Rýhanııat • 19 Sáýir, 2021

Ulttyń uly ustazy

120 ret kórsetildi

Ybyraı Altynsarınniń ómirbaıan­dyq derekterin sóıletsek, ulttyń uly ustazynyń qaıratkerlik, uıymdas­tyrýshylyq, reformatorlyq, strategtik, dıplomatııalyq tulǵasy aıqyn tanylar edi. 1846 jyldyń 5 naýryzynda atasy áskerı starshyn, bı Balǵoja Jańbyrshın Orynbor shekara komıssııasynyń tóraǵasy, general-maıor M.V.Ladyjenskııge ótinish jazyp, Orynbor mektebine engizgen. Ybyraıdy Torǵaıdan Jetibaı О́temisov deıtin jas naý­sha jetkizgen.

Ybyraı Altynsarın bilimin odan ári tolyqtyrý maqsatynda oqýyn jal­ǵastyrǵan. Bul 1850 jyldyń 20 tamyzy edi. Saǵ.12.00. Saltanatty jıyn. Ahýn qatysqan. Sonan soń qala syrtyn­da oqýǵa qabyldanǵan qyr balalaryna qurmet kórsetilgen. 4 kıiz úı tigilgen. Ult­tyq taǵam, ulttyq oıyn-saýyq uıym­dastyrylǵan. Tup-týra aýyl kóri­nisteri. Saýyn bıeler, salt attar, er-toqymdar, mal dárigerlik kerek-ja­raqtar, kıim-keshekter, aıaq kıimder, qy­myz, kitaphana bári-bárisi balǵyn shá­kirtter úshin ja­salǵan.

Ybyraı oqyǵan mektepte oryssha, tatarsha, arabsha, parsysha bilim berildi. Shyǵys tilderiniń bilgiri Mır Salıh Bekchýrın, Orynbor ahýny Ýsman Mýsın dáris oqyǵan. Balaýsa Ybyraı Orynbor Shekara komıssııasynyń tóraǵasy, stat­tyq keńesshi, shyǵystanýshy V.V.Grı­gorevtiń (onyń «O peredache zvýkov kırgız­skogo ıazyka býkvamı rýsskoı azbý­kı» degen eńbegi bar) baı kitap­hanasyn paıdalanǵan.

Jınaqtaı aıtqanda, suńqardaı sergek, janartaýdaı otty Ybyraı 1845-1857 jyldarda Orynbor mektebinde telegeı ilim-bilimge sýsyndap, samuryqsha qa­nat qaqty. 1857-1859 jyldarda aqyl­man atasy, eskiniń sońy, asyldyń sar­qyty Bal­ǵoja bıdiń hatshysy, qol­ǵanaty boldy. Bul da Ybyraı ómiriniń ózgeshe bir danalyq, taǵylym mektebi.

Y.Altynsarın 1859 jyly Orynbor oblystyq basqarmasyna kishi tilmásh, 1869 jyly Torǵaı qalasy mańyndaǵy Dalalyq bekinister mektebinde muǵalim, aýdarmashy, 1869 jyldyń 2 qańtarynda Torǵaı ýezdik basqarmasynyń hat júrgizýshisi, 1870-1872, 1874 jyldarda Orynbor ge­neral-gýbernatorynyń buı­ryǵymen Torǵaı ýezdik sýdıasy jáne 1871-1872 jyl­darda Torǵaı ýezdik bastyǵynyń aǵa kómekshisi ári onyń mindetin de ózi at­qarǵan.

1879 jyldyń 1 qyrkúıeginen – 1888 jyldyń 1 mamyryna deıin Torǵaı oblysy qazaq mektepteriniń ınspektory. So­nan soń Gýbernııa hatshysynyń kolledj keńes­shisi. 1889 jyly 1 mamyrdan bas­tap stattyq keńesshi.

