Álem • 17 Sáýir, 2021

Aq úıdiń alǵashqy meımany

138 ret kórsetildi

Japonııanyń premer-mınıstri Iosıhıde Sýga 16 sáýirde (bizdiń ýaqytpen 17 sáýir) AQSh-qa resmı saparmen bardy. Bul byltyr kúzde úkimet basshysy bolyp saılanǵan Sýganyń AQSh-qa alǵashqy resmı sapary bolsa, prezıdent Djo Baıden úshin de Aq úıde sheteldik áriptesimen ótkizgen alǵashqy resmı kezdesýi boldy.

Sóz basynda oqyrmandarymyzdyń esine sala ketsek, ótken jyldyń kúzinde Baıden AQSh-tyń jańa prezıdenti bolyp saılanǵannan keıin, 2020 jyldyń 10 qarashada "Quttyqtaý sózden kóp nárseni ańǵaramyz" atty maqalamyz jaryq kórgen bolatyn. Sol maqalamyzda Baıdenniń prezıdent retinde alǵash ret qaı memlekettiń basshysymen kezdesýi múmkin ekeni jaıly: «Baıden ákimshiligi úshin Eýropalyq Odaqtan shyǵyp otyrǵan AQSh-tyń dástúrli eń senimdi odaqtasy Ulybrıtanııa mańyzdyraq pa, nemese Eýropalyq Odaqty odan artyq qoıa ma, ıa bolmasa premer-mınıstr Sýga meńzep otyrǵandaı, aımaqta jáne álemde yqpaly men áseri kúnnen kúnge kúsheıip otyrǵan Qytaıǵa tosqaýyl qoıýdyń amalyn qarastyrý maqsatynda Azııadaǵy eń senimdi serigi Japonııany tańdaı ma, álde G7 formatynda damyǵan elderdiń basshylarynyń báriniń basyn birge qosyp, bárimen birge kezdese me... Sol arqyly Baıden ákimshiliginiń syrtqy saıasat salasyndaǵy basty baǵyttary men kelesi tórt jyldaǵy halyqaralyq qatynastar salasyndaǵy negizgi basymdyqtar jaıly baıqaıtyn bolamyz» dep jazǵan edik. 

Baıden prezıdent bolyp saılana sala AQSh-tyń Azııadaǵy eń senimdi odaqtasy Japonııa premer-mınıstriniń arnaıy barlyq derlik bedeldi aqparat agenttikteri arqyly quttyqtaý sózinen «Biz úshin AQSh basty memleket» degendi ǵana emes, Úndi-Tynyq muhıty aımaǵynda AQSh-pen birlesip áreket jasaýǵa múddeli ekenin málimdeý arqyly atalǵan aımaqta kún sanap kúsheıip otyrǵan «Qytaıǵa qarsy birigip birdeńe jasamasaq bolmaıdy» degendi bildirip, al Baıdenmen telefon arqyly sóılesip, AQSh-qa sapar shegýge múddeli ekenin meńzeý arqyly «Baıden prezıdent retinde eń birinshi bop sóılesetin, bálkim eń birinshi bop eline resmı saparmen shaqyratyn úkimet basshysy men bolsam eken» degen tilek-nıettiń jatqany jaıly da jazyp, halyqaralyq qatynastar turǵysynan mańyzdy máseleni óz tarapymyzdan baqylap otyratynymyzdy aıtqanbyz.

