Qoǵam • 23 Sáýir, 2021

Sábı saýdasy qashan toqtaıdy?

114 ret kórsetildi

«Balanyń qara naryqtaǵy baǵasy – 500 myń teńge. Bul aqshany bólip tóleýge de bolady. Basyna is túskende jas analarǵa pana bolar daǵdarys ortalyqtary men perzenthanalar bala bazaryna aınalǵan». Taıaýda aqparat quraldarynyń birinen osyndaı mátindegi beınesıýjet kórsetildi. Jurttyń jaǵasyn ustatqan bul aqparat qanshalyqty ras? Jas nárestelerdi saýdalaǵandarǵa jaza qandaı? Jalpy, elimizde bala saýdasynyń kópshilik bile bermeıtin «qyr-syry» nede?

Úsh aıda tirkelgen úsh derek

Bul suraqtardy eń birinshi resmı organ – IIM-niń Krımınaldyq polısııa departamentine qoıdyq. Joǵaryda aıtylǵan aqparattyń ras-ótirigi týraly suraǵanymyzda departamenttiń asa mańyzdy ister jónindegi aǵa jedel ýákili Shynar Kósherbaeva: «BAQ-ta aıtylǵan bul málimetterdiń barlyǵy shyndyqqa janaspaıdy. Sebebi jyl bastalǵaly beri elimiz boıynsha bala saýdasyna qatysty 3 derek tirkeldi. Qazirgi tańda bul úsh oqıǵaǵa qatysty jan-jaqty tergeý-tekserý jumystary júrgizilip jatqandyqtan, mán-jaıdy tolyq ashyp aıta almaımyn. Biraq bir nárse anyq, ol – tirkelgen ister boıynsha birde-bir daǵdarys ortalyǵy nemese perzenthana qyzmetkeri kúdikke ilinip otyrǵan joq. Sábı satý men satyp alýǵa qatystylar – jeke adamdar, ıaǵnı balanyń anasy men zańsyz jolmen balaly bolǵysy kelgender», dedi. Departament ókili bala saýdasymen aınalysamyn dep basy bálege qalǵan medısına qyzmetkerlerine qatysty oqıǵalar osydan 5 jyl buryn tirkelgenin aıtyp ótti.

«Kóbine jas qyz-kelinshekter qa­laýsyz balasyn saýdalaıdy. Al tiri taýar­dy «satyp alýshylardyń» deni – ana bolý baqytynan aıyrylǵandar», degen ol qandaı jaǵdaı bolsyn, dúnıe esigin endi ashqan sábılerdi saýdaǵa salǵandardyń kinálary tolyǵymen dálel­dense, eki jaq ta jazasyz qalmaı­tynyn eskertti. Jedel ýákil aıtqan «bes jyl burynǵy bala satý isi» Al­maty qala­synda áshkerelengen bolatyn. Ol kezde rasymen jańa týǵan shaqa­laq­tardy saýdaǵa salǵandar – «aq jeleńdi azbal jandar» edi.

Almaty qalasyndaǵy kópbeıindi klınıkalyq aýrýhanasynyń qyzmet­kerleri, onyń ishinde akýsher-gınekolog pen medbıkesi bar dúnıe esigin jańa ashqan sábılerdi bes jyl boıy saýdalap kelgen. Quqyq qorǵaý organdary estigen eldi eleń etkizgen osy bala satý «bıznesine» qatysy bar qylmystyq toptyń belgili bir shema boıynsha «sátti saýda» jasap kelgenin anyqtaǵan edi. Aýrýhana qyzmetkerleri jańa týǵan nárestelerdi 10 myń AQSh dollarynan bastap, 150 myń teńgege deıin «satylymǵa shyǵarǵan». Sondaı-aq olar tiri taýarlarynyń bolashaq ata-analaryn tabý, jas bosanǵan anamen kelisý sekildi deldaldyq qyzmetter de kórsetken.