Ol 1865 jyldyń 25 aqpanynda yntaly qyzmeti úshin horýnjıı shenine ıe bolǵan, sondaı-aq Áýlıe Stanıslav jáne 2-shi, 3-shi dárejeli Áýlıe Anna orden­deri­men marapattalǵan.

Ybyraıdyń artyqsha ardaqty qa­sıet­teri el kózine erte shalyndy. Tatar ǵa­lymy Husaıyn Faızhanov 1862 jyl­dyń qańtarynda Qazan ýnıver­sıte­tiniń professory N.I.Il­mın­skııge jaz­ǵan hatynda qazaq jigiti Yby­raı Al­tyn­sarın jaıynda jaqsy lebiz tanyt­qan.

Husaıyn Faızhanov Peterbýrgte Shoqan Ýálıhanovpen dıdarlasqan.

N.I.Ilmınskıı «Vospomınanııa ob Y.Altynsarıne» deıtin estelik ki­tabynda (Qazan, 1891) Orynbor qa­lasynda Ybyraı Altynsarınmen qyz­mettes bolǵanyn aıta otyryp: «Ybyraı meniń qazaq tilin úırenýime, qa­zaqtyń ádebıetimen tanysýyma kóp áser etti... Marabaı aqynmen jete tanys­tyrdy. Men 1859 jyldyń qysynyń bas kezinde Batys Qazaqstanda turatyn sýyryp salma aıtqysh Marabaı aqyn týraly estidim. Ony Orynbor qalasyna shaqyryp aldym... Marabaı «Er Tarǵyn» jyryn jyrlap berdi... Men bul jyrdy tatar árpimen jazyp aldym. «Er Tarǵyndy» óz aldyna kitapsha etip 1862 jyly Qazan qalasynda shyǵardym...» dep jazǵan.

Al Ybyraı Altynsarın N.I.Il­mın­skııge jazǵan hatynda: «Men Siz bastyrǵan «Er Tarǵyndy» oqydym. Buǵan óte qatty qýanam. Qazaq tilinde esh ýa­qytta kitap basylǵan emes. Sondyqtan qazaqtar óz tilinde kitap shyqqanyna óte qatty qýanýda... Men ózim el arasynan biraz ádebı materıaldar jınadym, ony múmkindiginshe Sizge jiberip te otyrmaqpyn» deıdi.

Ybyraı Altynsarın – ult patrıo­ty, tálimger – sanatkeri, halyq qyz­metshisi. Uly dalanyń shartarabynda sańqyldap estilgen ulttyń uranyndaı, keleshektiń tulǵasyn óner-bilimge yntyzar etken rýhtyń janartaýyndaı, taý­dyń taza káýsaryndaı «Kel, balalar, oqy­lyq!», «О́ner-bilim bar jurttar» deıtin klassıkalyq jyrlary – ulttyq sana, til, mádenıet tarıhyndaǵy baǵa jetpes baılyq edi. Ol «Bir Allaǵa syıy­nyp», «О́ner-bilim bári de, Oqýmenen tabylǵan», «Oqý bilgen adamdar, Maı tamyzǵan qylyshtan...» dep, «Tireý bolar», «súıeý bolar» oqýdyń mánisin yj­dahattaıdy, sıpattaıdy. Sonan soń «О́ner-bilim bar jurttardyń» óne­gesinen úıreneıik, kórkeıeıik, «Biz de beker jatpalyq!» báıgege túsip, baq sy­naıyq, qatardan, saptan qalmaıyq, sol úshin batamdy senderge berdim deıdi. Qa­zaǵyn súıgen, halqynyń ulylyǵyna bas ıgen dala danagóıiniń uly tilegi men armany osy.

Sóz qasıeti – ósıet! El muraty, er muraty – órkenıet. Bulardy jete túsin­gen Ybyraı Altynsarın oqýdyń ózegin, ta­myryn, tek-tórkinin túgendeý jolynda taǵy bir qyryn kórsetedi. Ol mynaý:

Oqý bilgen tanıdy,

Bir jaratqan Qudaıdy.