Mine, aıtqanymyzdaı, Batystyń kóshin bastaǵan AQSh-tyń basshysy alys-jaqyn, iri-kishi elder arasynan Aq úıde alǵash meıman qylǵan memleket basshysy Shyǵystaǵy basty odaqtasy Japonııanyń premer-mınıstri Sýga boldy. Sapar qarsańynda keıbir sarapshylar Baıden men Sýganyń jyly qatynasy sakýra gúlindeı ádemi bolǵanymen, tez gúldep, tez solyp qalýy múmkin ekenin jazdy. Alaıda Baıden ákimshiliginiń bul sheshiminiń astarynda Azııanyń búgingi ahýaly jatqany anyq. Ásirese, lıberal-demokratııalyq jáne naryqtyq ekonomıkalyq ámbebap qundylyqtardy bólisetin odaq AQSh pen Japonııa úshin kún sanap basty saıası qarsylasqa aınalyp otyrǵan kommýnıstik Qytaıǵa qarsy sharalar qabyldaý bul kúnniń kezek kúttirmes ózekti máselesine aınalyp otyrǵany aqıqat. Álemniń birinshi ekonomıkasy men úshinshi ekonomıkasyn ustap turǵan osy eki el basshylarynyń basyn qosqan basty saıası másele Japonııany basyp ozyp, artta qaldyryp, AQSh-tyń ókshesin basyp, qytyǵyna tıip otyrǵan Qytaı faktory. 

Qytaı álemdik yqpal úshin AQSh-pen teketiresip, alpaýyt elmen talasa bastasa, Azııa elderi úshin, tipti ekonomıkalyq, bilim-ǵylym, tehnıka-tehnologııalyq turǵydan alyp elder sanatyna jatatyn Japonııanyń terrıtorııalyq tutastyǵy men memlekettiń táýelsizdigine qaýip tóndirip otyrǵan ǵalamdyq saıası kúshke aınaldy. Sondyqtan AQSh pen Japonııa basshylary kelissózderiniń basty maqsaty da osy Qytaıǵa qatysty máselelerdi talqylaý edi. 

Memleket basshylarynyń kezdesýinen buryn, ótken aıdyń ortasynda AQSh-tyń memlekettik hatshysy men qorǵanys mınıstri Tokıoǵa arnaıy baryp, «2+2» formatynda japondyq áriptesterimen kelissózder ótkizdi. Amerıkalyq joǵary deńgeıdegi saıası tulǵalardyń Japonııaǵa jasaǵan sol issapary halyqaralyq qaýymdastyqqa Baıden ákimshiliginiń Qytaı baǵytyndaǵy saıasatynda odaqtas Japonııanyń róli qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetti. 

Qytaı búginde Ońtústik jáne Shyǵys-Qytaı teńizinde ózine teń keler áskerı kúshtiń joq ekenin kórsetip otyrsa, Japonııamen sheshilmegen jer daýy Senkaký (Dıaodao) araldary janyna kemelerin jaqyndatýyn jıiletip jiberdi. Azııany Qytaıdyń yqpalynda qaldyrǵysy kelmeıtin Amerıka bolsa aımaqtaǵy óziniń odaqtastaryn qoldap qana emes, qorǵap qalýǵa da mindetti ekenin aıtyp otyr. Naýryz aıynda ótkizgen baspasóz konferensııasynda Baıden AQSh pen Qytaıdyń sońǵy kezdegi saıası qatynastary jaıly: «21-ǵasyrdaǵy lıberalızm men avtokratııanyń teketiresi» dep ashyq atap, demokratııalyq qundylyqtardy bólisetin odaqtas eldermen yntymaqtasa otyryp QHR-ǵa qarsy jańa qyrǵı qabaq soǵysqa daıyn ekenin bildirdi. 

AQSh Azııada eń aldymen Taıvannyń taǵdyryna alańdasa, sol úshin aımaqtaǵy iri odaqdastarymen qaýipsizdik salasynda jańa formatta áriptestikti tereńdetip otyr. Azııa men Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy beıbitshilik pen erkindikti qamtamasyz etý úshin Qytaıǵa qarsý turý maqsatynda AQSh, Japonııa, Úndistan men Avstralııa birigip «tórttik» (QUAD) formatyn quryp, 12 naýryzda alǵash ret tórt memlekettiń basshysy onlaın-sammıt ótkizdi. Oǵan Qytaı men Reseı: «Basqa elderge qarsy baǵyttalǵan Azııalyq NATO-nyń qurylýyna qarsymyz» dep aıyptap jatyr.