Bes jyl ishinde 28 shaqalaqty satyp, qara naryqtaǵy bala satý «bıznesimen» qaltalaryn qalyńdatyp kelgen barlyǵy 30-dan astam adam 2016 jyly zań aldynda jaýap berdi. Alaıda ózekti órteıtini, bul sábı saýdasyna qatysty eldegi al­ǵashqy da sońǵy derek emes...

 

Bala satqan da, satyp alǵan da jazasyz qalmaıdy

«Jańa týǵan nárestelerdi satý aýyr qylmysqa jatady. Sol sebepti de bul soraqylyqqa qatysy bar barlyq adam jazalanady. Ishki ister organdary osyndaı faktilerdi anyqtaý maqsatynda BAQ, áleýmettik jelilerge turaqty túrde monıtorıng júrgizedi. Eger derek rastalsa, mindetti túrde qylmystyq is qozǵalady», dedi Shynar Qalıbekqyzy.

2019 jyly adam saýdasymen aınalys­qandar úshin jaýapkershilikti qatańdatý boıynsha Qylmystyq kodekske birqatar ózgertý men tolyqtyrý engizildi. Atap aıtqanda, Kodekstiń 135-baby boıynsha qaralatyn ister aýyr qylmystar sanatyna jatqyzylyp, kámeletke tolmaǵandardy saýdaǵa salyp, paıda kózdegenderdi on segiz jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy engizildi.

«Taldaý, saraptaý jumystary «qara bazarda» jańa týǵan nárestelerdiń quny mıllıonnan bastalyp, 3-4 mıllıon teńgege deıin «baǵalanatynyn» kórsetip otyr. Ádette, áli jaryq dúnıege kelme­gen sábıin anasy ınternettegi túrli saıt­tar, áleýmettik jeliler arqyly satyp, aqsha tapqysy keledi. Bala asyrap alýdyń san talaptaryn oryndap, ýaqy­­tyn joǵaltqysy kelmeıtin «satyp alýshy­lar» da kóbine osy tásil arqyly «bola­shaq balasyn» izdeıdi», deıdi aǵa jedel ýákil.

Jalpy, elimizde ótken 2020 jyly adam saýdasyna qatysty 44 derek anyq­talsa, 15 qylmystyq is Qylmystyq kodekstiń 135-baby, ıaǵnı bala satý bo­ıynsha qozǵalǵan.

Bala satýdyń «kóleńkeli bızneske», búgingi qoǵamnyń ashy shyndyǵyna aınalǵanyn, árıne, jasyra almaımyz. «Alaıda qylmystyń eń soraqy túrimen qoǵam bolyp kúresýimiz qajet», degen vedomstvo ókili ár aımaqta adam saýdasyna qarsy ortalyqtar men respýblıkalyq «116 16» senim telefonynyń jumys isteı­tinin eske salyp ótti. «Senim tele­fo­nynyń operatorlary adam saýdasy, onyń ishinde bala satý faktileriniń aldyn alý, bul qylmystardy boldyrmaý maqsatynda táýlik boıy qyzmet atqaryp, osy máselege baılanysty suraqtarǵa jaýap berýge daıyn», dep málimdedi.

Ras, elimizde bul saýdanyń «kórigin qyz­dyryp» júrgender ana bolý ba­qy­tynan aıyrylǵandar men taǵdy­ry tál­kekke túsip, basyna túsken qıyndyǵynan qursaǵyna bitken sharanasyn satyp qutylǵysy keletinder. Ata-ana ataný baqytynan aıyrylǵandar sábıli bolýdyń zańdy joly – bala asyrap alýdyń jón-joralǵysynan ótkennen góri, ońtaıly ońaı izdeıdi. Qylmystyń azaımaýyna da osy jaǵdaı túrtki bolyp otyr.