Taǵy da:

Jaratty neshe alýan jurt

Bir Qudaıym,

Teń etti bárimizge Kún men Aıyn.

Adamnyń adam bitken balasymyz,

Qaısyń bólek týdyń dep aıyratyn!

Bárimiz bir adamnyń balasymyz,

Jigitter, bir-birińe qarasyńyz!

Bul shýmaq musylmandyq dúnıeta­nym­ǵa negizdelgen. Jáne de ǵylymı dá­leli bar. Sebebi, Alla adamzatty bir kisi­­den jaratty, taratty.

Ybyraı «Imandy er Qudaıynan uıa­lady» deıdi de:

Adamǵa bir ózińdeı kóziń súzbe,

Bir ádil qazynasy keń patshańdy izde!

Qoreksiz esh pendesin qaldyrmaıdy,

Jaratqan Bir Táńirińnen kúder úzbe!

Minekı, aǵartýshy-ustaz Quran ili­mi­men qarýlanǵan. Shyndyǵynda, «Quran – eń joǵarǵy dárejeli ilim jına­ǵy (Vashıngton Irvıngtiń «Haziret Muham­medtiń ómirbaıany» kitabynan).

Áı, dostarym, jigitterim,

Bolmasqa bolýshy bolma!

Qolyńnan kelse qyl qaıyr,

Kisiden alýshy bolma!

(«Áı, dostarym!»)

 

Áı, jigitter, úlgi almańyz

Azǵan eldiń ishinen.

Alys-alys qashyńyzdar

Zııandasty kisiden.

Jaqsyny kózden salmańyzdar.

Jaqsydan ǵapyl qalmańyzdar.

О́zi bolǵan erlerdiń,

Aıaǵynan almańyzdar.

Ár elge, ár jurtqa

altyn saqa tabylmas!

(«Áı, jigitter!»)

Zamanynyń, qoǵamynyń sham­shy­ra­ǵy Y.Altynsarın halyq dástúr­leri­niń, salt-joralarynyń, yrym-na­­nym­darynyń bilgiri, bılik-kesim shy­ǵarýdyń da ádil tóreshisi bolsa kerek. О́ıt­keni, sýdıa bolǵan jyldardaǵy tó­relik aıtý mádenıeti jóninde máli­metter jınaqtalmasa da, 1870 jy­ly Rossııa geografııalyq qoǵamy Oryn­­­bor bóliminiń №1 jazbalarynda «Oryn­bor vedomstvosy qazaqtarynyń ólgen adamdy jerleý jáne oǵan as be­rý dás­túriniń ocherki» jarııalanǵan. Mun­da sadaqa (ysqat) taratý tártibi, sım­vol­dyq rámizder syry (er adamnyń es­kertkishiniń tóbesine – naıza, áıelder beıi­tine – baqan ne pispek, nárestelerge – besik degendeı), beıittiń ózenge jaqyn bolýy (júrginshiler úshin de paıdaly), basqa qara jamylý, joqtaý aıtý, bata oqý (jylqy ıa túıe jetektep ákelý), as berý, saýyn aıtý týrasynda baǵaly málimetter bar.

Ybyraı Altynsarın ózi kórgen, kýá bolǵan dáýletti qazaqtyń asyn: «My­saly, meniń ózim biletin bir baıdyń asynda 100-ge jýyq jylqy, odan áldeqaıda kóp qoı soıyldy, 30 put kúrish asylyp, onyń ústine 30 put meıiz salyndy, kelgen qonaqtardyń kóptigi sonsha, olar 200 kıiz úıge ornalastyryldy, asqa ákelingen júırikterdiń bas báıgesine 40 jylqy, 4 túıe tigildi» dep sýretteıdi. Buǵan qosa, kilem-kórpelerdi, saba-saba qy­myz teńizin, múshe taratý, palýandar saıysy saltanatyn aıtsańyzshy!