Tokıo qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasynda qaýip-qater tóndirip turǵan alyp elge qarsy turý úshin AQSh-pen odaqtas áriptestikti odan ári tereńdetýge májbúr bolǵanymen, saýda-ekonomıkalyq turǵydan kórshi elmen tyǵyz qatynasta bolýdy qalaıdy. Shyńjańdaǵy «az ulttardyń» máselesine baılanysty amerıkalyq tarap «genosıd» termınin qoldanyp otyrsa, japon tarapy adam quqyǵynyń qorǵalýyn qamtamasyz etýdiń mańyzdy ekenin aıtýmen shektelip keldi. Batystyq áriptes memleketter qatarlasyp Qytaıǵa sanksııa jarııalap jatqan tusta ondaı qadamnan qalys qalǵan Japonııaǵa qalǵandarynyń kóńili tolmaı otyr.

Japonııa úshin syrtqy saıasat salasynda eń kúrdeli baǵyttardyń biri – Soltústik Koreıa. Jetpisinshi jyldary sol eldiń arnaıy qyzmet organdary urlap áketken japon azamattaryn otanyna qaıtarý máselesi osy kúnge deıin sheshilmeı otyr. Iаdrolyq qarýymen qaýip tóndirip turǵan taǵy bir kórshi elmen qalaı qatynasý kerek, kópten beri japon úkimeti men japon halqynyń basyn qatyryp kele jatqan úlken ulttyq problema bop otyr. Bul másele boıynsha da Japonııa úshin AQSh-qa arqa súıeýden basqa amal joq. AQSh bul máselede japon tarapyn tolyqtaı qoldaıtynyn, qoldan kelgenniń bárin jasaıtynyn aıtyp keledi. Al Qytaıǵa senetin Soltústik Koreıa bolsa endi súńgýir qaıyqqa tirkelgen zymyran (SLBM) shyǵarǵanyna maqtanyp, tipti dál sol Baıden men Sýga kezdesip jatqanda aspanǵa atyp, synap kórýi múmkin ekeni aıtyldy. Degenmen, jalpy Soltústik Koreıaǵa qatysty AQSh-tyń saıasaty qatty ózgere qoımaıtyn sııaqty. Obama ákimshiligi tusyndaǵy, ıaǵnı Baıden vıse-prezıdent bolyp turǵan kezdegi soltústikke qatysty strategııalyq salqynqandy saıasat jalǵasatyn bolar. 

Al álemdi osy kúni koreılik zymyran emes, dál AQSh pen Japonııanyń basshylary kezdeser aldynda jarııalanǵan Qytaı ekonomıkasynyń bıylǵy alǵashqy úsh aıdaǵy ósimi 1992 jyldan beri eń úlken kórsetkishke jetip (18,3%), barlyq boljamnan artyq damyp otyrǵany tańǵaldyrǵan sekildi. AQSh pen Japonııa qytaılyq ónimge táýelsiz ekonomıkalyq damý modelin qarastyryp otyrǵanda Qytaı ekonomıkasynyń batystyq sanksııalarǵa qaramastan eksporttyń ulǵaıýy arqasynda osylaı qarqyndy damyp otyrǵany kimdi bolsa da bul elmen sanaspaýdyń saıası saldary jaıynda oılanýǵa májbúr etetindeı.  

AQSh pen Japonııa birigip Úndi-Tynyq muhıty aımaǵynda Qytaı úkimeti júrgizip otyrǵan «Bir beldeý, bir jol» strategııalyq baǵdarlamasyna balama tapqysy kelgenimen, ol maqsatqa jetýdiń ońaı emes ekeni ózge emes, eń aldymen osy eki el ózderi jaqsy biledi. Saıası-áleýmettik qurylymdary men ekonomıkalyq damý deńgeıi bir-birinen tym alshaq aımaqta bir maqsat, bir múddeni kózdep, dittegenine jetýdiń qıyn ekeni aıtpaı-aq belgili. Kezinde Prezıdent Tramptyń sheshimimen kelissózderden shyǵyp ketken Transtynyqmuhıttyq áriptestik kelisimshartyna (TPP) qaıta qosylýǵa Baıdan ákimshiliginiń asyqpaı otyrǵany  da kóp nárseni ańǵartsa kerek.

