Tanym • 14 Sáýir, 2021

Bir kúnde atylǵan 19 molda

6929 ret kórsetildi

Shartty túrde «Medetov pen Qarymsaqov toby» dep atalǵan qylmystyq istiń ústinen kezdeısoq tústik. Batys Qazaqstan óńirinde belgili áýlıe, zıraty Qazaqstannyń Jalpyulttyq kıeli nysandary qataryna kirgen Jumaǵazy hazirettiń urpaqtaryn izdep júrgende 1937 jylǵy saıası qýǵyn-súrginde atylyp ketken Bekenııaz Jumaǵazıevtiń aty-jóni nazar aýdartyp edi...

Buryn Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń quzyrynda, qazir Ishki ister mınıstrliginiń oblystyq departamentterinde saqtaýly turǵan keńestik saıası qýǵyn-súrgin qujattary – qupııasyn áli kúnge deıin kópshilikke asha qoımaǵan qorqynyshty qazyna sııaqty. Toqsan jylǵa taqaǵan isterdiń kóbiniń áli kúnge qupııalyǵy alynbaǵan. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tikeleı tapsyrmasymen ár oblysta qurylyp, Keńes ókimeti jyldaryndaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý boıynsha jumysqa kirisetin jumys toby endi osy isterdiń qupııa qaltarystaryna jaryq túsire bastady.

Hosh, sonymen, Bekenııaz Jumaǵazyuly týraly derekti izdep barǵan saparymyz Batys Qazaqstan oblystyq Polısııa departamentiniń arhıvinde bizdi stalındik repressııanyń taǵy bir sumdyq oqıǵasymen tanystyrdy.

Polısııa departamenti arhıviniń bólmesinde qalyńdyǵy eki elideı ǵana qylmystyq is papkasyn qolǵa alǵan kezde, onyń ishinde jazyqsyz japa shekken 19 azamattyń taǵdyry jatqanyn bilgen de joqpyz.

«Batys Qazaqstan oblysynda keń tarmaqtalǵan kontrrevolıýsııalyq panıslamıstik baı-molda, búlikshil, shpıondyq, dıversııalyq uıym áshkerelendi. Uıymnyń maqsaty – Keńes ókimetin qulatyp, Qazaqstandy KSRO-dan bólip alyp, Japonııa protektoratyndaǵy býrjýazııalyq ultshyl memleket qurý bolǵan» – №2330 qylmystyq istiń aıyptaý qorytyndysy osy sózdermen bastalypty.

Bul Keńes Odaǵynda 1930-jyldary musylman elıtasyn, kórnekti din qaıratkerlerin baýdaı túsirgen áıgili «Ortalyq Musylmandar Dinı Basqarmasy isiniń» («Delo SDÝM») qazaq dalasyndaǵy bir jańǵyryǵy eken. Ýfadaǵy dinı basqarma tóraǵasynyń orynbasarlary Kashafýtdın Tárjimanov pen Mahdı Maqulov basqardy delinetin astyrtyn toptyń Batys Qazaqstan óńirindegi qanatyna jetekshilik etti degen jeleýmen belgili din qaıratkerleri Qýanaı Qosdáýletov pen Hasan Nurmuhameduly bastaǵan bir top adam 1937 jyly 5 jeltoqsanda atylǵan bolatyn.

Mine, osy kúnnen arada eki apta ótpeı jatyp Batys Qazaqstan oblysynyń Shyńǵyrlaý aýdanynda 19 adamnan quralǵan baı-moldalar tobyn da «áshkerelep» úlgergen. Taǵylǵan aıyp ta joǵarydaǵy toptarmen egiz qozydaı uqsas.

«Uıymnyń maqsaty – Keńes ókimetin qulatyp, Qazaqstandy Keńes Odaǵynan bólip alyp, Qazaqstanda óz aldyna baıshyl, ultshyl memleket quryp, burynǵy jekemenshikti, baılar jáne dindi qaıta ornatyp, meshit, din mektepterin ashyp, din jolymen adamdar tárbıelep, kolhoz-sovhoz, óndiristerdi joq etip, olardy jekemenshikke aınaldyrý. Uıymǵa bul maqsattaryn oryndaý jóninde Japonııa memleketi járdem etedi, ulttyq uıymnyń Japonııamen baılanysy bar, Japonııa memleketi qazirde Keńes ókimetimen soǵysqa daıyndalyp jatyr, jaqynda soǵysyp, Keńes ókimetin qulatpaq, Japonııanyń soǵys járdemi arqasynda uıym maqsattaryn oryndaıdy. Uıymnyń jumysyn júrgizý jóninde basshylyq etetin – Ýfa qalasyndaǵy Maqulov Mahdı...» – Shalǵaıdaǵy aýylda, qarapaıym kolhozshylar arasynda júrgen adamdardyń aýzynan shyqty deýge kelmeıtin osy sózderdi tergeýshiler ekiniń biriniń aýzyna sala beripti.

Osynaý qylmystyq iske tartylǵandardyń barlyǵy da 1937 jyly 19 jeltoqsan kúni tutqyndalǵan. Sol jyly 28 jeltoqsanda bárine birdeı – RSFSR Qylmystyq Kodeksiniń 58-2, 58-11 baptary boıynsha aıyp taǵylyp, NKVD (Ishki ister halyq komıssarıaty – Q.Q.) basqarmasy «úshtiginiń» qaraýyna usynylǵan. «Úshtik» sol kúni 19 adamǵa birdeı «atylsyn, jeke ózine tıesili múlki tárkilensin» degen úkim shyǵarǵan. 30 jeltoqsan kúni úkim oryndalǵan. Qysqasha aıtyp ótsek, áıgili 58-baptyń 2-tarmaǵy – «Keńes Odaǵyn qulatý úshin qarýly kóteriliske shyǵý» bolsa, 11-tarmaǵy – «kontrrevolıýsııalyq áreketterdi uıymdasqan top quryp atqarý» degendi bildiredi.

