Qandastar qamqorlyqqa zárý

Osyǵan oraı Úkimet basshysy Asqar Mamın jýyrda Nur Otan partııasynyń 2025 jylǵa deıingi «О́zgerister joly: árbir azamatqa laıyqty ómir» saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi Jol kartasyna sáıkes 2025 jylǵa deıin 80 myń etnostyq qazaqtyń, onyń ishinde bıyl 12 myń aǵaıynnyń atajurtqa oralýyna járdemdesýdi josparlap otyr­ǵan­dyǵyn málimdedi. Bul keıingi jyldarmen salystyrǵanda birneshe ese kóp. Demek, Qazaqstan táýelsizdiginiń aq tańy atqanda Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń dúnıejúzi qazaq­taryna arnaıy úndeý joldap, elge oralýǵa shaqyrýynyń arqasynda bas­talǵan uly kósh qarqyny taǵy údeı túspek.

Al osy kósh jolyndaǵy birtalaı bógesin Elbasynyń tikeleı aralasýy­men alynyp tastalǵanymen, áli de aıaq­tan shalatyn kedergiler bar. Tipti Par­lamentte kóshi-qon zańnamasyn je­til­dirýge qatysty zań jobalaryn qa­raý barysynda qandastar kótergen keı­bir kókeıkesti máselelerdiń túıini she­shilmeı, aldaǵy ýaqyt enshisine qal­dy­rylǵandyǵy belgili. Solardyń biri – keıbir shetelderden atajurtqa qonys aýdaryp kelgen aǵaıyndardyń ulty qazaq ekendigin dáleldeýdiń qıyndyǵy. Atap aıtqanda, bul Túrkııa, Aýǵanstan, Pákistan, Saýd Arabııasy jáne Iran Islam Respýblıkasynan kóship kelgen jáne kelgisi keletin etnostyq qazaqtar úshin ózekti másele bolyp otyr. Sebebi atalǵan memleketter azamattarynyń tól­qujattarynda ulty kórsetilmeıdi. Al ulty qazaq ekendigi tıisti qujat bo­ıynsha aıǵaqtalmaǵan aǵaıyndarymyz je­ti atasyn jatqa aıtyp, ana tilinde bul­buldaı saırap tursa da, olarǵa qandas mártebesi men jeńildetilgen tár­tippen Qazaqstan azamattyǵyn alý qu­qyǵy berilmeıdi. Sonyń saldarynan ata-babalarynyń aıtyp ketken amanatyn oryndap, ańsaǵan atajurtyna kelgende qazaq ekendigin esh qujatpen dáleldeı almaı, memleket qoldaýynan qaǵylyp, renjip júrgen aǵaıyndar bar.

Árıne, bul esh oılanbastan, op-ońaı sheshe salatyn da másele emes. О́ıtkeni onyń astarynda ulttyq qaýipsizdik múd­desi bar. Máselen, osydan birer jyl bu­ryn azamattyq soǵystan azap shek­ken Aýǵanstannan qazirgi Túrkistan ob­ly­syna kóship kelip bassaýǵalap, óz­derin «qazaqtarmyz» dep atap, Qazaq­stan azamattyǵyn jeńildetilgen tár­tip­­pen alýǵa tyrysqan bir top adam­nyń shyndyǵynda aýǵandyqtar ekeni áshkerelengen. Sondyqtan tól­qujat­tarynda ulty kórsetilmegen aǵaıyn­dar­dyń etnostyq qazaq ekendigin anyqtaý me­hanızmin jasap, zańdastyrmaı bolmaıdy.

Bul rette nazar aýdararlyq tájirıbe de bar: Qazaqstan Úkimetiniń 1992 jylǵy 23 qyrkúıektegi №791 qaýlysyna sáıkes Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýym­das­ty­­ǵyna alystan kelgen aǵaıyn­dar­dyń ulty qazaq ekendigin rastaıtyn anyq­tama berý fýnksııasy berilgen. Alaı­da, atalǵan qaýlynyń kúshi Úki­met­­­tiń 2005 jylǵy 9 aqpandaǵy №124 qaý­lysymen joıylǵan. Soǵan qa­ra­mas­tan, Qazaqstanǵa kóship kelgen et­nostyq qazaqtardyń qandas mártebesi men azamattyq alýyna Dúnıejúzi qazaq­tary qaýymdastyǵynyń bergen anyq­tamasy negiz retinde qabyldanyp kelgen. Tek 2017 jyldan bastap buǵan tyıym salynǵan.