Álbette, Sýga men Baıden koronavırýs indetimen kúresý, jahandyq klımattyń ózgerýi, bıyl jazǵa josparlanyp otyrǵan Tokıo Olımpıadasy sııaqty álemdik jáne halyqaralyq ózekti máseleler jaıynda da pikirler almasty. Degenmen, Sýganyń Vashıngtonǵa jasaǵan alǵashqy resmı saparynyń basty maqsaty Japonııa men AQSh-tyń odaqtas qarym-qatynastaryn odan ári damytýǵa eki eldiń de múddeli ekenin kórsetip, Aq úıge eń birinshi bop shaqyrǵan Baıden ákimshiligi úshin Japonııa basqamen salystyrǵanda mańyzdyraq ekenin pash etý boldy. Baıden ákimshiligi sol arqyly óziniń syrtqy saıasatynda Azııa men Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyn basty baǵyt retinde qarastyryp otyrǵanyn bildirdi.  Sondyqtan, qalaı desek te, Azııadaǵy aımaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesi men osy turǵydan basty faktor sanalatyn Qytaı máselesi Japonııa úkimet basshysy saparynyń negizgi maqsaty bolǵany ras. 

Aldymen 9 sáýirge josparlanǵan Sýganyń AQSh-qa sapary amerıkalyq taraptyń ótinishimen bir apta keıinge shegerilgenine baılanysty japon qoǵamynda túrli áńgime aıtylyp, san alýan saıası boljamdar jasalyp, japon jurty biraz ábigerge túsip edi. Japondyq keıbir saıasatkerler: «AQSh úshin Qytaı eń basty qarsylas el, Amerıkanyń maqsaty sol elge jedel jetetin zymyran qurylǵylaryn bizdiń elde ornalastyrý. Premerimiz sondaıǵa kelisim berip kelmeı me dep qorqam» dep úreı tanytty. 

Zymyran jaıly, basqa jaıly naqty máseleler jabyq kezdesýlerde aıtylyp jatsa, aıtylyp jatqan bolar, al osy jolǵy Baıden men Sýga kelissózderi nátıjesinde qabyldanǵan birlesken málimdemeniń eki el arasyndaǵy buǵan deıingi «dástúrli» málimdemelerden ereksheligi, ol Taıvannyń qaýipsizdigi jaıly ashyq atalǵany boldy. Taıvan jaıly Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin áli Japonııa men Qytaı arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynastar qaıta ornatylmaǵan jarty ǵasyr burynǵy sonaý 1969 jylǵy birlesken málimdemede aıtylǵannan keıin alǵash ret osy joly atalyp otyr. Solaı bolýy múmkin ekenin aldyn-ala boljaı bilgen Beıjiń Baıden men Sýganyń kelissózderi qarsańynda taraptardy ondaı qadamǵa barmaýǵa shaqyrǵan-tuǵyn. Vashıngton men Tokıonyń bul sheshiminiń saıası saldary qalaı bolar eken, Qytaıǵa qarsy tosqaýyl kúsh bola ma eken nemese kerisinshe Beıjińniń Taıvanǵa qarsy naqty is-áreketter jasaýǵa túrtki bolar ma eken, alda áli kóre jatarmyz. Biraq, basqa basqa, bul másele boıynsha Qytaıdyń endi únsiz qalýy múmkin emes ekeni anyq. 