Biz tómende jazyqsyz jazalanǵan repressııa qurbandaryn retimen tanystyrmaqpyz:

Nurıman MEDETOV,

molda

Medetov Nurıman 1871 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Stalın aýylkeńesinde týǵan, qazaq, orta dinı bilimi bar. Tutqyndalǵan kezinde Orynbor oblysy Borandy (Býrannyı) aýdanynyń Novo-Ilesk poselkesinde turǵan.

Tergeý qujattarynda Nurıman Medetovtiń burynǵy ataqty haziret molda ekendigi, óz meshiti bolǵany aıtylady. Ol 1928 jyly baı-molda retinde áshkerelenip, Qazaqstannan tys óńirge jer aýdarylǵan. Sol jyldary Orta Edil ólkesinde (Srednevoljskıı kraı – qazirgi Samara oblysy) bolyp, 1936 jyly Novo-Ilesk poselkesine kóship kelgen.

Qylmystyq iste Nurıman Medetovtiń 1937 jyldyń basynda Novo-Ileskide qurban aıt uıymdastyrǵany, jeltoqsan aıynda Ǵılmetdın Mýnasıpovtiń páterinde oraza aıtyn jasap, kóp halyq jınaǵany kórsetilgen. «1937 jyldyń jazynda Jańakúsh kolhozshysy Quljanova Urhııany emdeımin dep eshki soıǵyzdy, onyń terisi men jarty etin ózi aldy. Jaqynda Sársenbaeva Rahııaǵa bir dári berdi, ony qaıdan alǵanyn bilmeımin» dep kórsetken bir kýáger.

Tergeý kezinde Nurıman Medetov «ózin keńeske qarsy astyrtyn topqa tartqan – Shyńǵyrlaý aýdanynyń burynǵy muhtasıbi Salahatdın Júsipov ekenin» aıtqan. Sondaı-aq 1935 jyldyń jazynda Ýfa qalasynda Ortalyq Musylmandar Dinı Basqarmasynyń (OMDB) qazıy Mahdı Maqulovpen sóılesip, odan «Keńes ókimetine qarsy astyrtyn jumystar júrgizý jóninde nusqaýlar alyp qaıtqanyn» moıyndaǵan. Tergeý hattamalaryna qaraǵanda ol astyrtyn topqa Rahmetolla Eshmuhambetovti, Kamal Haıretdınovti, Temirbolat Nııarovty, Amanqul Uqashevty tartqan-mys.

N.Medetov 1937 jyly 19 jeltoqsanda tutqyndalǵan kezde áıeli Jibek – 45 jasta, uly Zeınolla 12-de bolypty. Aıyptalýshynyń páterin tintý kezinde 2  Quran kitaby, arab jazýly dápter jáne balany súndetke otyrǵyzatyn quraldar tárkilengen.

Ǵabıt QARYMSAQOV,

 molda

Ǵabıt Qarymsaqov 1875 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Ashysaı aýylkeńesinde týǵan, qazaq, bastaýysh bilimdi. Ony qylmystyq iste «burynǵy baı-molda, qajynyń tuqymy» dep kórsetken. Ol 1931 jyly kámpeskelenip, Orynbor oblysy Sol-Ilesk aýdany Lınevka kentine kóshken. Biraq týǵan jeri Ashysaı aýylyna jıi kelip turatyny aıtylady. «1937 jyly tamyz-qyrkúıek aıynyń birinde Ǵabıt Qarymsaqov Ashysaıǵa kelip, qarttardy jınap Quran oqydy, zıratqa bardy. Erteńine tańerteń kolhozshylardyń birazy jumysqa shyqpaı qaldy» dep kórsetedi aýyl turǵyndarynyń biri tergeýde.

Tutqyndalǵan kezinde Ǵabıt Qarymsaqovtyń áıeli Gúljan – 55 jasta, uldary Latıp – 23, Seıitqalı – 13 jasta, qyzy Salıha 10-da bolǵan.

Ol Ismaǵul Mámbetovti, Harıs Ǵazızovty astyrtyn uıymǵa tartty dep te aıyptalǵan.

Harıs ǴAZIZOV,

molda

Harıs Ǵazızovtiń ulty – tatar, ol 1890 jyly Orynbor gýbernııasy, Sol-Ilesk aýdanynyń Ozersk aýylynda týǵan. Qylmystyq iste «buryn óz meshiti bolǵan belgili moldanyń balasy, ózi de molda» dep jazypty. Orta dinı bilimdi, oryssha, qazaqsha saýatty bolǵan, Shyńǵyrlaý aýdany Shilik aýylynda tatar mektebinde sabaq bergen. 1937 jyly 19 jeltoqsanda tutqyndalǵan kezde jumyssyz bolǵan.

1937 jyly 23 jeltoqsanda Harıs Ǵazızov turatyn Shyńǵyrlaý aýylyndaǵy Sovet kóshesi, 37 úıge tintý júrgizilgen. Sol kezde kóptegen qujat, sonyń ishinde toltyrylmaǵan, taza kásipodaq bıleti tabylǵan. Tutqyn anketasynda H.Ǵazızovtiń patsha armııasy qatarynda qatardaǵy kazak bolyp qyzmet atqarǵany kórsetilipti. Keıingi tergeý málimetteri onyń 1924 jyly 9 qyrkúıekte «patenti bar saýdager bolyp, alypsatarlyqpen aınalysqany úshin» Qaraoba bolysy Podstepnyı aýylsovetiniń sheshimimen saılaý quqynan aıyrylǵanyn kórsetken.

H.Ǵazızovtiń artynda 1898 jyly týǵan áıeli Rahıma, uldary Rafıh – 13, Málik – 11 jasta, qyzy Halıma 17 jasta qalǵan.

