Saıasat • 14 Sáýir, 2021

Nelikten jurttyń bári prezıdent bolǵysy keledi?

61 ret kórsetildi

Nelikten jurttyń bári prezıdent bolǵysy kelýi múmkin? Eldiń eń joǵarǵy qyzmeti túrli artyqshylyqtarǵa qaramastan, óte aýyr mindet. Vashıngtondyq jýrnalıst Elızabet Drıý óz maqalasynda osy suraqty qoıyp, onyń jaýabyn izdeıdi.

Avtor qazirgi AQSh prezıdenti Djo Baıdenniń prezıdenttik laýazymǵa kirisken kezi óte sátti ótkenin alǵa tartady. Onyń paıymdaýynsha, Baıden bastapqyda tıimdi saıasat júrgize bildi. Degenmen ýaqyt óte kele onyń ákimshiligi kóptegen qıyndyqqa tap boldy.

VAShINGTON, KOLÝMBIIа OKRÝGI. Nelikten jurttyń bári AQSh prezıdenti bolǵysy keletinine negiz siz oılaǵannan da kóp. Iá, eldegi eń áleýetti ofısti basqarýǵa saılaný, «Shefimiz jasasyn!» degendi estý, áskerı sálemdi qabyl alý, «Prezıdent myrza» ataný – dańqty mártebe. Memlekettik keshki astarda tórge shyǵasyz. Eshqashan kezek kútip sharshamaısyz. Áıtse de, ýaqyt óte kele prezıdentterdiń shashyna aq túskenin baıqaımyz (Árıne, Djo Baıdenniń shashy áldeqashan aǵaryp úlgerdi, biraq bul qyzmet te óz belgisin qaldyratyny anyq). 

Mundaı teris áserdiń sebebi bel­gili. Eń ozyq josparlar burys shyǵady, ár buryshtan ja­ǵym­syz «syı» kútip turady. Basyn­da Baıdenniń ákimshiligi, ási­rese Donald Tramptyń túkke tur­maıtyn qyzmetimen salys­tyrǵanda, tıimdiliktiń úlgisi sekildi kórindi. Tipti ótpeli kezeńde de, Tramp saılaýda je­ńis­ke jetkenin alǵa tartyp, eldi ábigerge salǵanda da Baıden men onyń kómekshileri basqarýǵa ábden daıyndalǵany ańǵaryldy. 6 qańtarda Kapıtolııǵa jasal­ǵan shabýyldan keıin Baıdenniń ınaý­gýrasııasy qatty kúzetilip, qa­lypty jaǵdaıda ótti. Birneshe saǵattan keıin ol 17 buıryqqa qol qoıdy. Sondaı-aq Tramptyń yńǵaısyz saıasatyn ózgertýge baǵyttalǵan qararlar qabyldady. Sonyń ishinde Meksıkamen shekarada qabyrǵa salý qurylysyn toqtatý týraly buıryq bar.

Baıdenniń alǵashqy zańnama­lyq jáne atqarýshylyq mindeti baqylaýsyz ketken koronavırýs pandemııasyna tosqaýyl qoıý edi. Keı sarapshynyń paıymdaýyn­sha, Tramptyń densaýlyq saqtaý sala­syndaǵy daǵdarysqa enjar qaraýy júz myńdaǵan amerı­kalyqtyń qaıtys bolýyna ákelip soqty.

Baıdenniń alǵashqy qadamdary buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıde ózine deıingi prezıdenttiń saıasatyn joqqa shyǵarýdan bastaldy. Atap aıtqanda, Tramptyń halyq­aralyq uıymdardan shyǵý sheshimin joıý, sondaı-aq ekolo­gııalyq jáne teń quqyqtar saıa­satyn júzege asyrýdy qamty­dy. Aqkóńil, til tabysqysh Baıden kópshilik kútkennen de qatal ekenin kórsetti. Ol eki partııalyq ustanymyn ózgertken joq. Biraq eger respýblıkashylar onymen jumys istegisi kelmese (olardyń kelispeıtinin boljaý qıyn emes), Baıden olarsyz-aq alǵa umtylýǵa daıyn ekenin ańǵartty.

Trampshyl respýblıkashylar burynǵydan beter birjaqty bola túsip, Kapıtolııdegi kúzet qyzmetiniń sany az dep, olardy kóbeıtý qajet ekenin aıtqan sarap­shylardyń usynysyn qol­daǵan joq. Tipti keıbiri 6 qań­tardaǵy Tramptyń aıdap salýymen jasalǵan, 5 adamnyń ómirin jalmaǵan Kapıtolııge shabýyl úlken másele emesin alǵa tartady.

Aqpan aıynyń ortasyna taman Vashıngtonda Trampqa tabynýshylar qataryna ilikpegender arasynda myna pikir keń taraldy. Baıden shalys basqan joq. Biraq sodan keıin onyń tań­­ǵajaıyp prezıdenttigi kúr­deli máselelerdiń astynda qal­dy. Tramp­tyń bastamasyn toq­tat­qan­nan keıin Baıden Ortalyq Amerıka men Meksıkada taralǵan qańqý sózge, ıaǵnı onyń ákimshiligi ımmıgranttarǵa oń qabaq tanytady degen sybystyń taralýyn toqtatýǵa eshteńe isteı alǵan joq. Nátıjesinde, sáýirdiń basynda shekaradan ótkender sany keıingi 15 jyldaǵy eń joǵary deńgeıge jaqyndady. Sonyń ishinde jasóspirimder men ata-ana­lary joq balalardyń sany jóni­nen antırekord ornady. Osy­laısha, bıliktiń qamqorlyq ja­saý múmkindiginen de asyp tústi.