Qazaqstanda bala asyrap alý ońaı emes. Qoǵamda qalyptasyp qalǵan osyndaı pikir bar. Bala asyrap alý úshin tıisti qujattardy rásimdeý kerektigi aıdan anyq. Bul – zań talaby. Onyń ústine kezekke turý jáne biraz ýaqytqa sozylatyn bıýrokratııalyq kedergilerden ótý qajet. Qamqorshy organdar onsyz da týa salyp, taǵdyrdan teperish kórgen sábıdi kim kóringenniń qolyna ustata salmaıtyny taǵy túsinikti. Alaıda kóptiń kóńilinde resmı organdar balanyń jańa otbasysymen tabysýyna kedergini kóbinese ózderi qoldan jasaıdy degen kúdik te bar.

 

Qundaqtaýly sábıdiń quny qansha?

Bala asyrap alǵysy keletin adamdar qandaı qıyndyqtarǵa tap bolady? Analar nelikten áleýmettik jeliler arqyly baýyr eti balasynan bas tartýǵa daıyn? Osyndaı aıýandyqqa barýǵa olardy ne ıtermeleıdi? Qazaqstanda qundaqtaýly sábıdiń quny qansha turady?

Kópti mazalaǵan bul saýaldardy Bala quqyqtary jónindegi ýákil, «Mıloserdıe» eriktiler qoǵamy» qoǵam­dyq qorynyń negizin qalaýshy Arýjan Saınǵa da qoıǵan edik.

«О́kinishke qaraı, elimizde qamqorshy mekemeniń, jetimder úıleriniń ákimshiligi men qyzmetkerleri, keıde tipti sottardyń da qatysýymen bala saýdasy boıynsha jan túrshigerlik oqıǵalar bolyp jatady. Eń soraqysy, baýyr eti balasynan bas tartyp, jańa týǵan nárestesin saýdalaıtyn anasymaqtar da kezdesedi», degen Arýjan Saın jaqynda ǵana basynan ótkergen jaıtpen bólisti.

«О́tken aptada maǵan bala asyrap alǵy­sy kelgen otbasy men Bala asyrap alǵan ata-analar qoǵamdastyǵynyń jetekshisi keldi. Ol otbasy Almaty oblysyndaǵy Balalar úıiniń birinen zań boıynsha bala asyrap alý úshin árekettengen eken. Biraq Balalar úıiniń qyzmetkerleri olardan aqsha suraǵan. Bul zańǵa qaıshy ekeni belgili. Sondyq­tan olar elimizdiń zańnamasyna sáıkes Almaty qalalyq Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyl qyzmetine júgingen. Sonyń nátıjesinde tergeý amaldary júrgizi­lip, qamqorshy mekemeniń qyzmetkeri men ortadaǵy deldal ustaldy. Sondaı-aq balalardy satý joldary anyqtaldy. Qazir basqa sheneýnikter men Balalar úıi qyzmetkerleriniń osy iske qatysy bar-joǵy tergeý barysynda anyqtalý ústinde. Keıin bul is sotqa jiberiledi. Kóbine osyndaı jaǵdaıda asyrap alýshylar bopsalaý jáne bala satý týraly tıisti organdarǵa habarlaýdan qorqady. О́ıtkeni olar osy is boıynsha keıin ózderin de jaýapqa tartady nemese múldem bala bermeı qoıady dep qaýiptenedi», deıdi Arýjan Saın.

Bala satýǵa jáne satyp alýǵa qatys­­qandar, balany zańsyz jolmen basqa bireýge bergender qylmystyq jaýap­kershilikke tartylatynyn erekshe atap ótken qoǵam qaıratkeri: «Balany satqan nemese bergen adamdar ǵana emes, satyp alǵan jáne qabyldaǵandar da jaýapty bolady», dep Qylmystyq kodekste kózdelgen jazany aıtyp ótti.