Rahmetolla EShMUHAMBETOV, molda

Rahmetolla Eshmuhambetov 1873 (bir derekte 1875) jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Kırov aýylynda týǵan, qazaq, orta dinı bilimdi. Tegi – baı, molda, qajy. 1929 jyly astyq daıyndaý salǵyrtyn oryndamaǵany úshin mal-múlki tárkilengen, biraq sottalýdan qashyp ketken. Ákesi Eshmuhambet – eki márte qajyǵa barǵan kisi eken. Tergeý qujattarynda «О́zi de meshit ustady, qazir de moldalyq qylady» dep sıpattaǵan.

Qylmystyq iste tigilgen hattamalarda Rahmetolla Eshmuhambetovti «uıymdasqan toptyń» eń belsendi músheleriniń biri retinde kórsetedi. Tergeýshiniń pikirinshe, astyrtyn topqa úgittep, eń kóp adam tartqan (Súleımen Qosqulovty, Qanapııa Nurnııazovty, Jumaǵalı Isataevty) da osy tulǵa. Ol 1929 jyly elden jylystap ketip, 1935 jyldary qaıtyp oralǵan.

1937 jyly 19 jeltoqsanda tutqyndalǵan sátinde Rahmetolla Eshmuhambetov Shyńǵyrlaý aýdanynyń Kırov aýylsovetinde turǵan. Áıeli Bıjamal – 51-de, uly Harıs – 12-de, qyzy Banash 8-de bolypty.

Ismaǵul MÁMBETOV,

molda

Ismaǵul Mámbetov 1876 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Ashysaı aýylynda týǵan, qazaq, orta dinı bilimdi. Ol 1930 jyly burynǵy ataqty baı, bedeldi haziret retinde saılaý quqynan aıyrylyp, mal-múlki kámpeskelenip sottalǵan, 5 jylǵa Qazaqstan topyraǵynan jer aýdarylǵan. 1936 jyly elge qaıta kelip, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Ashysaı aýylynda jeke sharýa bolyp turǵan.

«1937 jyly qańtar aıynyń basynda Mámbetovtiń basshylyǵymen Sol-Ilesk aýdany Ozersk kentinde qurban aıt meıramy ótti, sol jyly qarashada oraza aıt merekesin ótkizdi» bul – Ismaǵul Mámbetovke aıyptyń negizgi dálelderi.

Ismaǵul Mámbetov te 1937 jyly 19 jeltoqsanda tutqyndalǵan, ustalǵan kezde úıinen ártúrli mazmundaǵy hattar alynypty. Onyń otbasynda áıeli Razııa – 52-de, uly Salamat 3 jasta bolǵan.

«Meni bul uıymǵa tartqan – Ǵabıt Qarymsaqov edi, sonyń tapsyrmasymen kolhozshylar arasynda úzdiksiz Keńes ókimetine qarsy sózder taratýmen boldym» dep «moıyndapty» qylmystyq iske tirkelgen sanaýly tergeý hattamalarynyń birinde.

Súleımen QOSQULOV,

molda

Súleımen Qosqulov 1862 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Kırov aýylynda týǵan, qazaq. Ol da dinı bilimdi, burynǵy molda ekeni, Qýraıly degen jerde meshit ustaǵany aıtylady. 1929-1930 jyldary «Keńes ókimetine jat element» retinde sottalyp, mal-múlki tárkilenip, 5 jylǵa el aýmaǵynan qýylǵan.

«Jer aýdarylǵan merzimin ótep, elge qaıtyp oralǵanymen moldalyǵyn qoımaı júr» – Súleımen Qosqulovqa da tańylǵan negizgi aıyp osy.

Úndemester ustaýǵa kelgen kezinde Súleımen Qosqulov Shyńǵyrlaý aýdanynyń Poltava aýylsovetiniń quramyndaǵy Eltaı kolhozynda jeke sharýa bolyp turǵan eken. Bul qazirgi Ardaq aýylynyń aýmaǵy. «Jeke sharýa» dep qompıtqanymen Qosqulovtyń qorasynda jalǵyz aty ǵana bolǵan. Tintý kezinde 2  Quran, arabsha taǵy 5 kitap, 10-15 paraq, 2 taspıq alynyp, hattamaǵa tirkelipti.

О́teı BORAMBAEV,

baı

О́teı Borambaev 1897 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Stalın aýylynda týǵan, qazaq. Bir qujatta «bilimi – bastaýysh» dese, kelesi hattamada «saýatty» dep kórsetken.

Tutqyndalǵan kezinde О́.Borambaev Shyńǵyrlaý stansasynda pishen pýnktinde qabyldaýshy bolyp jumys istep júrgen. Shyńǵyrlaý aýylynda Harıs Ǵazızovpen kórshiles, Sovet kóshesi 39-úıde turǵan. Otbasynda 34 jastaǵy áıeli Sálıma, 3 jasar uly Sapar qalǵan eken. Olardyń keıingi taǵdyry belgisiz.

О́teı Borambaev osy is boıynsha aıyptalǵan 19 adamnyń ishinde qylmysyn moıyndamaǵan sanaýly jannyń biri eken. «Men eshqandaı astyrtyn uıymǵa múshe emespin, Keńes ókimetine qarsy jumys istegenim joq» degen jaýaptan tanbaǵan.

Alaıda «kontrrevolıýsııalyq Alashorda uıymynyń belsendi múshesi bolǵany, vzvod komandıri bolyp, turǵyndardy tonaýmen aınalysqany», «aqtarǵa qyzmet etkeni», «1925-1935 jyldar aralyǵynda tegin jasyryp, VKP (b) qataryna kirgeni, keıin áshkerelenip, partııadan shyǵarylǵany» onyń taǵdyryna úkimin kesip qoıǵan bolatyn.

Kamal HAIRETDINOV,

molda

Kamal Haıretdınov 1877 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Isaev aýylkeńesinde týǵan, qazaq. Dinı bilimdi, iri baı, Sulýkól aýylynda óz meshiti bolǵan. K.Haıretdınov 1930 jyly astyq daıyndaý salǵyrtyn oryndamaǵany úshin sottalyp, mal-múlki tartyp alynǵan eken.