Bul eńbeginen keıin 1879 jyly Rossııa geografııalyq qoǵamy Orynbor bóliminiń №1 sandy jazbalarynda «Orynbor vedomstvosy qazaqtarynyń qu­da túsý, qyz uzatý jáne toı jasaý dás­túrleriniń ocherkinde» qyz aıttyrý má­nisi (kóregen atalarymyz tekti taıpalardan qyz aıttyrǵan, osynaý uly ıdeıa­nyń ıesi Esim han eken), qalyń mal narqy, qyz jasaýy, qudalardyń qo­naq bolýy (neshe túrli qyzyqtar jasalýy), kádeler úlestirý, yrymdar (qyz qashar, kempir óldi, ıt yryldar, kórpe qımyldatar, sút aqy, neke qııý shar­ty, syńsý), jyrshylardyń betashary, sálem salý, otqa maı quıý, jas kelin­niń sóz saptaý mádenıeti (tuspaldap aıtý) jik-jigimen, ret-retimen sıpatta­lady.

Uly dalanyń qyran daýysty darabozy, ilim-bilimniń qazynasy, ultynyń tileý­qory Y.Altynsarın ádebı-mádenı, tarı­hı, ǵylymı dárejesi joǵary «Qazaq hrestomatııasyn» (Orynbor, 1879, 111 bet) qurastyrdy. Ol «halqymyz óz tilin­degi ǵylymı oqý quraldaryna asa sýsap otyrǵanyna», «paıdaly nárseniń bári­ne jany qumar halqymyzǵa», «bizdiń árqaı­sysymyzdyń da boryshymyz ekenin» jete, jetik uǵyna otyryp, janqııar­lyq­pen qyzmet etýimiz durys deıdi.

Sahara elindegi bilim berý júıesi ta­rıhyndaǵy ataqty hrestomatııada eltaný, jaratylystaný, el basqarý ónegesi, jer taný, sheshendiktaný, shejiretaný, dú­nıe­taný, tulǵataný, kásipshilik, óner-bilim, ulttyq tálim-tárbıe, minez-qu­lyq jaıynda tapqyrlyqqa, tuspal-ısha­ratqa, danalyqqa, izgilikke, ulttyq rýhqa qurylǵan meılinshe jınaqy, maǵynaly, qyzyqty támsilder men mysal áńgimeler jınaqtalǵan. Taqyryptyq aýqymy da, tarıhı-geografııalyq sheńberi de eresen. Zamandar men dáýirler sóıleıdi. Yqy­lymdar til qatady. Arab, parsy, aǵylshyn, orys, qazaq, fransýz ha­lyq­tarynyń ómirinen tańdalyp alyn­ǵan derek-málimetter bar. Mysaly, aǵyl­shyn eliniń Broýn deıtin bilimdar us­tasy órmekshiniń órmegin kórip, tireý­siz kópir salýdyń jobasyn jasaýy ıaǵnı darııanyń ústine eki uzyn shynjyr tartyp, ortasyna taqtaı tósep, eki jaq basyna baǵana ornatyp kópir tur­ǵyzǵan. («Zerektik»). Kóre bilý óneri, oı júgirtý, zeıin-zerdege toqýdyń áseri qan­daı.

Y.Altynsarınniń «Taza bulaq» deı­tin tóltýma áńgimesiniń kórkemdik-pálsa­palyq qyrlary ne degen baı, baıtaq. Úsh jolaýshy bulaq basynda «Áı, jolaýshy, bolsań osy bulaqtaı bol!» deıtin jazýdyń shynaıy maǵynasyn úsh túrli deńgeıde túsindiredi: 1) Sen de, adam, tynbaı qyzmet qyl, eshýaqytta jalqaýlanyp toqtap qalma, sóıtseń, aqyrynda, sen de zoraıyp muratyńa je­tesiń degeni me dep bilemin. 2) kim-kimge de bolsa daıar, raqattandyrady, sýsy­nyn qandyrady, aqy dámetpeıdi, bireýge jaqsylyq isteseń, ol jaqsy­lyǵyńdy eshkimge mindet etpe degeni-aý. 3) bulaqqa qarasań, kún tússe kúnniń, shóp tússe shóptiń sáýlesin kóresiń, kóńi­liń sol reýishti syrtqa ashyq kórinip tur­syn degeni me deımin.

