Mysaly, oblys ortalyǵy Aqtaý qalasyn alaıyq. Aqtaý – ózgeris pen órkendeý ústindegi qala. Kólemi qalaı úlkeıse, salynyp jatqan úıler men ǵımarattardyń syrtqy ádemiligi men ishki sapasy da qala abyroıyn arttyrýǵa saı bolýy tıis. Keleshekte týrızmdi jetekshi baǵyttardyń biri etýdi maqsat etken elde teńiz jaǵalaýyndaǵy jalǵyz qalanyń kórki kóz toıdyryp, jumyrtqadaı bolyp jutynyp turǵany jón. Bul – talap.
Alaıda Aqtaýda, ásirese ishki shaǵyn aýdandardaǵy qaldyqtar turǵyndar úshin búgingi mańyzdy máselege aınalyp otyr. «Qoqys degen qozǵalmaıtyn nárse emes, ony aıtýdyń qajeti joq» deıtinder de tabylar, áıtse de qalanyń kórkine, turǵyndardyń densaýlyǵyna, júrip-turýyna nuqsan keltirip tursa, ony «jabýly qazan» kúıinde qaldyrý da jón emes.
Oblys ortalyǵynda sońǵy jyldary qatarǵa qosylyp, zamanaýı úıleri turǵyndar ıgiligine berilgen shaǵyn aýdandardyń biri – №16 shaǵyn aýdan.
Buryn qalanyń syrt jaǵyndaǵy qoqys basqan karerdiń orny búginde aqshańqan úılerge toly jáne shaǵyn
aýdanda qurylys jumystary áli tolyq aıaqtalǵan joq. О́kinishtisi, qoqys jańa shaǵyn aýdan turǵyndarynyń basty problemasyna aınalyp, tazalyq jaǵdaıy jaǵa ustatarlyq. Úıler janyna, aralyqtarǵa taý-taý bolyp úıilgen qurylys qaldyqtary men tastandy turmystyq buıymdardan, túrli taǵam qaldyqtarynan, janýarlar óleksesinen aıaq alyp júrý múmkin emes.
Qysqasy, shaǵyn aýdan ishi qoqysqa lyq toly. Jel tursa kúl-qoqys aýlaǵa ushady, al onyń ıisi qolqany qabady. Bul tek №16 shaǵyn aýdan turǵyndarynyń basyndaǵy ǵana másele emes, qoqysqa qatysty jaǵdaıdy qaladaǵy birneshe shaǵyn aýdannan keziktirýge bolady. Turǵyndardyń aıtýynsha, qystaı jabaıy ıt pen mysyqqa taptyrmas oryn bolǵan ol jerlerde kún jylynǵan soń tyshqandar paıda bolǵan. Endi qurt-qumyrsqa, shybyn-shirkeıler úımeleıtini anyq.
Qoqys qaıdan paıda boldy? Turǵyndardyń biri qurylys kompanııalaryn kinálasa, endi biri kórshilerge kóńili tolmaıdy. Tipti osy shaǵyn aýdanda turatyn óz kórshileri turmaq, «baıaǵy karerdiń orny» dep qoqys tógýge úırenshikti oryn sanap alǵan qalanyń keıbir turǵyndary kólikterimen kelip zildeı qoqystardy aýdaryp ketedi eken.
Atalǵan shaǵyn aýdan turǵyny О́.Kárimov qurylys kompanııalaryna qatysty baqylaýdy kúsheıtý kerek dep sanaıdy. Sebebi úıilip jatqan qoqystyń deni paıdalanylǵan qurylys materıaldary. Al turǵyn F.Qanatbaeva qoqys máselesi búgingi kúnniń ózekti taqyrybyna aınalǵandyqtan, máseleni sheshý úshin Aqtaý qalasy ákimdiginiń aralasýyn suraıdy.
Mańǵystaý oblysy tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń bas mamany J.Ádilbekova óńir tazalyǵyna árbir turǵyn janashyrlyq tanytýy qajet ekenin aıtady. Qazirgi tańda kommýnaldyq mekemeler turmystyq qaldyqty qala syrtyndaǵy polıgonǵa tasyp jatyr. Beı-bereket qoqys tógilgen ýchaskeler anyqtalýda. Qaldyqtar – qorshaǵan ortany lastaıtyn kózderdiń biri jáne ósimdikterge, jerústi jáne jerasty sýlaryna jaǵymsyz áserin tıgizedi. Al qoqys janǵan kezde atmosferaǵa ýly zattar bólinip, tynys júıesi aýrýlary men reprodýktıvti jáne ımmýndyq júıelerdiń aýytqýlaryna ákelip soǵýy múmkin. Sol sebepti tazalyq máselesine úlken jaýapkershilikpen qaraǵan abzal. «Sózden iske» kóshetin ýaqyt baıaǵyda kelgen, sebebi turǵyndar qoqystyń aýaǵa, densaýlyqqa osynshalyqty zııandy ekenin bilgendikten baıbalam salyp júr emes pe?!