1937 jyly 20 jeltoqsanda Shyńǵyrlaý aýdany №18 aýyl soveti bergen anyqtamaǵa kóz salaıyq:

«Shyńǵyrlaý aýdany Úısaı aýyl azamaty Kamal Haıretdınovke, bul azamattyń negizi moldalyqpen ótken, buryn daýysy alynyp, sottalǵan, jeke sharýa. Qazirgi ýaqytta da moldalyq quryp, kitap ashyp, jurtty aldap, kóz boıap otyr».

Kamal moldanyń úıinen de tintý kezinde 2 Quran kitaby, 1 «Áptıek» jáne basqa arab tilinde 12 kitap tárkilengen. Áıeli Bıbiajardyń 30 jasta ekendigi, Isaev aýylkeńesine qarasty Jańakúsh kolhozynda turǵandyǵy jazylǵan. Ol astyrtyn uıymǵa Janǵazıev Esqazyny «tartqan».

Aqlım QARATAEV,

baı

Aqlım Qarataev 1894 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Shilik aýylynda týǵan, qazaq. «Bilimi bastaýysh» dep jazylǵanymen, saýatty adam bolǵan sııaqty. Tutqyndalǵan kezinde Shyńǵyrlaý aýdandyq halyq sharýashylyǵy esep bóliminiń ınspektory qyzmetinde júrgen. «Arǵy tegi – iri baı, feodal, aq kazaktar armııasynyń belsendi ókili» dep aıyptalǵan. Úıinen qujattarǵa qosa duǵalyq kitaby tabylǵan eken. Aqlım Qarataev ózine taǵylǵan aıyptardy moıyndamaǵan. Artynda 36 jastaǵy áıeli Qazıra, 10 jasar qyzy Rahıma, 6 jasar uly Maqsot qalǵan.

Amanǵalı JAŃABAEV,

molda

Amanǵalı Jańabaev 1875 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdany Ashysaı aýylynda týǵan, qazaq, dinı bilimdi.

«Amanǵalı Jańabaıuly Ashysaıdyń ataqty bedeldi moldasy bolǵan, moldalyǵy úshin kolhozdan shyǵarylyp, saılaý erki alynǵan. Qazir Jańaturmys kolhozynyń ishinde jeke sharýa bolyp otyr. Keńes ókimetine qarsy úzdiksiz úgit-nasıhat taratyp, eldiń, kolhozshylardyń dinge senimin arttyryp, oraza ustap, namaz oqyp, janaza shyǵarýmen aınalysady. Osynyń nátıjesinde Jańaturmys kolhozshylarynyń 50%-y oraza ustap, «biz oraza ýaqytynda jumys isteı almaımyz» dep kolhozdyń astyq bastyrý jumysy sozylyp ketti» delingen aıyptaý paraǵynda.

A.Jańabaevtyń úıinen de Quran kitaby, túrli hattar tabylǵan. Sol kezinde onyń otbasynda áıeli Rahıla – 44 jasta, qyzy Ǵalııa – 2-de bolǵan eken. Tutqyndalar sátinde ol Shyńǵyrlaý aýylynda turǵan.

Súıinishqalı AIShÝAQOV,

qajy

Súıinishqalı Jarmuhameduly Aıshýaqov 1878 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Shilik aýylynda týǵan, qazaq.

Súıinishqalı Aıshýaqovty tergeý qujattarynda «ataqty baıdyń, ıshan hazirettiń urpaǵy, ózi 4 márte qajylyqqa Mekkege barǵan» dep kórsetedi. 1917 jylǵa deıin aýqatty baı bolǵany, 1929 jyly sotqa tartylyp, saılaý quqy alynǵany aıtylady. Minezdemesinde «belsendi dinshil» dep kórsetken. Tutqyndalǵan sátinde aýdandyq banktiń kúzetshisi bolyp qyzmet etip júrgen, óz úıi, 1 sıyry bolǵan, úıinen Quran kitaby tabylǵan. Áıeli Maǵrıpa 51 jasta, qyzy Hafıza 9-da bolǵan eken. S.Aıshýaqov ózine taǵylǵan aıyptardy moıyndamaǵan.

Bermuhamed FAIZÝLLIN,

baı

Bermuhamed Faızýllın 1895 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Ejov aýylkeńesinde týǵan, qazaq. Aýyl mektebin bitirgen. Tegi burynǵy baı dep kórsetilgen. 1929 jyly burynǵy baı retinde tergelip, sottalǵan. Keıin kásipodaq músheligine ótken, tutqyndalǵan sátinde Shilik aýylynda Shyńǵyrlaý aýdandyq aýylsharýashylyq azyq-túlikti daıyndaý boıynsha komıtettiń esepshisi qyzmetin atqaryp júrgen eken. B.Faızýllın de ózine taǵylǵan aıyptardy moıyndamaǵan. Jeke sharýashylyǵynda bir sıyry bolǵan.

B.Faızýllınniń artynda 42 jastaǵy áıeli Rahıla qalǵan.

Hanafııa NURNIIаZOV,

molda

Hanafııa Nurnııazov 1884 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Stalın aýylkeńesinde týǵan, qazaq. Ákesi de molda bolǵan, ózi de molda. 1929 jylǵa deıin óz meshiti bolǵandyǵy aıtylady. 1931 jyly molda retinde sottalyp, 2 jylǵa jer aýdarylǵan.

23 jeltoqsanda H.Nurnııazovtyń úıin tintken kezde 2 Quran, 1 hadıs kitaby alynǵan eken. Olar bul kezde Stalın aýylynda turǵan. Otbasynda áıeli Balkenje 36 jasta, uldary Ahmet – 10-da, Ǵaısa – 1-de, al Shárip 1 aılyq bolǵan eken.