Adamnyń jasaǵanyn, istegenin ekin­shi adam da jasaıdy. Tabıǵat adam balasyna mol múmkindik, qabilet bergen. Es­ti bolý – múmkindikterińdi jumsaı bilý. Bul rette «jesirge baıdaı, jetimge ata­daı» «Luqpan ákim» támsilinde «qol – jum­saý úshin, kóz – kórýge, qulaq – estýge, aqyl – oılanýǵa» jaralǵan deıtin ǵıb­rat bar. Rýhanı jetilýge, kemeldik bıigine jetkizetin osynaý jaratylys darytqan qasıetter.

Ar-ojdanǵa, rýhyńa kórkemdik áseri erekshe taǵylymdy támsil-mysaldardy aqı­qat pen ádildik semserin muqııat us­tap, halyqtyń oılaý pálsapasynyń, kóz­qarasynyń, dúnıetanymynyń, maq­sat-muratynyń belomyrtqasy etken Y.Altynsarın ádildik týrasynda tebi­renedi: «Petr patsha jáne graf Shere­metev jaýlap alǵan jerlerden jer beripti-mis. Osyndaı jerdiń bireýi Rı­ga qalasynyń bir beıkúná adamyna tıis­ti jer eken, baryp patshaǵa shaǵym­da­nypty:

«Ne kúnám bar, jerimdi bireý alǵan­daı? – dep.

Pat­sha aryzyn tyńdap bolyp, aıtty:

– Aryzyń durys bolsa, tıisti qazy­larǵa (sotqa) aryz et.

Ol kisi aryz berdi:

– Menshıkov degen knıaz jerimdi tar­typ aldy, – dep.

Qazylar aryzyn alyp surap edi, Men­shıkov jaýap berdi, ol jerdi maǵan nagradqa patsha berdi dep. Qazylar Petr patshaǵa da habar berip, patsha ózi de kel­di. Patshadan da jaýap surap bolyp, aqy­rynda qazylar:

– Petr patshanyń bul isi durys emes, nahaq bireýdiń jerin nagradqa beripti, – dep, jerdi ıesine qaıtarýǵa buıyrysty.

Patsha bıligin estip bolǵan soń, tú­re­gelip qazylardyń betinen súıipti:

– Ádildikterińe Alla razy bolsyn, – dep jáne sol jerde aıtty deıdi:

– Zakonǵa men munsha kóngenimde, bó­ten­der kónbestik etýdi oıynan shy­ǵarsyn!» («Petr patshanyń tergel­geni»).

Y.Altynsarınniń qaı áńgimesin oqy­sańyz da mazmun, ıdeıa, til, stıl, oıshyldyq jaǵynan minsiz. Qazaqtyń jańa jazba ádebı tiliniń sharttylyqtary saqta­lynǵan. Jyraýdyń ıakı bıdiń tilin­deı ju­tynyp tur. Aıtalyq, «Qara batyr» ertegisi bastan-aıaq tal jibekteı óril­­gen, kúıdeı kúmbirlep tógilgen jyr is­petti.

Ybyraıdyń hrestomatııasy «Máktý­bat» degen atalymmen 1889,1896 jyldar­da Qazan qalasynda jarııalanǵan. Sonan soń «Orys tilin qazaqtarǵa úıretý týraly bastaýysh qural» (Orynbor, 1879) eń­begi jaryqqa shyqty.

«О́nerli órge júzedi» deıtin el qa­ǵıda­tyn ustanyp, rýhanııat shyraq­shy­sy 1880 jyldyń qańtarynda «Qazaq» gazetiniń 4 bólimnen turatyn 1-shi nó­mirin shyǵardy. Jalǵastyrýǵa otar­shyldyq saıasat mursha bermedi.

