Ulybrıtanııadaǵy taq muragerligi

Ulybrıtanııa – parlamenttik monarhııaly el ekendigi málim. Memleket basshysy – monarh. Resmı tolyq ataýy – Ulybrıtanııa jáne Soltústik Irlandııa Birikken koroldigi. Iаǵnı, búginde qysqartyp aıtyp júrgen Ulybrıtanııa birneshe avtonomııalyq óńirden quralǵan. Olar – Anglııa, Shot­landııa, Ýels jáne Soltústik Ir­landııa.

Brıtan araldary óz tarıhynda talaı surapyl kezeńdi bastan ótkergen.  1283 jyly Anglııa patshasy Edýard I Ýels patshalyǵyn jaýlap aldy. Degenmen Ýels birneshe ǵasyr boıy bir­qatar derbestigin saqtap keldi. Ke­ıinirek 1543 jyly patshalyq túgeldeı Anglııa koroldiginiń quramyna endi.

Birikken koroldiktiń qalyp­ta­sýyna áser etken taǵy bir qyzyq oqıǵa mynada. 1567 jyly Shotlandııa patshaıymy Marııa Stıýart elıtanyń qysymymen táji men taǵynan bas tartyp, bılikti bir jasar uly Iаkovqa tapsyrady. Sóıtip ol Shotlandııany basqarǵan Iаkov VI atandy.

Bir qyzyǵy, Iаkov Shotlandııa pat­shasy Iаkov IV-niń jubaıy Mar­garıta Tıýdordyń nemereleri edi. Al Margarıta Anglııanyń koroli bol­ǵan, Tıýdorlar áýletiniń negizin qala­ǵan Genrıh VII-niń qyzy bolatyn. Osy­laısha, Iаkovtyń Anglııa taǵyna talasýǵa zańdy quqyǵy bar-tuǵyn.

1603 jyly Anglııa patshaıymy Elızaveta I bul ómirmen qoshtasty. Ol fánı dúnıede bala súımegendikten, taq muragerligi Shotlandııa patshasy Iаkov VI-ǵa buıyrdy. Osy oqıǵa Shotlandııa men Anglııanyń birigý prosesin bastady. Ras, eki koroldik birjola birikkenge deıin bir ǵasyrdaı ýaqyt ótti. 1707 jyly Anglııa parlamenti men Shotlandııa parlamenti «Odaqtastyq jónindegi aktini» qabyldady.

Qujatqa sáıkes, Anglııa koroldigi men Shotlandııa koroldigi qosylyp, «Ulybrıtanııa» degen ataýdyń astyna birikti. Skottarǵa birqatar múmkindik berilip, avtonomııa mártebesin ıelendi. Al 1800 jyly Irlandııa koroldigi men Ulybrıtanııa koroldigi birikti. Sóıtip Ulybrıtanııa jáne Irlandııa Birikken koroldigi atanǵan. 1922 jyly Irlandııa ekige bólinip, oń­tús­tigi táýelsizdigin jarııalaǵan soń «Tu­mandy Albıon» resmı túrde Uly­brıtanııa jáne Soltústik Irlandııa Birikken koroldigi atandy.

Mine, búgin sóz etip otyrǵan patshaıym osyndaı tarıhy bar eldiń basshysy sanalady. Áıtse de, atqarýshy bı­lik – premer-mınıstrdiń qolynda. Iаǵnı Elızaveta II Ulybrıtanııanyń saıa­sı ómirine aralaspaıdy. Onyń min­deti negizinen dástúrli máselelerdi qam­tıdy. Mysaly, jyl saıyn par­la­menttiń sessııasyn ashyp beredi.

Eldi eń uzaq basqarǵan patshaıym atanǵan Elızavetany II-ni búkil Tu­mandy Albıon qatty qurmetteıdi desek, qatelespeımiz. Máselen, taıaýda júrgizilgen saýalnamaǵa súıensek, Shot­landııa, Ýels jáne Anglııa turǵyndarynyń 70 paıyzy patshaıymdy qoldaǵan.