Temirbolat NIIаROV,

molda

Temirbolat Nııarov 1888 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Stalın aýylkeńesinde týǵan. Orta dinı bilimi bolǵan.

Temirbolat Nııarovty «ata-tegi – molda, haziret, Qaratóbe aýdanynan keldi» dep jazypty. 1931-1932 jyldary Oral gýbernııalyq soty ony RSFSR Qylmystyq Kodeksiniń áıgili 58-10-baby boıynsha – «Keńes ókimetin qulatý, búldirý nemese álsiretýge shaqyryp úgit-nasıhat júrgizý, osy maqsatta ádebıetterdi jazyp, saqtap, taratý» degen aıyp taǵyp, 1 jylǵa jer aýdarǵan.

Tutqyndalǵan kezinde T.Nııarov Shilik aýylynda turǵan, Stalın kolhozynyń múshesi eken. Otbasynda 45 jastaǵy Balkúmis degen áıeli ǵana bolǵan.

Amanqul UQAShEV,

molda

Amanqul Uqashev 1887 jyly Oral gýbernııasy, Qaratóbe aýdanynyń №8 aýylynda týǵan, qazaq. Ony «burynǵy molda, haziret» dep kórsetken. 1931 jyly ol da RSFSR Qylmystyq Kodeksiniń 58-10 baby boıynsha sottalyp, atý jazasyna kesilgen. Biraq bul úkim Joǵarǵy Sottyń qaýlysymen buzylǵan. Amanǵalı Uqashev Orynbor oblysy Býrannyı (keıinnen Sol-Ilesk) aýdanyna qarasty Novo-Ilesk aýylynda turǵan, Lenın atyndaǵy kolhoz múshesi bolyp jumys istegen. Úıin tintken kezinde patsha zamanyndaǵy 310 som tabylǵan. Otbasynda áıeli Mıýash, uly Saǵıdolla tirkelipti, jasy kórsetilmegen.

Jumaǵalı ISATAEV,

baı

Jumaǵalı Isataev 1874 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Kırov aýylkeńesinde týǵan, qazaq. Bilimdi, patsha zamanynda bolys bolǵan. 1929 jyly astyq daıyndaý josparyn oryndamaǵany úshin mal-múlki tárkilenip, Qazaqstannan tysqary jer aýdarylǵan.

Ustalardyń aldynda Jumaǵalı Isataev Oral-Elek temirjolynyń boıyndaǵy Týzovo stansasynyń 178-razezinde turǵan. Burynǵy baıdyń sol kezde jalǵyz sıyry bolǵan eken. Artynda 47 jastaǵy áıeli Tańsulý Aldasúgirova qalǵan.

Jalǵasbaı QÝANShALIEV,

baı

Jalǵasbaı Qýanshalıev 1882 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdany Stalın aýylkeńesinde týǵan, qazaq. Tutqyn anketasynda shyqqan tegin «barymtashynyń balasy» dep kórsetipti. Ol da 1931 jyly mal-múlki kámpeskelenip, Shyńǵyrlaý aýdandyq halyq sotynyń sheshimimen 2 jylǵa sottalyp, jer aýdarylǵan.

Jalǵasbaı Qýanshalıev ózine taǵylǵan aıyptardy moıyndamaǵan. Ustalǵan kezde olar Shyńǵyrlaý stansasynda turǵan eken. О́zi temirjol beketinde jumysshy, áıeli Sara – 50-de, 14 jastaǵy qyzy Kúlzına aýyldaǵy bir basqyshty mektepte oqýshy eken. Tintý kezinde Jalǵasbaı Qýanshalıevten 270 som tabylyp, ony akt jasap alyp qoıypty.

Esqazy JANǴAZIEV,

molda

Esqazy Janǵazıev 1873 jyly Oral gýbernııasy, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Shilik bolysynda (Isaev aýylkeńesi) týǵan, qazaq. Bul da basqa aıyptalýshylar sııaqty, dinı bilimdi bolǵan. Keńes ókimeti ornaǵannan-aq burynǵy molda retinde esepte bolǵan, qýdalanǵan. 1934 jyly táýipshilikpen aınalysqany úshin 500 som aıypqa tartylypty.

Shyńǵyrlaý aýdany №18 aýylkeńesi bergen anyqtamaǵa kóz salaıyq:

«Shyńǵyrlaý aýdany Úısaı aýyl azamaty Esqazy Janǵazıevke, bul azamattyń negizi kedeı, ákesi baı bolmaǵan, molda bolǵan. Qazirgi ýaqytta kitap ashyp, jurtty aldap júrýi anyq».

E.Janǵazıevtiń úıin tintý kezinde birneshe Quran, arabsha kitaptar, ishirtki, tumarlar, 1000 som Kerenskıı aqshasy alynǵan. Otbasynda áıeli Jaqııa ǵana bolǵan, sol kezde onyń jasy 46-da eken.

«Kolhozshylar arasynda «bir jaqsylyq bolady, musylman ókimeti qurylady, din qaıta ornaıdy» degen Keńes ókimetine qarsy sózderdi úzdiksiz aıtyp júrdim» depti tergeýge bergen jaýabynda Esqazy Janǵazıev.

Bekenııaz JUMAǴAZIEV,

molda

Bekenııaz Jumaǵazıev 1888 jyly Oral oblysynyń Shyńǵyrlaý aýdany Stalın aýylkeńesinde týǵan. Burynǵy molda, orta dinı bilimi bar. Stalın kolhozynda turǵan. Áıeli Jumaǵazıeva Ǵılym, 44 jasta. Qyzy Bátıma – 17-de, uly Moldanııaz – 10 jasta.

«Aldyn ala tergeý kezinde anyqtalǵandaı, Jumaǵazıev kontrrevolıýsııalyq kóterilisshil-búlikshil baı-molda uıymynyń múshesi bolyp, halyq arasynda belsendi kontrrevolıýsııalyq áreket júrgizgen» dep jazylǵan aıyptaý paraǵynda.

