Arynǵazy

Qazaq handyǵyn qurǵan áz Jáni­bekten taraıtyn, Hıýa hany Qaıyp­tyń nemeresi, Batyr sultannyń shóberesi, 1816-1821 jyldary Kishi júzdiń Han keńesin basqarǵan Arynǵazy Ábil­ǵazyulynyń altynshy urpaǵy Roza Ahmedsheqyzy 1970 jyldary ákesi­niń Aqtóbe oblystyq mýzeıine Aryn­ǵazy babasynyń saýytyn, myspen órnek­telgen arabsha jazýy bar kúmis kesesi men qymyz ishýge arnalǵan aǵash tostaǵanyn, et tartatyn órnekti aǵash tabaǵyn, uzyn moıyn jez sary qumanyn tapsyrǵanyn aıtqan edi. Ahmetshe aqsaqal hannyń jeke zattarymen qosa, áıel adamnyń qoldan tigilgen saltanatty kıimin, Arynǵazyuly Safanyń jeke mórin de qosa tapsyrǵan.

Osydan bir aı buryn Roza Ahmedshe­qyzy aq­tóbelik fototilshi Haıreden Raý­shanov­qa «Mádenıet basqarmasyna tapsyrarsyń» dep Kalýga muraǵatynan alǵan bar derekti ustatqan. Bul ol kisiniń sońǵy amanaty eken. Kóp keshik­peı apaı 88 jasynda dúnıe saldy.

Ahmetshe aqsaqal murajaı qoryna tapsyrǵan qundy dúnıeler HIH ǵasyrdan Arynǵazynyń báıbishesi Kenje (Jaqsy) hanymnan ekinshi áıeli Ultýmaǵa, odan Bal Qarataıqyzy arqyly osy zamanǵa jetken. «Bal ájem dúnıeden óterde áýlettiń qasterli buıymdaryn kelini, anam Zeınep Mamaıqyzyna tapsyryp, odan ákem mýzeı qoryna jetkizdi. Báıbishesi Kenje Piráliqyzyn el-jurty Jaqsy hanym atandyrypty. Biraq ol ájemizden bala bolmaǵan. Al ekinshi áıeli Ultýmadan Aımuhammed týǵan. Ol – Arynǵazynyń er baladan jalǵyz urpaǵy. Úshinshi áıelinen týǵan Turmuhambet 15 jasynda mert bolǵan. Ákesin jer aýdarǵanda Aımuhammed 3 jasta bolǵan», degen apaı Reseıdiń Kalýga qalalyq muraǵatynda Arynǵazy hanǵa qatysty 700 bettik muraǵat materıaldary zert­telmeı jatqanyn taǵy bir márte esimizge saldy.

Arynǵazy hannyń besinshi urpaǵy – máskeýlik dáriger, ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń maıdangeri Varvara Iýrevna Arýn-Gazyeva men Roza Ahmetsheqyzy ekeýi 1981 jyldyń basynda Kalýganyń muraǵatyna kelip, Arynǵazy babasy týraly derek izdeıdi. Kóp keshikpeı 27 naýryzda Aqtóbege myna hat jetti: «V arhıvnom fonde kanselıarıı kalýjskogo gýbernatora ımeıýtsıa dokýmenty o prebyvanıı v Kalýge pod nadzorom polısıı s 1823 g. do konchıny v 1833 g. sýltana Kırgızskoı ordy Arýngazy – Abýlgazıeva /3 dela obemom okolo 700l/. Dokýmenty ob Arýngazy ızýchal v 1949 g. zavotdelom Instıtýta ıstorıı AN Kazahskoı SSR t. Shoınbaev Tleýkajı Janaevıch, rabotavshıı po teme «Arýngazy ı ego vremıa» s selıý napısanııa monografıı. Odnovremenno vysylaem vypıský ız statı N. Shepetova-Samgına «Istorıcheskıe svedenııa o g. Kalýge», v kotoroı govorıtsıa ob Arýngazy».­ Sońynda mýzeı dırektory R.I.Iаkýshkına men aǵa ǵylymı qyzmet­ker A.D.Tarasovanyń qoldary tur jáne muraǵat móri basylǵan.

Arynǵazy men Muhammad Rahym I

1821 jyldyń shildesinde Reseı ımperatory Aleksandr I pármenimen Sankt-Peterbýrgke shaqyrtylyp, Kalýgaǵa jer aýdarylǵan áz Jánibek han­nyń urpaǵy Arynǵazy Ábilǵazyuly 1833 jyly 50 jasynda jumbaq jaǵdaı­da qaza tapqan.