Ara-tura Anglııada «patshalyq otba­synyń ne qajeti bar, olardy nelikten halyq asyraýǵa tıis» degen áńgime aıtylyp qalady. Elızaveta II-den keıin respýblıka bolýdy qol­daı­tyndar jeterlik. Biraq munyń oryn­dalýy ekitalaı. Birinshiden, Ulybrıtanııa – dástúrge berik memleket. Al monarh – eldiń de, koroldiktiń de, dástúrdiń de temirqazyǵy. Endeshe, aǵylshyndardyń budan bas tarta qoıýy neǵaıbil.

Ekinshiden, «Táj menshigi», ıaǵnı Uly­brıtanııa taq ıegeriniń menshi­ginen túsetin paıda koroldik otbasyna jumsalatyn shyǵynnan anaǵurlym kóp. Máselen, 2018 jyly «Táj men­shi­ginen» túsken taza kiris 330 mıllıon fýnt-sterlıngti quraǵan. Onyń 75 paıyzy memleket qazynasyna qu­ıyldy. Qalǵan 25 paıyzy ǵana patshaıym otbasyna bólingen.

Aıtpaqshy, Elızaveta II Uly­brı­tanııanyń ǵana emes, taǵy 15 mem­lekettiń patshaıymy sanalady. Olardyń qatarynda Kanada, Aýstra­lııa, Jańa Zelandııa sekildi memleket­ter bar. Ras, kelesi jyldan bastap Elı­zaveta II patshaıymnyń qaramaǵyndaǵy Bermýda tolyq egemendigin jarııa­la­maqshy. Osylaısha, tizim cál qys­qarady. Sonymen qatar patshaıym – quramyna 53 memleket kiretin Ulttar dostastyǵynyń da basshysy.

Tumandy Albıonda muragerlik koroldiń ne patshaıymnyń úlken balasyna beriledi. Qazirgi tańda Brıtan taǵynyń birinshi murageri – prıns Charlz. Odan keıin tizim bo­ıynsha Charlzdiń uly Ýılıam tur. Kelesi kezekte sońǵysynyń úsh balasy ornalasqan. Tizimniń altynshy satysyna Charlzdiń ekinshi uly Garrı jaıǵasqan. Muragerlik tizimi osylaı jalǵasyp kete beredi.

Elızaveta II baqıǵa attanǵan soń onyń búkil mansaby men mártebesi, táji men taǵy birden Charlzge buıyrady. Ol Ulybrıtanııadan bólek, joǵaryda atalǵan 14 eldiń koroli atanady. Al Ulttar dostastyǵyndaǵy jaǵdaı bólek. Onyń basshylyǵy muragerlik jolmen berilmeıdi. Degenmen 2018 jyly Ulttar dostastyǵynyń jıy­ny ótip, Elızaveta II patshaıym ózinen keıin uıymdy basqarýdy ulyna senip tapsyrýdy suraǵan-dy. Múshe memleketterdiń bári biraýyzdan patshaıymnyń usynysyn qoldaǵan. Osyǵan qaramastan, prıns Charlz el aldynda anasy sekildi tanymal emes. Máselen, saýalnama Anglııa men Ýels turǵyndarynyń jartysy ǵana ony qoldaıtynyn kórsetip otyr. Shotlandııada bul kórsetkish 41 paıyzǵa teń.

Buǵan tańǵalýdyń qajeti joq. Birinshiden, Elızaveta II korol otbasysyna tán bııazy minezimen, dıp­lomatııalyq qabiletimen, kóregen­digimen belgili. Sondyqtan shyǵar, Tumandy Albıonnyń qyzdary oǵan qarap boı túzeıdi. Ekinshiden, prıns Charlz ara-tura Brıtan araldaryn bir shýlatyp alatyny bar. Máselen, prınsessa Dıananyń jumbaq ólimin álem áli umytqan joq. Kezinde osy qaıǵyly oqıǵa prıns Charlzdiń el aldyndaǵy abyroıyna biraz nuqsan keltirgen-di.

Prıns Charlz birneshe márte Ulybrıtanııanyń saıası ómirine yqpal etýge tyrysqany belgili. Mysaly, 2015 jyly Anglııanyń buqaralyq aqparat quraldarynda onyń mınıstrlerge jazǵan hattary jarııalandy. Onda prıns aýyl sharýashylyǵy, balyq aýlaý, klımattyń ózgerýi sekildi máselelerge qatysty kózqarasyn bildirgen. Dástúr boıynsha korol otbasysynyń mundaı áreketine ty­ıym salynǵan.