Al Mańǵystaý oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń ınspektory Darhan Teńelbaevtyń aıtýynsha, zańsyz qoqys tókken 50-den astam qala turǵyny ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan. Demek, jaza turǵyndardyń mádenıetin qalyptastyra almaıdy degen sóz.
– Mańǵystaý oblysynda qurylys qaldyqtaryn jınaý men qaıta óńdeý polıgonyn ashý josparlanyp otyr. О́ńirde sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes keletin 7 polıgon bar. Bul polıgondar Jańaózen, Fort-Shevchenko qalalarynda jáne Munaıly aýdanynyń Baıandy aýylynda, Qaraqııa aýdanynyń Jetibaı, Quryq aýyldarynda, Beıneý aýdanynyń Beıneý aýylynda, Mańǵystaý aýdanynyń Shetpe aýylynda ornalasqan. Arnaıy talapqa saı emes 16 qoqys tastaıtyn alań bar. Al bul oryndar Mańǵystaý aýdanyndaǵy 7 aýylda jáne Beıneý aýdanyndaǵy 9 aýylda ornalasqan. Mańǵystaý oblysynda qaldyqtardy jınaý jáne shyǵarýmen 21 mekeme aınalysady. О́ńir boıynsha 12 006 dana qoqys saqtaıtyn konteıner bar. Áli de 16 819 danasy qajet. Jalpy, polıgondardyń jaǵdaıy men qoqysty suryptaý jumystary máz emes. Aımaqta turmystyq qatty qaldyqtardy suryptaýmen, qaıta óńdeýmen aınalysqysy keletin ınvestorlar búgingi ahýalǵa baılanysty kidirip tur, – dedi Mańǵystaý oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Dúısen Qusbekov.
Aıtýynsha, Munaıly aýdanyndaǵy polıgon mańynan qurylys qaldyqtaryn jınaý men qaıta óńdeý alańyn ashýdy uıymdastyrý oıda bar eken. Shyndyǵyn aıtý kerek, Mańǵystaýda qoqysqa arnalǵan polıgon máselesi jyldarǵa júk bolǵan jaýyr taqyryp. Bar dep aýyz toltyryp aıtatyn 7 polıgonnyń jaǵdaıy rasynda sanıtarlyq talaptarǵa saı emes. Quzyrly oryndarǵa óńirde basqa polıgon bolmaǵandyqtan jáne polıgon máselesi kóp qarajatty talap etetindikten «barymen bazar» etip kórsetý tıimdi. Sondaı-aq polıgon mańynan qurylys qaldyqtaryn jınaý men qaıta óńdeý alańyn salý josparlanǵaly qansha jyl? 16 myń qoqys jáshigi jetpeı turǵan aımaqta qoqys óńdeıtin zaýyt salýdy armandaýdyń ózi artyq-aý! Máseleni sheshý kimge tireledi?
Qoshqar ata ýly kóli máselesi respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylatyn bolǵasyn «kisideginiń kilti aspanda» bolyp, jyldar boıy ýly kólmen birge demalyp júrgenimiz belgili. Jýyrda jetken Qoshqar ata ekologııalyq aımaǵyna qatysty jańalyqtyń nátıjesin kórgenshe qýanýǵa erte. Al qoqys máselesin aqsha bólý nemese kásipkerler, ınvestorlar arqyly sheshý jergilikti ákimdiktiń mindeti emes pe?! Ákimder aýysqanymen, máseleler jalǵasyp keledi, kimdi kinálaryńdy bilmeısiń, kimnen kómek kúterińdi bilmeısiń... Qarjy qolbaılaý bolsa basqarmalarǵa kiná artý – artyq.
Al taý bolǵan qoqystarǵa kim kináli? Barlyǵymyz – úıden shyǵa bere qoqysynan qutylatyn turǵyndar, kásipkerlerdi tekserýge bolmaıtyn moratorııdiń tasasyna tyǵylyp jan-jaǵyn retsiz ustap, sońyn beı-bereket qaldyra salatyn qurylys kompanııalary men isti úılestire almaı, máseleniń sheshimin taba almaı eki ortada alańdaǵan ákimder! Onsyz da ekologııalyq ahýaly máz emes Mańǵystaý qoqystyń alańy bolyp, Aqtaý «syrty bútin, ishi tútin» qalaǵa aınalmasyn, qoqystan qulap balalarǵa zııan kelmesin, turǵyndar aman bolsyn degen izgi oı ákimderdiń sanasyna qashan jeter eken?! Qarajatty aıamaı bólip, zamanaýı standartqa saı polıgon, konteıner sharýasyn sheshse, tazalyqqa qatysty talaptardy shırata ustasa, qoqys tıisti jerge tasylyp, turǵyndar tártipke baǵynyp, qoqystan arylar ma edik. Arman osyndaı.
Mańǵystaý oblysy