Basynan baǵy taıǵan qazaq handyǵyn sharıǵat zańymen tártipke keltirmekshi bolyp, Orda ishindegi baqtalastyq pen syrtqy saıası ıntrıganyń qurbany bolǵan Arynǵazynyń balalyq shaǵy Horezm astanasy Hıýa saraıynda ótti. Ol jastaıynan ıslam úlemderinen tereń bilim alyp, arab tilin jetik meńgergen, sheber dombyrashy ári at ústinde qylyshtasý ónerin jetik meńgergen jas sultan bolatyn.

 HIH ǵasyrdyń basynda Ámýdarııa men Aral teńizi jaǵasyndaǵy Horezmniń dıqanshylyq kásibi men teńizdegi tabys­ty saýda joly ózbek qońyrattarynyń bıligin kúsheıtti. Hıýa bir jaǵynan oazıs, ekinshi jaǵynan býferlik aımaqqa aınaldy. Aǵylshyn men reseılik saý­da kapıtalızmi kindik Azııanyń saý­da núktelerin, sonyń ishinde maqta bıznesin óz qoldaryna túsirýge jantalasty. HIH ǵasyr basynda Eýropada manýfaktýranyń kúshti damýymen toqyma jáne tigin óndirisi maqtany óte kóp qajet etti. Ári qaraı «altyny kóp» baı Úndistandy jaýlaý jolynda aǵylshyndar men orys kapıtalısteri arasynda básekelestik kúsheıdi. Hıýa adam saýdasymen de ataǵy shyqqan qala memleket edi. Este joq erte zamannan beri Hıýanyń qul bazarynda jaýgershilikte túsken erler men áıelder, jas balalar saýdalanatyn. Jer dúnıeniń tórt buryshynan kelgen kemeler saýdaǵa túsken beıbaqtardy óz elderine alyp kete beretin. Hıýanyń qul bazaryn Keńes ókimeti 1920 jyly ǵana myltyqtyń kúshimen ázer japty.

Saýda kapıtalızminiń damýymen Horezmdegi qazaq handarynyń bı­ligi de álsireı bastady.1793 jyly qaraqalpaqtar, mańǵyttar, Aral boıy qazaqtary Horezmnen (Hıýa) bólinip, Qazaq handyǵyna qosylý úshin kúres bastady.

Arynǵazynyń basty qarsylasy Hıýany (Horezm) 1806-1825 jyldary bılegen ózbek qońyrattarynan shyqqan Muhammad Rahym edi. Ol Batyr-Qaıyp-Ábilǵazy sultandar bıligin 300 myń turǵylyqty jurty bar Horezmnen yǵystyryp, 1807-1810 jyldary Hıýa sheti men Jańadarııa mańyn jaılaǵan qaraqalpaqtardy, 1811 jyly Aral boıyndaǵy basqa da rýlardy qantógispen baǵyndyrdy. 1812-1813 jyldary Syrdarııanyń tómengi aǵysyndaǵy qazaq aýyldaryna joıqyn shabýyldar uıymdastyrdy. Ol qazaq aýyldaryn shabýǵa túrkimenderdiń atty jasaǵyn jaqsy paıdalanǵan.

Aral boıyndaǵy aýyr ahýal

HVIII ǵasyrdyń ortasynda qazaqtar Hıýa handyǵyn úzilissiz elý jyl bıledi. Kishi júzdiń hany Ábilqaıyrdyń inisi Saryaıǵyr men nemere inisi Bahadúr hannan bılik Batyr sultanǵa (1771 jyly qaıtys boldy), sosyn onyń uly Qaıypqa (1791 jyly qaıtys boldy) aýysty. Ábilǵazy Qaıypuly 1760 jyldary Hıýa bıligine kelgenimen Aral boıyna qaraı yǵysýǵa májbúr boldy. Onyń ústine, Reseı Kishi júz bıligindegi Ábilqaıyr hannyń urpaqtaryn ǵana qoldap, Jádik sultannan taraıtyn Batyr áýletin moıyndaǵan joq.