AQSh pen Japonııa basshylarynyń alǵashqy resmı kezdesýi men kelissózder nátıjeleri osylaısha eki el arasyndaǵy dostyq jáne odaqtas qarym-qatynastardyń Baıden ákimshiligi tusynda turaqty bolatynyn kórsetti. Bıyl kúzde (nemese kúzge deıin) ótetin bılik basyndaǵy Lıberal-demokratııalyq partııa tóraǵasynyń kezekti saılaýyna túsip, premer-mınıstr bop qaıta saılanýdy kózdep otyrǵan Sýga men onyń komandasy úshin bul sapardyń máni zor. Alǵashqy aqparattarǵa súıene otyryp aıtar bolsaq, sapar nátıjesin japon jurty jaman baǵalamaıtyn sııaqty. 

Al biz óz tarapymyzdan AQSh pen Japonııanyń odaqtas qarym-qatynasy rasymen Azııa ǵana emes, álemniń turaqtylyǵy turǵysynan mańyzdy faktor ekenin eskere otyryp, aldaǵy ýaqytta da osy baǵyttaǵy basty máseleler jaıly oqyrmandarymyzdy habardar etip otyratyn bolamyz. 

 

Batyrhan QURMANSEIIT,

shyǵystanýshy, Halyqaralyq qatynastar salasy boıynsha PhD doktory.

Arnaıy Egemen Qazaqstan úshin. 

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqstanda alty óńir «qyzyl» aımaqta tur

Koronavırýs • Búgin, 09:57

13 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:39

Batys Qazaqstanda jańa qaýly shyqty

Aımaqtar • Búgin, 09:16

Balýan Sholaqtyń dombyrasy

О́ner • Búgin, 09:00

Jazǵa sálem joldaıyq

О́ner • Búgin, 08:55

Jylqyshy aýyldyń jaqsylyǵy

Aımaqtar • Búgin, 08:54

Sýdy únemdeý el úmitin aqtaı ma?

Aımaqtar • Búgin, 08:50

Qanmen jazylǵan kartınalar

Tarıh • Búgin, 08:45

Stýdentterdiń sóz saıysy

О́ner • Búgin, 08:41

Halyq únine qulaq asatyn ortalyq

Qoǵam • Búgin, 08:39

Egilgen tal-terektiń obalyna qalmaıyq

Ekologııa • Búgin, 08:37

Ońtaıly onlaın aýksıon

Tehnologııa • Búgin, 08:35

Qoldy bolyp jatqan qaraýsyz mal

Aımaqtar • Búgin, 08:30

Brakonerge buǵaý bolmaı ma?

Aımaqtar • Búgin, 08:28

2021 jyl – qalpyna kelý kezeńi

Koronavırýs • Búgin, 08:25

Kıik kúıik pe?

Ekologııa • Búgin, 08:18

Qaýiptiń betin vaksına qaıtarady

Medısına • Búgin, 08:15

Halyqpen 200-den astam kezdesý ótkizdi

Parlament • Búgin, 08:14

«Osyǵan deıin nege birikpedi?»

Medısına • Búgin, 08:13

Qorqynyshty seıiltý quraly

Medısına • Búgin, 08:11

«Qazaqstanym!» dep, qalamy júıtkip tur

Qazaqstan • Búgin, 08:10

Hantáńirden qanat qaqqan qaıratker

Qoǵam • Búgin, 08:08

8 raýndta – 8 mıllıon dollar

Boks • Búgin, 08:07

Úı salǵanǵa – úlken kómek

Qoǵam • Búgin, 08:05

Bartımen sheberlik baıqasty

Tennıs • Búgin, 08:05

«Jigitter bar narqasqa...»

Sport • Búgin, 07:59

Ekonomıka damý jolaǵyna shyqty

Ekonomıka • Búgin, 07:58

Túrkistannyń jańa dáýiri

Qoǵam • Búgin, 07:55

Avıasııa salasy qoldaýǵa muqtaj

Qoǵam • Búgin, 07:50

Merkeldiń memleketshildigi

Álem • Búgin, 07:47

Uqsas jańalyqtar