Jalpy qylmystyq istiń sýretin kóz aldymyzǵa keltirý úshin Bekenııaz Jumaǵazıevke qatysty keıbir qujattarǵa kóz salaıyq. Bulardyń bári egiz qozydaı uqsas, tek aıyptalýshynyń aty-jóni ǵana ózgerip otyrǵan.

B.Jumaǵazıev joǵaryda aıtylǵandaı, 1937 jyldyń 19 jeltoqsany kúni tutqyndalǵan. Biraq ony tutqyndaý týraly qaýly 5 kúnnen keıin, jeltoqsannyń 24-inde toltyrylǵan.

«QAÝLY

Tutqynǵa alý jáne aıyp taǵý týraly

Shyńǵyrlaý, 24 jeltoqsan, 1937 jyl.

№2330 qylmystyq is boıynsha

Jumaǵazıevtiń kontrrevolıýsııalyq kóterilisshil-búlikshil baı-molda uıymynyń múshesi bolyp, halyq arasynda belsendi kontrrevolıýsııalyq áreket júrgizgeni jetkilikti anyqtalyp otyr.

Qaýly etemin:

Azamat Jumaǵazıev Bekenııazdy Qylmystyq Kodekstiń 58-2, 11-baptary boıynsha aıyptap, tergeý men sottan jaltaryp ketpeýi úshin Shyńǵyrlaý KPZ-yna (ýaqytsha qamaý oqshaýlaǵyshyna) qamaýǵa alýǵa, odan ári Oral túrmesine jetkizýge».

Al myna sóılemder Bekenııaz Jumaǵazıevtiń taǵdyryn túbegeıli sheship, ómirine núkte qoıǵan: 

«Medetov pen Qarymsaqov bastaǵan panıslamdyq búlikshil kaer (kontrrevolıýsıoner) toptyń belsendi múshesi, solardyń tapsyrmasymen júıeli túrde kaer búldirgish, japonofıldik (japonshyldyq), búlikshil-tóńkerisshil, kolhozǵa qarsy úgit júrgizip, keńes ókimetiniń jaqynda kúıreıtini jáne KSRO-da kapıtalızmniń qalpyna keletindigi jóninde nasıhat taratqan, dinı qyzmet júrgizip, meshit pen dinı ilimdi qalpyna keltirý baǵytynda qyzmet etken. Iаǵnı QK-niń 58-2, 58-10, 2, 58-11-baptarynda aıtylǵan qylmystardy jasaǵan.

Osy qylmystyq iske aıyptalýshy retinde tartylǵan Bekenııaz Jumaǵazıev ózine taǵylǵan aıypty moıyndap, Medetov pen Qarymsaqov bastaǵan panıslamdyq búlikshil kaer toptyń belsendi múshesi bolǵandyǵyn, bul toptyń quramyna N. degen moldanyń úgitimen 1937 jyly kirgendigin, osy top múshesi retinde kolhoz uıymdaryna qarsy búlikshil, búldirgish áreket júrgizgenin, keńes ókimetiniń jaqynda kúıreıtini jáne KSRO-da kapıtalızmniń qalpyna keletindigi jóninde ýaǵyz aıtqanyn, dindi qalpyna keltirý maqsatynda úgit-nasıhatty barynsha kúshti júrgizgenin moıyndady».

Budan ári aıyptalýshydan alynǵan táptishtiń hattamasy tigilgen. Bir betten sál ǵana asatyn suraq-jaýapta B.Jumaǵazıev ózine taǵylǵan aıypty «moıyndap», «Medetov pen Qarymsaqov bastaǵan panıslamdyq búlikshil kaer toptyń belsendi múshesi bolǵandyǵyn, bul toptyń quramyna N. degen moldanyń úgitimen 1937 jyly kirgendigin, osy top múshesi retinde kolhoz uıymdaryna qarsy búlikshil, búldirgish áreket júrgizgenin, keńes ókimetiniń jaqynda kúıreıtini jáne KSRO-da kapıtalızmniń qalpyna keletindigi jóninde ýaǵyz aıtqanyn, dindi qalpyna keltirý maqsatynda úgit-nasıhatty barynsha kúshti júrgizgenin» aıtqan. Hattamanyń shetine tergeýshi «osy aıtylǵan jaýabym durys» dep jazyp, aıyptalýshy latyn áripterimen «Gumagazijp» dep qol qoıypty. Qalam ustaǵan qoldyń dirili baıqalady.

Odan keıingi kórgenimiz – №21 hattamadan úzindi:

«Batys Qazaqstan oblystyq NKVD úshtiginiń 1937 jylǵy 28 jeltoqsandaǵy otyrysy. Shyńǵyrlaý aýdandyq NKVD bólimi qozǵaǵan panıslamıster jaıynda №2330/2368 qylmystyq is boıynsha: №13. Jumaǵazıev Bekenııaz, 1888 j.t., molda, buryn sottalmaǵan, kolhozǵa kirip alǵan. Panıslamıstik búlikshil shpıondyq-búldirgish uıymǵa kirgendigi úshin (RSFSR QK 58-2-11 baby boıynsha) aıyptalady.

Qaýly etti:

№13. Jumaǵazıev Bekenııaz atylsyn, jeke ózine tıesili múlki tárkilensin».

Budan keıingi tildeı qaǵazda:

«Batys Qazaqstan oblystyq NKVD úshtiginiń Jumaǵazıev Bekenııazdy atý jónindegi 1937 jylǵy 28 jeltoqsandaǵy qaýlysy 1937 jyly 30 jeltoqsanda 22 saǵat 25 mınýtta oryndaldy. Aktiden kóshirme durys. Úshtik hatshysy Troıskıı» dep jazylǵan.

Bitti.