Oıshyl ustazdyń tizbek-tizbek jóń­kilgen zamana kóshinde kónermeıtin, eskir­meıtin uly, qýatty ıdeıalary el­diń, memlekettiń, halyqtyń kórkeıýine máń­gilik maǵyna darytary sózsiz. Olar:

«Halyq mektepteri úshin eń kerektisi – oqytýshy: tamasha jaqsy pedagogı­ka quraldary da, eń jaqsy úkimet buı­ryqtary da, ábden muqııat túrde júr­giziletin ınspektor baqylaýy da oqytý­shy­ǵa teń kele almaıdy».

Ustazdyń aýdıtorııamen baılany­sy haqynda mynadaı tujyrymdy pa­ıym­daýlar órbitedi: «oqýshylardan oqy­ǵandaryn qaıtalap surap otyrý qajet», «balalarmen sóıleskende ashýlan­baı, jumsaq sóılesýi, árbir nárseni de yqy­laspen, túsinikti etip túsindirý kerek, mánerli sóz, orynsyz termınderdi qol­danbaý kerek» («Aqtóbe eki klastyq mek­tebiniń meńgerýshisine nusqaý hat»).

Ultyn, urpaǵyn, topyraǵyn kıe tutý, óbip-meıirlenip súıý, qyldyń ushyn­da, ustaranyń júzinde júrse de, otar­lyq ezginiń tutqynyna qamalsa da, tunshyqsa da ot júregimen, oman darııa bilimimen kórkem qyzmet jasaý – Ybyraı Altynsarınniń mashyq-daǵ­dysy. 1862 jyly N.I.Ilmınskııge jaz­ǵan hatynda «qazaqtyń tabıǵı tilin buzatyn tatarızmge» jáne shalaǵaı mol­dalarǵa qarsylyq kórsetedi, «taza qazaq tiline jaratylys tarıhynan bir nárse aýdarǵan bolar edim» dep aǵynan aqtarylady. Taǵy bir hatynda (1862 jyl, 26 qańtar): «Meniń oıymsha, kóńildiń hoshy, baqyt degenniń bári de ata-babanyń ómir súrgen jáne jer­lengen jerinde, týǵan oshaǵyńnyń basynda jaqsyraq, al qaıǵy degenniń qandaıy da, tipti, ajaldyń ózi de sol jerde jeńil bolatyn sııaqty». Sondaı-aq óziniń ustanymyn, murat-maqsatyn, rýhanı sulýlyqqa jetý armanyn bylaısha málimdeıdi: «Men azdy-kópti qazaq halqyna ǵana paıdaly bola alamyn», «jaqsy adamdarmen tanys bolý, ózimniń aqyl-oıymdy, bilimimdi arttyrý – munyń bári de meniń saǵat saıyn oılaıtyn oıym edi».