Baıden ashyq basqarýdy júzege asyrýǵa nıet bildirgeni­ne qaramastan, bul oqıǵanyń daǵdarys emesin aıtyp, jyl sa­ıyn osy mezgilde qaıtalanatyn jaǵdaı ekenin alǵa tartty. Qate qadamdy sırek jasaıtyn onyń ákimshiligi shekara mańyndaǵy keı bosqyndar lagerindegi jaǵdaıdy tolyq aıtqan joq.

Immıgrasııa – AQSh-ta uzaq ýaqyt boıy sheshilmegen másele ekeni taǵy bir márte dálelden­di. Al respýblıkashylar Baıden­di aıaqtan shalatyn múmkindik al­dy. Onyń vıse-prezıdent Kamala Harrısti ımmıgranttar sanyn azaıtý jónindegi jumys­ty basqarýǵa taǵaıyndaýy da túrlishe qabyldandy. Harrıs­tiń mindeti – negizgi sebepti anyq­taý. Iаǵnı nelikten Salvador, Gva­temala jáne Gondýras mem­leketteriniń turǵyndary úı­lerin tastap ketetinin nemese balalaryn soltústikke óte qaýipti sa­parǵa jiberetinin túsiný bolatyn. Munyń negizgi sebepteri bı­­liktiń jemqorlyǵy, nashar eko­­nomıka, qaraqshylyq zor­lyq-zom­­bylyq jáne klımattyń óz­gerýi dep esepteledi. Alaıda olar­­­­dyń eshqaısysy jaqyn arada tú­zetilýi neǵaıbyl.

Baıden ákimshiligine taǵy bir qıyn túıin tap keldi. Qarýdy ońaı satyp alý máselesi qaıta kóterildi. Naýryzdyń aıaǵynda bir aptanyń ishinde Atlantada, sodan keıin Boýlderde (Kolorado) bolǵan eki atys bul problemany kún tártibine qaıta shyǵardy. Biraq qarý-jaraqty baqylaý jaıy Vashıngtondaǵy saılan­ǵan saıasatkerlerge qaraǵanda ha­lyq arasynda áldeqaıda ózekti. Saıa­satkerler ulttyq atqysh­tar qaýym­­dastyǵy (NRA) zańdy qıyn­­­­dyqqa tap kelgenine qara­mas­­tan, olardyń yqpalynan qaýip­tenedi.

Keıingi jyldary qarý-jaraqty baqylaýdy qoldaıtyn­dar sany ósip, ózgeris bastaldy. Ár jappaı qyrǵynnan keıin olar osy joly naqty múmkindik bar ekenin aıtady. Olar qazir de sony alǵa tartyp jatyr. Eń ozyq usynys  – myltyq satyp alý­shylardyń ómirbaıanyn tek­serý­di kúsheıtý. Biraq Boýl­der­­degi qanquıly atqysh ondaı tek­serýden ótken. Basqa máse­­le­ler­men qatar, Baıden sha­býyl­daý­­shy qarýlarǵa tyıym sa­lýdy qaı­tarýǵa sheshim qabyl­da­dy. Alaı­da bul másele basqa ba­sym­dyq­tarǵa kedergi keltirmeýi kerek.

Baıdenniń eń mańyzdy mindeti – quny 2 trıllıon dollardy quraıtyn ınfraqurylymdyq baǵdarlama. Meniń oıymsha, Baı­denniń osyndaı «úlken bas­tamasy», sonymen qatar sha­ma­men pandemııadan qutqarý maq­­satynda 2 trıllıon dollar bólý jospary Baıden men Barak Obamanyń básekelestigin kór­setedi. Obama óte muqııat edi. Al onyń adal leıtenanty bolǵan Baıden batyl qadamǵa barady. Obama usynystarǵa qarsylyq bildirgen respýblıkashylardyń tilin tabatyn.

Baıdenniń ınfraqurylym tu­jy­rymdamasy óte erkin. Kólik mınıstri Pıt Býttııg ony «amerıkalyqtardyń ór­ken­deýine múmkindik beretin negiz» dep ataıdy. Baıden baǵ­dar­lamasynda eski joldar, kó­pir­ler, sý ınfraqurylymy tu­jy­rymdamasy keńinen qaral­ǵan. Biraq jospardyń az bóligi ǵana klımattyń ózgerýine jáne qarttarǵa úıde kútim ja­saý­ǵa arnalǵan. Mektepter men qol­jetimdi turǵyn úıdi qamtı­tyn ekinshi bólim keıinirek usy­nyl­maq. Bul baǵdarlamaǵa tólenetin qarajat pen salyq eki partııanyń da qarsylyǵyna ushyraıdy. Biraq ony 51 daýyspen Senatta qabyldaýǵa múmkindik bar. Bul parlamenttik sheshimniń Baıdenge tıgizer kómegi mol.

Elızabet DRIý,

vashıngtondyq jýrnalıst, Washington Journal: Reporting Watergate and Richard Nixon’s Downfall kitabynyń avtory

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org

 

Sońǵy jańalyqtar

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Búgin, 13:05

Kıikterdiń tóldeý kezeńi bastaldy

Fotogalereıa • Búgin, 12:07

Qazaqstannyń altyn-valıýta qory ósti

Ekonomıka • Búgin, 12:02

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

Uqsas jańalyqtar