Qoǵamda nelikten osyndaı qylmys­tarǵa jol beriledi? Osy suraqqa keńinen toqtalǵan Bala quqyqtary jónin­degi ýákil bul máseleniń Balalar úı­lerinde, qamqorshy mekemelerde jumys isteıtin keıbir adamdardyń adamgershiligine de qatysty ekenin jasyrmady.

«О́ıtkeni olar balalardyń qasynda júredi jáne qoldarynda sol mekemege kelgen tárbıelenýshiler týraly barlyq aqparat bar. Negizi, ondaı aqparattar – asyrap alýshylarǵa, qamqorshylarǵa nemese patronattarǵa berilýge mindetti málimetter. Sondaı-aq elimizdegi perzenthanalardyń ózinde bala satý oqıǵalary anyqtalǵany belgili. Olar jóninde buqaralyq aqparat quraldary jarysa jazǵanyn da bilemiz. Nátıjesinde, qylmystyq is qozǵalyp, sottyń sheshimi de shyqty. Qazirgi tańda qylmysqa qatysy barlar temir tordyń ar jaǵynda jazalaryn ótep jatyr», dedi ol.

«Osyndaı qylmysqa baratyndar, negizinen, asyrap alýshylardyń kóptigin jáne olardyń tezirek balaly bolǵysy keletindigin paıdalanady. Qazir jyl sa­ıyn bala asyrap alýǵa, qamqorshy jáne patronat bolýǵa nıetti otbasylardyń sany artyp otyr. Olar qujat tapsyrýǵa kelgen kezde bala joqtyǵyn, rásimderdiń kúrdeliligin, kezektiń kóptigin aıtyp, «kútý kerek» dep shyǵaryp salady. Osylaısha, aldaryna kelgen otbasynyń bala asyrap alý úshin bárine de da­ıyn ekenin anyqtap, máseleni sheshýdiń basqa jolyn usynady. Sol jerde deldaldar da paıda bola ketedi. Eń ókinishtisi, keıbir azamattarymyz mundaı qadamnyń qylmys ekenin bile tura, soǵan kónedi», degen qoǵam qaıratkeri búginde elimizde bala asyrap alý úshin kezekke turǵandardyń sany 8 myńnan asyp jyǵylatynyn da aıtyp qaldy.

 

Bireýge – qaıǵy, bireýge – paıda

«О́z baqytyńyzdy bireýdiń qaıǵysy­nan qura almaısyń», degen qoǵam qaırat­keri bala saýdasyna toqtaý bolmaǵan elde zań ǵana emes, eń birinshi sábılerdiń quqyqtary aıaqqa taptala beretinin jetkizdi. «Qylmystyń bul soraqy túri balalarymyzdyń qaýipsizdigine qater tóndirip tur. О́ıtkeni bolashaǵy bulyńǵyr, aldaǵy maqsaty belgisiz kúmándi adam­darǵa birde-bir balanyń taǵdyryn senip tapsyrýǵa bolmaıdy. Olardyń oıynda ne turǵanyn eshkim bilmeıdi. Múmkin, sábıdi adam aǵzasyn satý úshin, quldyqqa salý úshin, pedofıldikke paıdalaný úshin asyrap alyp jatqan bolar. Biz sol sebepti de BUU-nyń balalar saýda­synyń jolyn kesý baǵdarlamalary aıasynda únemi osy máselelerdi jiti nazarda ustap, talqylap otyramyz», degen Arýjan Saın, ókinishke qaraı, elimizde qyzmettik laýazymyn paıdakúnemdik maqsatta qoldanyp, adamdardyń qaıǵy-qasiretinen baıyp qalǵysy keletin aram nıettilerdiń bar ekenin ashyq málimdedi.

Qoǵam qaıratkeri memlekettik organ­dardyń, úkimettik emes uıymdar men azamattyq qoǵam belsendiliginiń arqasynda sońǵy 15 jylda elimizde ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń sany 5 esege azaıǵanyn da aıtty. Onyń aıtýynsha, 2006 jyly 19800 bala memlekettiń qamqorlyǵynda bolsa, bul san 2020 jyly 3700-ge deıin azaıǵan.