Joǵaryda Ulybrıtanııa patshaıymy saıasatqa aralaspaıtynyn aıttyq. 2014 jyly Shotlandııa táýelsizdik jóninde referendým ótkizgende Elızaveta II «halyq keleshek týraly óte muqııat oılanady dep úmittenemin», degen edi. Birikken koroldiktiń, korol otbasysynyń keleshegi synǵa túsip turǵanda patshaıym sheshimdi halyq qabyldaıdy dep aǵynan jaryldy. Shotlandııadaǵy referendým kezinde ultshyldar Ulybrıtanııadan bólingen kúnniń ózinde Elızaveta II-ni patshaıym retinde qaldyrýdy qoldaǵany da onyń bedelin bildirse kerek.

Biraq taq ıesi aýyssa, jaǵdaı múl­dem ózgerýi múmkin. Shotlandııa ulttyq partııasy óz ishinde patshaıymnan keıingi jaǵdaıdy qyzý talqylap, respýblıkalyq basqarýdy qoldaǵanyn birqatar buqaralyq aqparat quraldary málim­dedi. Jasyldar partııasy mundaı bastamany jarııa túrde qoldady. Alda-jalda Charlz taqqa otyra qalsa, qyzý­qandy shotlandtar kóp ótpeı-aq táýel­sizdigin alyp shyǵýy ábden múm­kin.

Sarapshylar taq muragerligi tranzıtiniń taǵy bir nusqasy yqtımal ekenin aıtady. Soǵan saı, prıns Charlz korol atanǵan soń óziniń birqatar quzyretin uly Ýılıamǵa tapsyrýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda Charlz apta saıyn premer-mınıstrdi qabyldaý, elshilerden senim gramotasyn alý sekildi kópshiliktiń nazarynan tys mindetterdi atqaratyn bolady.

Ýılıam shetelderge saparǵa shyǵyp, qoǵamdyq is-sharalarǵa qatys­paq. Oqıǵa bulaı órbise, prınstiń jurt aldynda júretini aıtpasa da túsinikti. Byltyrǵy qazanda júrgi­zilgen saýalnamaǵa súıensek, Tuman­dy Albıon turǵyndarynyń basym bóligi keleshekte korol otbasysyna prıns Ýılıamnyń yqpaly joǵary bolady dep esepteıdi eken. Bul da prıns Charlzdiń bedeline nuqsan keltiretini sózsiz.

Budan bólek, Soltústik Irlan­dııa­daǵy ahýal da qyl ústinde tur. Brek­sıt saldarynan osy óńirdi mekendegen turǵyndardyń turmysyna ájepteýir nuqsan kelip otyr. Onyń ústine, taıaýda ǵana Belfast pen birqa­tar qalada jappaı sherý ótti. Loıa­lıster Ulybrıtanııamen odaqta qalýdy qoldaıdy. Al respýblıkashylar Ir­lan­dııa respýblıkasyna qosylýdy kóz­deıdi.

Biraq Breksıt saldarynan loıa­lıs­terdiń pikiri ózgerýi ábden múmkin. Máselen, Ulybrıtanııa Eýropalyq Odaqtan shyqqannan keıin Soltústik Irlandııaǵa keletin aǵylshyn taýarlaryna kedendik baqylaý engizildi. Bul jergilikti loıa­lısterge unaǵan joq. Onyń ústine, Soltústik Irlandııa kez kelgen sátte Irlandııaǵa qosylý jóninde referendým ótkizý quqyǵyna ıe. Alda-jalda Ulybrıtanııa taǵynyń ıesi aýysyp jatsa, Soltústik Irlandııa halqy Birikken koroldikten bólinýdi qoldap shyǵýy yqtımal.

Qoryta aıtqanda, prıns Fılıpp­tiń qaıtys bolýy Ulybrıtanııa koroli otba­sysynda qordalanyp qalǵan birqa­tar máseleni qaıta qozǵady. Qalaı degenmen,  Elızaveta II búkil Birik­ken koroldiktiń temirqazyǵyna aınal­ǵan. Prıns Charlzdiń bul mindet­ti qanshalyqty abyroımen oryndaıtynyn tek ýaqyt kórsetedi.