 

*  *  *

19 adamnyń taǵdyryn sheshken qylmystyq istiń aıyptaý qorytyndysy mynadaı qaýlymen aıaqtalǵan:

«Medetov, Narımanov, Ǵazızov, Eshmuhambetov jáne basqalary bar 19 adam aıyptalǵan №2330 tergeý isi Batys Qazaqstan oblystyq NKVD basqarmasy «úshtiginiń» qaraýyna jiberilsin. 28.HII.1937. Shilik aýyly.»

«Úshtik» sheshimi de sol kúni – 28 jeltoqsanda shyqqan: «19 adam túgeldeı atylsyn, jeke ózine tıesili múlki tárkilensin».

Qylmystyq istiń sońǵy betinde shaǵyn konvert jelimdelip, onyń ishinde tildeı etip qıylǵan 19 qaǵaz salynypty. Onda aıyptaýshylardyń árqaısynyń úkimi oryndalǵan ýaqyty jazylǵan. Atý jazasy 1937 jyly 30 jeltoqsanda, saǵat 20.50.-den bastap oryndalǵan:

  1. Medetov Nurıman        20.50.
  2. Qarymsaqov Ǵabıt 20.50.
  3. Ǵazızov Harıs 21.50.
  4. Eshmuhambetov

    Rahmetolla                              21.50.

  1. Mámbetov Ismaǵul 21.50.
  2. Qosqulov Súleımen 21.50.
  3. Jumaǵazıev Bekenııaz 22.25.
  4. Faızýllın Bermuhamed 22.25.
  5. Qýanshalıev Jalǵasbaı 22.25.
  6. Isataev Jumaǵalı 22.25.
  7. Aıshýaqov Súıinishqalı 22.25.

12.Nııarov Temirbolat                          22.25.

  1. Uqashev Amanqul 22.25.
  2. Jańabaev Amanǵalı 22.25.

15.Janǵazıev Esqazy                                   22.25.

16.Haıretdınov Kamal        22.25.

17.Borambaev О́teı             22.35.

18.Qarataev Aqlım             22.35.

19.Nurnııazov Qanafııa        22.45.

Osylaısha, «Batys Qazaqstan oblysynda keń tarmaqtalǵan kontrrevolıýsııalyq panıslamıstik baı-molda, búlikshil, shpıondyq, dıversııalyq uıym» músheleriniń tutqyndalýy men úkimi arasynda 9-aq kún ótip, on birinshi kúni bozdaqtar oqqa ushyp kete barǵan eken...

 

P.S. Batys Qazaqstan oblystyq arhıviniń derekterine qaraǵanda óńirde 1937 jyly 853 adam sottalyp, 335-i atylǵan. Al 1938 jyly 936 adam tutqyndalyp, sonyń 690-y atý jazasyna kesilgen eken. KSRO Ishki ister halyq komıssary Ejovtiń 1937 jyly 30 shildedegi №00447 buıryǵy boıynsha burynǵy kýlaktardy, antıkeńestik elementterdi jazalaý operasııasy bastalǵan. 4 aı ishinde atqarylýy tıis operasııa barysynda Qazaqstanda 7,5 myń adamdy jazalaý josparlanypty. Onyń 2,5 myńy «úshtiktiń» úkimimen atylǵan. Batys Qazaqstan oblysy boıynsha 100 adamdy atý josparlanǵan eken. Joǵaryda atalǵan bozdaqtar dál osy qandy «jospardyń» tyrnaǵynda ketse kerek.

Otyzynshy jyldary saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan jandardyń aldy 1953-1954 jyldary, Stalın ólip, Hrýshev kezindegi jylymyqta aqtala bastaǵan. Biraq 1960-jyldary ol úrdis toqtaǵan. Tek 1980-jyldardyń ekinshi jartysyndaǵy «qaıta qurý» dep atalǵan kezeńde – 1988 jyly 11 shildedegi KOKP Ortalyq Komıteti Saıası Bıýrosynyń Qaýlysymen, 1989 jyly 16 qańtardaǵy KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń «30-40 jáne 50-jyldardyń basynda bolǵan repressııa qurbandaryna qatysty ádilettilikti qalpyna keltirý boıynsha qosymsha sharalar týraly» Jarlyǵymen jumys bastaldy.

Al bizdiń joǵarydaǵy keıipkerlerimiz 1964 jyly 31 naýryzda Oral oblystyq sotynyń Tóralqa qaýlysymen aqtalǵan eken. Bul qalaı bolǵan?

Joǵarydaǵy 19 bozdaqqa qatysty qylmystyq istiń sońǵy betterinde tirkelgen keıingi qaǵazdardyń arasynan Oral oblysy, Chapaev aýdany Kolovertnyı kolhozynyń turǵyny Maqsot Aqlımovtyń haty tabyldy. Bul sonaý 1937 jylǵy 19 jeltoqsannyń yzǵarly túninde Qarataev Aqlımniń artynda qalǵan 6 jasar uly bolyp shyqty. Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń oblystyq basqarma bastyǵyna joldaǵan hatta «halyq jaýynyń» balasy 1963 jyly 13 qarasha kúni bylaı dep jazady:

«Ákemniń tegi kedeı sharýa edi, áldekimderdiń jalasymen 1937, álde 1938 jyly repressııaǵa ushyraǵan, sodan beri habar joq. Men 1932 jyly dúnıege keldim, 1946-1952 jyldary Shilik qazaq orta mektebin ınternatta jatyp oqyp bitirdim. 1952 jyly Máskeý maldárigerlik akademııasynyń zootehnıka fakýltetine túsip, 1957 jyly bitirdim. Qazir anam Qarataeva Qazıramen birge Kolovertnyı aýylynda turamyn. Kolhoz zootehnıgimin. 1947-1961 jyldar aralyǵynda komsomol múshesi boldym, ol uıymnan jasym tolýyna baılanysty shyǵaryldym. Endi KOKP qataryna kirgim keledi. Sonyń aldynda avtobıografııamdaǵy aqtańdaqtardy anyqtasam deımin.