Al ótken jyly Parlamentte kóshi-qonǵa qatysty zań jobasyn qaraý kezin­de Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń ókilderi atalǵan anyqtamany berý máselesin óńirlerdiń ákimdikteri janynan arnaıy komıssııa qurý arqyly sheshýdi qarastyratyndyǵyn jetkizgen bolatyn. Sodan beri birsypyra ýaqyt ótse de, qolynda sheshim qabyldaý quzyreti bar sheneýnikterdiń alystaǵy aǵaıynnyń atajurtqa oralar jolyna eleýli tos­qaýyl qoıyp turǵan, talaı etnostyq qazaqtyń óz elinde ógeısitilýine sebep bolyp otyrǵan ózekti máseleni sheshýge asyǵar túri kórinbeıdi.

Degenmen aldaǵy ýaqytta Úkimet osy problemany sheshý maqsatynda tıisti zań normasyn ázirlep, Májilistiń qara­ýyna usynatyn bolsa, eskererlik jaıt­tardy aıta ketken abzal. Respýb­lı­kalyq mańyzy bar qalalar men ob­lys­tardyń ákimdikteri janynan qury­latyn komıssııaǵa múddeli memlekettik organ­dardyń ókilderimen qatar, bilikti de bedeldi til mamandaryn, etnograftar men tarıhshylardy, sondaı-aq Dúnıe­júzi qazaqtary qaýymdastyǵy men «Otandastar» Qorynyń ókilderin engizgen jón. Buǵan qosa, atajurtyna oralǵysy keletin etnostyq qazaqtardyń qujattaryn jınap, kóship baratyn óńir­ler ákimdikteriniń janyndaǵy komıs­sııalardyń qaraýyna usynys engizý úshin shetelderdegi Qazaqstan konsýldaryna tıisti ókilettilik berý jáne sol komıssııalardyń otyrystaryna kon­­sýldyqtar ókilderiniń jáne ótinish berý­­shi aǵaıyndardyń onlaın rejimde qa­ty­s­ýy­ qarastyrylsa, quba-qup.

Qoldanystaǵy kóshi-qon zańnamasyna sáıkes Syrtqy ister mınıstrliginiń konsýldyq qyzmeti Qazaqstanǵa qonys aýdarý týraly ótinish bergen shetel azamaty bolyp sanalatyn ulty qazaq azamattardyń qujattaryn qabyldaıdy, tirkeıdi jáne olardy halyqtyń kóshi-qon máseleleri jónindegi ýákiletti organǵa jiberedi, sondaı-aq olarmen tıisti áńgimelesýden keıin «S10» vızasyn resimdeıdi. Ol alystaǵy aǵaıyndardyń Qazaqstanǵa kóship kelýine jol ashady. Alaıda, «Otandastar» Qory basshy­la­rynyń aıtýynsha, keıingi kezde bel­gi­siz sebepterge baılanysty konsýldar tarapynan atalǵan vızany berý jumystary baıaý júrgizilýde, al keıbir elderde toqtap qalǵan. Bıyl qandastardy qabyldaýǵa arnalǵan kvo­ta mólsherin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi nebári 1426 adam dep bekit­ken­digi de oılandyrmaı qoımaıdy. Atalǵan memlekettik organdar basshylary endi Memleket basshysynyń tapsyrmasyna jáne Nur Otan partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasyna sáıkes atajurtqa oralýdy oılaǵan shetelderdegi aǵaıyndarǵa shyndap bet burǵany jón. Qandastarǵa bólingen kvota sanyn kó­beı­tý, shetel­der­degi atajurtqa qonys aýdarýǵa nıet qylǵan aǵaıyndardyń ultyn anyqtaý mehanızmin ázirleý má­selelerin tezdetip sheshý, olardyń óti­nish­t­erin qaraý, vıza berý jumystaryn jedeldetý ke­rek­tigi anyq. Soltústik jáne shyǵys óńirlerdiń ákimderi Prezıdenttiń: «Jergilikti bılik mundaı jumystardy joǵaryǵa kópirgen aqpar berý úshin emes, memlekettik múdde jáne aǵaıynǵa shynaıy janashyrlyq turǵysynan jasaýǵa tıis», degen sózin buljymas basshylyqqa alyp, shetelderdegi etnostyq qazaqtardy barynsha kóbirek qabyldaýǵa kúsh salsa, quba-qup.