Oqymysty-pedagog Ybyraı Altyn­­sarın­niń 1884 jyly Qazan ýnıver­sı­­tetiniń baspahanasynda basyl­ǵan «Sharıat-ýl-ıslam» (Musyl­man­shy­lyqtyń tutqasy) deıtin eńbegi, ózi aıt­qandaı, qazaq jurtyna baǵyshtap, qazaq tilinde bilimdarlyqpen jazǵan dinı (bul negizinde «ádet-ǵuryp, qaryz, jol, ult» nemese Allanyń joly degen maǵynada qoldanylǵan) hám ǵylymı shyǵarma. Aldymen dinı zań ǵylymdarynyń eń joǵarǵy shyńyna shyqqan ǵulamalardyń (mýjtarıdın), sonymen qatar óz zama­nynyń ǵylymı qundylyqtaryn, atap aıt­qanda, fransýz ǵalymy Reklıýdiń «Ýaqyt, qurlyq jáne muhıt», Krıý­gerdiń elementarlyq fızıkasyn, Gerd­tiń mınerologııasyn, Olıverdiń botanıkasyn, Konstantınovıchtiń hımııa­syn, Sent-Ilerdiń zoologııasyn, Fıge­niń jańalyqtaryn, Pýskovıchtiń geogra­fııasyn, Zobovtyń tabıǵattanýyn mu­qııat túsinip qabyldaǵan, ustazdyq eńbeginde sheberlikpen túsindirgen, tolyq paıdalanǵan. Sóıtip, ǵasyrlyq oı-tájirıbelerdi bolmysyna, rýhyna sińire otyryp, «Ámın! Qudaıa qabyl et!» dep, «Jer ústindegi múlikterdiń», «Kók ústindegi perishtelerdiń ıesi», «Artyq­shylyqtardyń ıesi» Jaratqan Ieniń qudi­retin, Qurannyń uly ıdeıalaryn, jara­tylystyń jumbaǵyn, ǵalamnyń ǵalamat úılesimmen oılastyrylǵanyn kelisti baıandaǵan: Allanyń ámir-qudi­retimen paıǵambarymyz «adamzatqa túzý joldy úıretip, shyn Qudaıyn tany­typ, shyn dinniń hám dúnıeniń ǵylym­daryn kórsetip berip edi» dep jazady. Jáne de ol musylman memleketin negiz­deýge qatysqan ashabtarymen, musyl­mandyq quqyqty minsiz meńgergen ǵula­malarymen «taza qulyq, jumsaq shyryn sózderimen» ǵıbrat aıtyp, halyqty izgi­lik pen týralyqtyń, tazalyq pen ádil­dik­tiń jolyna nusqaǵanyn bajaılap pa­ıym­daıdy.

Allanyń ádileti, bilimi, ǵylymy, dini, esebi, júıeli áreketi, ǵaıypty boljap bilýi, adamzatqa iltıpaty, nyǵmetteri, jaratýshylyq energııasy, máńgiligi, aıqyn kóregendik ǵıbrattary teńdesi, teńeýi joq qubylys. Osy oraıda Y.Altynsarınniń kórsetýinshe, «bul dúnıedegi zat, mah­luqtardyń bárin de eń áýeli barlyqqa kel­tirýge eshkimniń járdemine muqtaj emes bir Ieniń barlyǵynda esh shek – shúbá joq bolsa kerek. Eger bireý surasa: Qudaı taǵalanyń birligine ne dáleliń bar?» dep, jaýap bermek kerek: buǵan da eki túrli dálelimiz bar, biri – naqlı, biri – aqlı. Naqlı degenimiz sol – Qudaı taǵala Kálám sharıfte buıyrdy: (láý kána fıhıma álıhatan ılla allaha lá fasadata) ıaǵnı «jerde, kókte Alladan basqa taǵy Alla bolsa jer, kók buzylar edi» degen. Aqlı degenimiz sol – jerde, kókte eki qudaı bolsa bir-birine qarsy kelýi múmkin bolar edi» degen turlaýly tujyrym jasaıdy.

Bilimpaz «ıman» uǵymynyń qasıet­terin bilgirlikpen salmaqtaıdy, naq­tylaıdy. «Áýeli ımandy bolyp, ol ıman degen ne ekenine túsinip, túsingen soń sol ıman ishindegi sózderdi sheksiz shyn kóńilmen durys dep bilgen kisini musyl­man dep ataıdy. Sonyń úshin Qudaı taǵalanyń pendelerine paryz etken paryzdarynyń eń áýeli ıman bolsa kerek. Imannan soń din ǵylymy dúr. Din ǵylymy eki jol kórsetti: bir joly – osylaı bar dep buıyrǵan joly, ekinshisi – bul jolǵa túspe dep tyıǵan jol. Áýelgi joldyń baratyn ushy – ujmaq, sońǵy joldyń ushy – tamuq».