Batyr sultannyń shóberesi –Arynǵazyny orys aýdarmashylary uzyn boıly, suńǵaq deneli,sulý júzdi, dóńgelek ótkir kózdi, shaǵyn qoıý qara saqaldy, kóz janary ótkir, ári bárin bir mezgilde baqylap turatyn tákappar jan dep sıpattaıdy. Naqshbandııa tarmaǵyndaǵy Hıýa medresesinde oqyp, ıslam mádenıetin boıyna sińirgen Arynǵazy Aral teńizi men Syr bo­ıynda sharıǵat zańdaryna baǵynatyn kúshti handyq qurýdy armandaǵan. Ákesi Ábilǵazy Hıýa saraıyn tastap shyqqannan beri ol jaqty jek kórip ketken. Ábilǵazynyń nemere aǵasy Sherǵazy Qaıypuly da Arynǵazymen óshikken. Aral boıyndaǵy qazaq rýlary Sherǵazyny ekijúzdiligi jáne Muhammad Rahymǵa tyńshylyǵy úshin unatpaıtyn.

Qoqan otrıady 1814 jyly Túrkis­tandy basyp alyp, 1817 jyly Aqme­shit túbinde qamal saldy.1815 jyly Ábilǵazy sultan qaıtys bolǵan soń kelesi jyldyń sáýirinde Aral boıyn Borsyqqumǵa deıin jaılaıtyn Kishi júz rýlary Arynǵazyny Jankentte han saılady. Endi ol óz aımaǵynda tártip ornatyp,el ishindegi aýyr qyl­mystarǵa jazany qatańdatty. Qazaq rýlarynyń arasyndaǵy jaıylym talasyn sheship, barymtamen ataǵy shyqqan 30 uryny jurt aldynda ólimge kesti. Osyǵan deıin qylmys jasaǵandar bıler sotynda aıyppul men qun tólep qutylyp ketetin. Oǵan tyıym salyndy. Orta Azııa men Orynbor arasyndaǵy saýda kerýenderin tonaý, mal urlyǵy da sap tyıyldy.

Arynǵazyny Hıýa, Qoqanmen jaýyqqan Buhara ámiri qoldady. Oryn­bor áskerı gýbernatory Essen 1818 jyly Arynǵazyny han keńesiniń basshysy etip taǵaıyndaý sheshimin Qarataı Nuralyuly men Júsip Syrymuly qoldady. Bul kezde Kishi júzdiń bıligi óte aılaker, Orynbor ulyqtaryna jaǵynýdan aldyna jan salmaıtyn, paraqor Sherǵazy Aıshýaqulynyń qolynda boldy.

1816 jyldyń qysynda Hıýa hany Muhammad Rahym Aral men Syr boıyndaǵy qazaq aýyldaryn shapty. Tarıhshy Murat Ábdir osy joly Hıýa hanynyń 10 myń jasaǵy Jankent boıyndǵy qazaq aýyldarynan myńdaǵan adamdy óltirip 11 kún oırandaǵanyn jazady. Qys ortasynda malsyz, úısiz qalǵan jurt qumǵa qaraı qashyp, aıdalada úsip óledi, júzdegen jas sábı qylyshtyń júzine tústi.

1817, 1819 jyldary qazaq rýbasylary Sherǵazyny Arynǵazyǵa aýystyrýdy surap eki ret hat jazsa da, orys bıligi tyńdamaıdy. 1818 jyly Hıýa hany Arynǵazynyń nemere aǵasy Sherǵazy Qaıypulyn Syr boıynyń hany dep jarııalady. Ile-shala Sherǵazynyń uly Mánenbaı (Janǵazy) Arynǵazynyń qolastyndaǵy qazaq aýyldaryn túr­kimen jasaǵymen kelip shapty. Bul kezde Reseı dıplomatııasynyń ókili Negrı bastaǵan topty Orynbordan Hıýanyń shetine deıin jetkizip salyp, Borsyqqumǵa oralǵan boıy osy habardy estigen Arynǵazy Mánembaıdyń aýylyn shapty. Mánembaı Hıýaǵa qashady. Bul kezde Muhammad Rahymnyń Arynǵazyǵa qarsy aıdaıtyn quralyna aınalǵan Mánembaıdy orys elshiligi de Hıýa saraıymen dıplomatııalyq kelissózder júrgizý úshin paıdalana bastaǵan. Arynǵazynyń Mánembaı aýylyn shabýy Muhammad Rahymǵa jaqsy syltaý boldy. Ol Arynǵazyny orys elshilerimen arazdastyrýdy kózdeıdi. Endi ol «Mánembaıdy týystary renjitti» degen sebeppen Hıýanyń qaqpasyn tars jaýyp, Aqmeshit túbindegi, Aral boıyndaǵy qazaq rýlaryna tynym bermeıdi.

