń kómegimen sýı­sıdke de, erikti evtanazııaǵa da ruq­sat berdi. Zańnama Kanada Joǵarǵy soty­nyń ózine ózi qol jumsaýǵa jáne erikti evtanazııaǵa tyıym salý Quqyqtar men bostandyq jónindegi Kanada hartııasyn buzady degen sheshimine jaýap edi.

Kanadalyqtar zańnamany qoldady. Biraq saýaldamaǵa súıensek, 10 respon­denttiń segizi qujattyń shekteý­leri tym kóp dep esepteıdi. 2019 jyly Kvebekte qozǵalǵan iste provınsııanyń Joǵarǵy soty tabıǵı ólimi boljanǵan pasıent­terge ólimge kómek kórsetýdi shekteý Quqyqtar hartııasyn buzady degen sheshim shyǵardy.

Naýryzda jalpy qoǵamdyq keńes­terden, parlamenttik pikirtalastardan keıin Kanada parlamenti «aýyr jáne jazylmaıtyn medısınalyq jaǵdaıy» bar pasıentterdiń ólýine medısına­lyq kómek berý jónindegi túzetýdi qabyldady. Bul bylaı túsindirildi: «aýyr jáne jazylmaıtyn dertke, aýrýǵa nemese múgedektikke dýshar bolǵan; qabileti qalpyna kelmeıtindeı damýy­na shekteý kelse; jan tózgisiz aýyrt­palyq tartyp, qazirgi jaǵdaıynan jazylýy múmkin emes fızıkalyq nemese psı­hologııalyq azapty bastan keshirý».

Qujatta tabıǵı ólimin boljaý múmkin emes pasıentter qazir qaı­tys bolýyna kómek alý quqyǵyna ıe ekeni­ne qaramastan, naýqastardyń ótinish­teri qosymsha tekserýden ótýi kerek. Máselen, 90 kúndik mindetti kezeń beri­ledi. Osy ýaqytta pasıenttiń den­saý­ly­ǵyna baqylaý jasalady. Bálkim, osy merzim ishinde onyń beti beri qaraýy múmkin.

2016 jylǵy zańnamany bes jyldan keıin qaıtadan parlamenttik sholý qajet boldy. Oǵan qosa, sholýda zańnyń qalaı jumys isteıtinine jalpy tekserýden basqa, ólimge medısınalyq kómek kórsetý jónindegi qoǵamdyq talqylaý­dy qalyptastyrýǵa kómektesetin eki másele qarastyrylmaq. Birinshisi, aldyn ala suranystarǵa ruqsat berý kerek pe? (Mysaly, adam demensııanyń alǵashqy satysynda ómirdiń lázzatyn kórýge qabiletti, biraq bul qabilet joǵalǵan sátten bastap ómir súrgisi kelmeıdi). Sholý­da qaralatyn kelesi másele – ólýge medı­sınalyq kómektesý jan tózgisiz, jazylmaıtyn psıhıkalyq aýytqýy bar naýqastarǵa qoljetimdi bola ma?

О́lýge medısınalyq kómektesýdi aldyn ala suraýǵa ruqsat berý máselesi turǵyndar qartaıǵan saıyn, adamdarda demensııa kóbeıgen saıyn ózekti bola túsedi. О́tken jyly Gollandııanyń Joǵarǵy soty dárigerler jazbasha kelisimin bergen, biraq keıinnen kelisim qabiletin joǵaltqan pasıentterge evtanazııa jasaǵany úshin jaýapkershilikke tartylmaıdy degen sheshim shyǵardy.

Buǵan ruqsat berýdiń basty sebebi – demensııanyń alǵashqy satysyndaǵy pasıentterdiń ómirlerinen lázzat alýǵa múmkindigi bar. Osylaısha, eger qabileti bola turyp ózine qol jumsasa, aldyn ala suranysty qoldaıtyn kanadalyq Gıllıan Bennetshe aıtqanda, olar «bos qabaqqa» aınalýynan qoryqpaıdy. Bennett óz ómirin qıdy, óıtkeni oǵan demensııa dıagnozy qoıyldy. Son­dyq­tan ol lázzatyn sezinbeıtin ómir­di jalǵastyrǵysy kelmedi. Ári meıirbı­ke­lerdiń jazylyp ketetin naýqastarǵa kómektesýine kedergi keltirip, olardy ózine qaratyp qoıǵysy kelgen joq.

Kanadada 2021 jyly qabyldanǵan zań­ǵa sáıkes, psıhıkalyq aýrýy bar­lardyń ólýine medısınalyq kómek­tesýge tyıym salyndy. Biraq eki jyldan keıin tyıymnyń merzimi aıaqtalady. Bul parlamentke berilgen merzim. Osy ýaqyt aralyǵynda olar qaıtys bolý­ǵa kómek suraǵan psıhıkalyq naýqas­tardyń qaıǵy-qasireti shynymen de jazylmaıtynyna qandaı kepildikter qajet ekenin sheshýge tıis.

Keı psıhıkalyq naýqastyń emdelýi múm­kin emes ári qatty zardap she­ge­tinine kúmándanýǵa bolmaıdy. Biraq em­delmeıtin, biraq aıyqpas fızı­kalyq aýrýǵa shaldyqqandardyń ólýine medı­sınalyq kómektesý ruqsat etilse, jazylmaıtyn psıhıkalyq dertke shal­dyq­qandardyń tartar zardaby da sondaı bolsa, nege ólýine medısınalyq kómektesý ruqsat etilmeıtini túsiniksiz. Sonymen qatar emdelýge kelmeıtin depressııamen nemese basqa psıhıkalyq dertke shaldyqqan adamdarǵa evtanazııaǵa ruq­sat berý ómirdi jeńildeter edi.

Psıhıkalyq aýrý Belgııa men Nıder­landta evtanazııa jasaýǵa jetkilikti bolyp sanalady. Belgııadaǵy 100 psı­hıatrııalyq pasıentke jasalǵan zertteýge súıensek, psıhologııalyq azap shegý­den qutylý maqsatynda evtanazııaǵa jú­gingen pasıentterdiń 48-niń ótinishi qabyl­danǵan. Biraq 8 pasıent bul prosedýrany keıinge qaldyrǵan nemese bas tartqan. О́ıtkeni olar mundaı múm­kindiktiń bolýy olardyń júregin ty­nysh­tandyryp, odan ári erkin ómir súrýi­ne jaǵdaı jasaǵan.

Qalǵan jalǵyz suraq – pasıenttiń psıhıkalyq aýrýy emdelmeıtini jáne jalǵasa beretini týraly psıhıatrııalyq baǵalaý qanshalyqty senimdi? Qalaı degen­men de pasıent qana azaptyń qan­shalyqty tózimsizin, emdelýdi jalǵas­tyrý qajet pe, álde ómirden bas tartý qajet pe – ony ózi sheshedi.

 

Pıter SINGER,

Prınston Ýnıversıtetiniń bıoetıka professory, kommersııalyq emes «Siz saqtaı alatyn ómir»

uıymynyń negizin qalaýshy

 

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org

 

Sońǵy jańalyqtar

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Búgin, 13:05

Kıikterdiń tóldeý kezeńi bastaldy

Fotogalereıa • Búgin, 12:07

Qazaqstannyń altyn-valıýta qory ósti

Ekonomıka • Búgin, 12:02

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

Uqsas jańalyqtar