Y.Altynsarınniń «ıman» bitimi týrasyndaǵy jiktemesi de tereń syrǵa, mánge ıe: «Imannyń eki maǵynasy bar: biri – til maǵynasy. Til maǵynasy de­genimiz – árkim tilmen aıtyp rastamaq. Máselen, musylmanshylyǵymyzǵa bas kýálik – sózimiz nemese arab tilinshe shá­háda (týn) – ımanymyz ashhadý an lá ıláha ıllá alla ýa ashhadý anna mýham­madan ab-dýhý ýa rasýlýhý bolsa kerek. Iаǵnı «kýálik beremin: joqty bir Qudaıdan bóten qudaı jáne kýálik bere­min, Muhammed onyń quly hám elshisi ekendigine dep, sharıǵat maǵynasy ras­taǵanda ol ımandy kóńilmen rastamaq. Bul rastamaq degenimiz, jalǵyz Qudaı taǵa­la bar, Muhammed haq paıǵambar dep aıtý ǵana emes, paıǵambardy alaıhı-s-salam­nyń Alla taǵala janbýnan alyp kelgen qansha paryz buıryqtary bolsa, máse­len, namaz, rýza reýishti, osylardyń bárin de tilmen ras dep aıtyp hám shyn kóńil­men rastyǵyna senbek».

 

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

professor

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqstanda alty óńir «qyzyl» aımaqta tur

Koronavırýs • Búgin, 09:57

13 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:39

Batys Qazaqstanda jańa qaýly shyqty

Aımaqtar • Búgin, 09:16

Balýan Sholaqtyń dombyrasy

О́ner • Búgin, 09:00

Jazǵa sálem joldaıyq

О́ner • Búgin, 08:55

Jylqyshy aýyldyń jaqsylyǵy

Aımaqtar • Búgin, 08:54

Sýdy únemdeý el úmitin aqtaı ma?

Aımaqtar • Búgin, 08:50

Qanmen jazylǵan kartınalar

Tarıh • Búgin, 08:45

Stýdentterdiń sóz saıysy

О́ner • Búgin, 08:41

Halyq únine qulaq asatyn ortalyq

Qoǵam • Búgin, 08:39

Egilgen tal-terektiń obalyna qalmaıyq

Ekologııa • Búgin, 08:37

Ońtaıly onlaın aýksıon

Tehnologııa • Búgin, 08:35

Qoldy bolyp jatqan qaraýsyz mal

Aımaqtar • Búgin, 08:30

2021 jyl – qalpyna kelý kezeńi

Koronavırýs • Búgin, 08:25

Kıik kúıik pe?

Ekologııa • Búgin, 08:18

Qaýiptiń betin vaksına qaıtarady

Medısına • Búgin, 08:15

Halyqpen 200-den astam kezdesý ótkizdi

Parlament • Búgin, 08:14

«Osyǵan deıin nege birikpedi?»

Medısına • Búgin, 08:13

Qorqynyshty seıiltý quraly

Medısına • Búgin, 08:11

«Qazaqstanym!» dep, qalamy júıtkip tur

Qazaqstan • Búgin, 08:10

Hantáńirden qanat qaqqan qaıratker

Qoǵam • Búgin, 08:08

8 raýndta – 8 mıllıon dollar

Boks • Búgin, 08:07

Úı salǵanǵa – úlken kómek

Qoǵam • Búgin, 08:05

Bartımen sheberlik baıqasty

Tennıs • Búgin, 08:05

«Jigitter bar narqasqa...»

Sport • Búgin, 07:59

Ekonomıka damý jolaǵyna shyqty

Ekonomıka • Búgin, 07:58

Túrkistannyń jańa dáýiri

Qoǵam • Búgin, 07:55

Avıasııa salasy qoldaýǵa muqtaj

Qoǵam • Búgin, 07:50

Merkeldiń memleketshildigi

Álem • Búgin, 07:47

Uqsas jańalyqtar