1819 jyly Arynǵazy han Syr boıyndaǵy aýyldardan alym-sa­lyq jınap júrgen hıýalyqtardy ustap, Orynborǵa jóneltken. Oǵan eregis­ken Muhammad Rahym 1820 jyl­dyń aqpanynda kóp qolmen kelip Bor­syq­qumdaǵy Arynǵazynyń aýylyna tutqıyldan shabýyl jasaıdy. 350 adam ólip, 800 qyz ben kelinshek Hıýadaǵy qul bazaryna aıdalady. Arasynda Arynǵazynyń anasy, týǵan inisi Nu­rymǵazy men onyń áıelin qosqanda han­nyń 48 týysy qolǵa túsken. Osy oqıǵadan soń Arynǵazy Elek boıyna qaraı yǵysady.

Arynǵazynyń ólimi

1821 jyldyń shildesinde Kishi júz­degi Han keńesiniń tóraǵasy Aryn­ǵazy Reseı syrtqy ister mınıstri Karl Nesselrodeniń pármenimen Sankt-Peterbýrgke shaqyrtylady. Osy kezde Reseı geosaıasaty úshin qazaq sul­tanynyń taǵdyrynan Hıýany baǵyn­dyrý óte mańyzdy bolatyn. Hıýany jek kóretin Arynǵazyny bosatyp jiberý qaýipti. Ekinshi jaǵynan 1822 jyly kúshine enetin «Sibir qazaqtary týraly jarǵy» daıyndalyp, Kishi jáne Orta júzde handyq basqarý júıesi joıylǵaly jatyr. Arynǵazyny ım­peratorǵa kirgizbeı, syrtqy saıa­sat ve­dom­stvosynyń qabyldaý bólmesi­nen uzatpaıdy. Eki jyldan soń ol I Alek­sandr ımperator pármenimen Kalýgaǵa jer aýdarylady. Qasynda – Syrym batyrdyń balasy Júsip tarhan, týǵan inisi Eljan Ábilǵazyuly. Olar elge tek 1828 jyly ǵana oralady. Osy jerde Syrym batyrdyń da 1802 jyly Hıýa handyǵynan kele jatyp, Ámýdarııanyń bergi betinen ótkende etigine jaǵylǵan ýdan ólgeni, ony qasyndaǵy serikteri Kezek batyrdyń zıratynyń janyna jerlegeni týraly áńgimeniń shyndyǵyn zerttegen jón bolar edi.

Karl Nesselrode ımperatorǵa jaz­ǵan baıandamasynda Arynǵazynyń el ishinde bedeli joǵary, el-jurty erekshe súıispenshilikpen qoldaıtynyn, bul óz kezeginde qazaq dalasyndaǵy handyq bılikti joıýǵa kedergi keltiretinin ashyq kórsetedi.1826 jyly Orynbor general-gýbernatory Petr Essen Nıkolaı I-ge Arynǵazyny Kishi júzdiń orta bóligine basshylyq etýge qaıtarýdy surap hat jazady. Gýbernatordyń hatyna jaýap jazǵan Syrtqy ister mınıstri Arynǵazynyń «batyl, bı­likti óz qolynan shyǵarmaıtyn tegeý­rindiligin, dúnıe-baılyqqa qyzyq­paı­­tyn jomarttyǵyn» alǵa tartyp, hal­qyn syılata da, qorqyta da biletin qasıetimen Ordadaǵy jalǵyz bıleýshige aınalady degen qorqynyshyn da jasyrmaǵan. On jyldyń ishinde Kishi júzdiń sultandary men rýbasylary Arynǵazyny elge qaıtarýdy surap, birneshe ret hat joldaıdy.

 Roza Ahmetsheqyzy Arynǵazıevanyń qolynda 1826 jyldyń 21 maýsymynda Arynǵazy hannyń ımperatorǵa jazǵan hatynyń kóshirmesi saqtaýly. Onda bylaı dep jazylǵan:

«Sııatelneıshıı knıaz

Mılostıvyı gosýdar

Proshý menıa vozvratıt v rodnye aýly, tam ostalıs jena ı detı.

Abýlgazıev Arýngazy-pechat».

Arynǵazynyń Kalýgadaǵy jyldyq shyǵynyna patsha qazynasynan 18 myń rýbl qarjy jumsalǵan. Oǵan Máskeýge baryp kelýge ruqsat beriledi. Aıdaýdaǵy han 1829 jyly Máskeýdiń baı kópesi Mengýshevtiń qyzy Medınaǵa úılenedi.