Meniń ákem shynymen kináli me? Kináli bolsa, onyń kinási qandaı dárejede? Kináli bolmasa, aqtaldy ma? Árbir bala sekildi men de óz ákemmen maqtana alam ba? Ol búginde tiriler arasynda joq shyǵar, qashan, qaı jerde qaıtys boldy? Ákemniń zıraty qaıda? О́tinip suraımyn, meniń jaǵdaıymdy túsinińiz, maǵan ákemniń kim bolǵanyn bilýge kómektesińiz. Men onyń esimin maqtanyshpen aıta alamyn ba, joldastarymnyń aldynda betim qyzarmaı, óz famılııamdy bıik ustap alyp júre alamyn ba?»

Orys tilinde óte saýatty jazylǵan osynaý jantebirenterlik sózder «salqyn aqyldy» chekısterdiń de sezimin jylytqan sııaqty: MQK men prokýratýra arasynda hat almasý bastalǵan. Joǵarydaǵy 19 adam aıyptalǵan qylmystyq iske saraptama jasaǵan MQK qyzmetkeri tergeý kezindegi olqylyqtardy kórsete kelip, 1964 jyly 23 qańtarda «úshtik» qaýlysyna narazylyq bildirý úshin isti prokýratýraǵa joldaǵan. Sol jyly 30 naýryzda Oral oblysynyń prokýrory N.Smaǵulov «úshtik» sheshiminiń kúshin joıyp, osy iske qatysty barlyq tulǵanyń is-áreketinde qylmys quramy bolmaǵandyqtan isti toqtatýdy» talap etip, prokýrorlyq narazylyq bildirgen. Kelesi kúni, 31 naýryzda Oral oblystyq sotynyń Tóralqasy qaýly shyǵaryp, barlyq 19 adam aqtalǵan.

Biz Maqsot Aqlımovtiń ózimen jolyqqymyz kelip edi. О́kinishke qaraı, búginde ómirden ótip ketken eken. Biraq shyńǵyrlaýlyq azamattardyń kómegimen taǵy bir «halyq jaýynyń» balasyn taýyp aldyq. Ol – Qanafııa Nurnııazovtyń uly Ǵaısa Qanafın aǵamyz.

– Anamnyń aıtýynsha, ákemdi eki orys mılısıoner bir tatar aýdarmashymen birge kelip, alyp ketken. Men ol kezde jasqa da tola qoımaǵan kezim eken. Anamnyń da kórmegeni joq, ony Qandyaǵash-Gýrev temirjolyn salýǵa aýyr jumysqa alyp ketip, men ájemniń qolynda ósippin. Jańa týǵan inim quıttaıynda shetinep ketken, – deıdi búginde 84 jastan asqan Ǵaısa ata.

Qarııanyń áńgimesinen Qanafııa Nurnııazovtyń shynymen de dinı bilimi tereń ekenin, atasy Nurnııaz «qalpe» atanyp, elge dinı ilim taratqan din qaıratkerleri bolǵanyn uqtyq.

– Ákemniń meshitin kórdim. Oǵan bolshevıkter shoshqa ákelip qamap edi, bir túnde qyrylyp qaldy. Keıin ártúrli zattar qoıatyn qoıma retinde paıdalandy. Bul soǵystyń aldynda bolǵan oqıǵa. Bala bolsam da esimde, - deıdi atamyz.

Ǵaısa Qanafın «halyq jaýynyń balasy» degen «qara tańbanyń» zardabyn ábden tartypty. Aýylda qarapaıym traktorshy, kombaınshy, shopyr bolyp, adal qyzmet etse de «moldanyń balasy» degen ataq aldynan shyǵa bergen. «Meniń komsomolǵa kirýim de, partııaǵa qabyldanýym da úlken daý-damaı bolyp, talasyp, qyrqysyp júrip óttim ǵoı» – deıdi qarııa.

Bir qyzyǵy, onyń ákesi 1964 jyly aqtalsa da, ol týraly otbasyna, urpaqtaryna habarlanbaǵan. Ǵaısanyń aǵasy Ahmet – 1960 jyly, anasy Balkenje – 1973 jyly Qanafııa Nurnııazovtyń aqtalǵanyn bilmegen kúıi dúnıeden ótken. Ǵaısa aǵaıdyń ózi de ákesi týraly tuńǵysh ret 2001 jyly jaryq kórgen «Azaly kitap» jınaǵynan ǵana naqty málimet alypty.

– Qudaıǵa shúkir, 4 ul, 2 qyzymnan 6 nemere, 4 shóbere súıip otyrmyn. Biraq jazyqsyz ketken ákem túsime jıi enedi. Súıegi qaıda qalǵanyn da bilmeımiz. Taǵdyry talqandalǵan otbasylardyń obaly kimge? Sol bir surqııa jyldarda jazyqsyz tartqan azabymyz úshin soqyr tıyn ótemaqy da alǵanymyz joq. Sol ádilettilik pe?! – dep kúıinedi aqsaqal...

Sońǵy jańalyqtar

Shubaıqyzyl qyzǵaldaǵy

Tanym • Búgin, 00:16

Tán tunshyǵýly, jan shyńǵyrýly

Ádebıet • Búgin, 00:11

Tereńdik taǵylymy

Ádebıet • Búgin, 00:06

Syrdyń sáni – sekseýil

Aımaqtar • Búgin, 00:04

Qasym súıgen Saqypjamal

Rýhanııat • Keshe

Qazandaǵy atys

Álem • Keshe

Kenbaev keńistigi

О́ner • Keshe

Baıyrǵy qazaq beınesi

О́ner • Keshe

Elbasy Túrkistanǵa keldi

Elbasy • Keshe

Dollar baǵasy ósti

Ekonomıka • Keshe

Uqsas jańalyqtar