Kalýgalyq ólketanýshy Alekseı Ýrýsov «Kazahskıı sýltan ýmer ot ka­lýjs­kogo kvasa» deıtin maqalasynda 50 jastaǵy ­Arynǵazy hannyń 1833 jyl­dyń 24 tamyzynda ókpe qabynýynan qaı­tys bolǵanyn jazady. Qala syrtynan ań aýlap kelgen boıy jertóleden alynǵan bir grafın kvasty iship alyp, ókpesin sýyqtatyp alǵandyqtan qy­zýy túspeı dúnıe salǵan. Sonyń al­dynda ǵana Arynǵazy Máskeýge qonys aýdarýǵa ruqsat surap, onysy qabyl­danbaǵan edi. Ony qala shetindegi Pıatnıskıı zıratyndaǵy staroobrıadshylar qaýymynyń arasyna jerleıdi. Týlalyq jýrnalıst Antonına Kazı­mırchık «Petropavlovsk news» saıtynda Pıatnıskıı zıratynyń qazir qalanyń ortasynda qalǵanyn, aǵash pen buta qaptaǵan eski zırattan HIH ǵasyrdyń molasyn tabý ońaı emestigin jazady.

Arynǵazy qaıtys bolǵannan keıin Medına Mengýsheva ımperator keńsesine:

«Sııatelneıshıı knıaz

Mılostıvyı gosýdar

Proshý sdat veshı lıchnye Arýngazy v mýzeı, a menıa s dochkoı Fatımoı vozvratıt v Moskvý», dep ruqsat suraǵan. Aryz sońyna Arynǵazynyń jeke mórin basqan. Osy jazbany Varvara men Roza apaılar Kalýga muraǵatynan ózderi taýyp ákeldi.

Han ketkende elde úsh áıeli qal­dy. Jaqsy hanym 1835 jyly han­nyń denesin elge ákelip jerleýge ımperatordyń ruqsatyn suraıdy. Bul joly da ruqsat etilmedi.

Arynǵazy hannyń elde qalǵan jalǵyz uly – Aımuhambetten Safa, Júsip, Shaıhyıslam týǵan. Ǵalıahmet Safauly Qazan ımperatorlyq ýnı­versıtetin bitirip, orys-japon soǵy­syna qatysyp, bolshevıkter partııa­syna jaqtastyǵy úshin 1905 jyly Nıjnıı Tagılge jer aýdarylǵan. Osy jaqta kópes Tretıakovtar áýle­tiniń taraıtyn sýretshiniń qyzyna úı­lenedi de, Reseıde qalyp qoıǵan. Pravo­slav dinine kirip, Iýrıı esimin alady. Varvara osy Ǵalıahmettiń qyzy. Ǵalıahmettiń Borıs esimdi uly Reseıde Arynǵazynyń urpaǵy bolǵany úshin 1937 jyly atylǵan. Varvara Iýrevna Lenıngrad medısına ınstıtýtyn bitirgen boıy 1941 jyly óz erkimen maıdanǵa atttanǵan. Aldyńǵy shepte aýyr jaralylarǵa ota jasap, ómirlerin qutqarǵan Varvara Arýn-Gazyeva soǵysty maıor shenimen aıaqtap, Máskeýde Sverdlov aýdandyq densaýlyq saqtaý bólimin basqarǵan. Sosıalıstik Eńbek Eri, Eńbek Qyzyl Tý ordeniniń ıegeri. Varvara apaımen Ǵalym Ahmedov Máskeýde kezdeısoq tanysyp, 1981 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetine kólemdi maqala jarııalaıdy. Kelesi jyly Varvara Aqtóbege kelip, týystarymen qaýyshady. 1989 jyly 82 jasynda ómirden ótti.

HIH ǵasyrdyń alasapyranynda eli­niń azattyǵy úshin kúresken tulǵa Arynǵazynyń ómiri osylaı qaıǵy­ly aıaqtaldy. Paraqor, jaǵympaz, eki­júz­di Sherǵazy Aıshýaquly bas­taǵan sultandar, Hıýa ámirimen ymy­ralas­qan óziniń nemere týystary Reseı syrt­qy ister mınıstrliginiń kúshimen Aryn­ǵazyny elden ketirdi.

Halqyn qaltqysyz shyn súıgen, eldiń birligi úshin janyn qııýǵa ázir sultandy artynda qalǵan eli Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin shyn joqtady. Qarasha jurtynyń odan basqa qoldan keleri de joq edi. Aıdaýda qaza tapqan Arynǵazynyń Kalýga muraǵatynda qalǵan 700 bettik materıaldardy zert­tep, kóshirmelerin elge aldyrý kerek degen oıdamyz. HIH ǵasyrdyń basyn­daǵy qazaq tarıhynyń ashylmaǵan pa­raq­­taryn osy jazbalardan tabýǵa bolar edi.

Aqtóbe oblysy