«Qazirgi tańda Qazaqstanda erli-zaıyptylardyń 15 paıyzy bala súıý baqytynan aıyrylǵan bolsa, sábı súıe almaǵandyqtan 20 paıyz otbasynyń nekesi buzylady», dep, ýákil taǵy bir úlken máseleniń shetin shyǵardy.

«Ár balanyń bolashaǵyna alańdaıtyn el ekenimiz ras bolsa, eń aldymen zańdy tolyǵymen saqtaı bilýimiz qajet», degen Bala quqyqtary jónindegi ýákil ol úshin birinshi kezekte ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy esepke alýdyń tolyq ári ashyq júıesin qurý kerektigin alǵa tartty. «Bul derekter júıesinde aqparat­tyń barlyǵy qoljetimdi bolǵany durys. Eń bastysy, bireýden jasyryp-jabatyndaı qupııalyq qajet emes. Ásirese derekter júıesi bala asyrap alǵysy keletin azamattar, memleket, barlyq jaýapty jáne baqylaýshy organdar úshin tolyǵymen ádil ári ashyq jáne jarııaly bolǵany jón. Biz biraz jyldan beri dál osyndaı memlekettik derekter bankin qurýdyń túrli joldaryn qarastyryp kórdik. Alaıda, ókinishke qaraı, bala asyrap alýdyń ózin «bızneske» aınaldyryp úlgergen qaskóıler osy derekterdi qoldaný arqyly da paıda tabýdyń kózin taýyp alýy ábden múmkin. Sol sebepti aldaǵy ýaqytta Bala quqyqtaryn qorǵaý komıtetimen birlesip, jańa derekter bankin qurý boıynsha jumysty bastaımyz dep úmittenemiz», degen Arýjan Saın sóziniń sońyn zańnan attamaı-aq bala asyrap alýdy maqsat tutqan ata-analarǵa qarata aıaqtady. «Bala asyrap alýshy ata-analarǵa aıtar ótinishim bar. Eger sizden bala asyrap alý, qamqorshy bolý, patronattyq úshin aqsha talap etse, bul jaıynda jergilikti organdarǵa aqparat berýge senimsizdik tanytsańyz, maǵan Bala quqyqtary jónindegi ýákil retinde kez kelgen ýaqytta habarlasa alasyz: info@detdom.kz, 8-727-250-12-83. Biz sizben mindetti túrde habarlasamyz, jaǵdaıdy baqylaýǵa alyp, qoldan kelgenshe kómektesemiz», dedi ol.

Qyryq apta qursaǵynda kóterip, júrek tusynda toǵyz aı boıy sezinip kelgen sábıin ana qalaı saýdaǵa salady? Bul suraqqa jaýap izdegende taǵy sol «turmystyń tómendigin», «kúnkóristiń qıyndyǵyn» alǵa tartyp aqtalatyndar áli de tabylady. Al biraq eń soraqysy – bala satyp baıýdy kánigi kásipke aınaldyryp alǵan qaskóılerdiń qylyǵy bolyp tur. Jaza qatańdatylǵanymen, zańnan aıaq tartyp jatqandary asa baıqalmaıdy. Aıaq tartsa, sábı satqandardyń sany azaıar edi.

Túıin: Bala satý – qazaqqa ǵana emes, barsha adamzatqa jat qylyq. О́mirge kelmeı jatyp ógeılik pen meıirimsizdiktiń qurbany bolǵan bala jetimder úıinde jetiler. Alaıda perzentin satyp baıy­maq bolǵan ananyń, analyq baqytty satyp almaq bolǵan jannyń ar aldyndaǵy jazasy qandaı bolmaq?

 

Sońǵy jańalyqtar

Shýchede jańa sport kesheni salynady

Aımaqtar • Búgin, 18:59

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Búgin, 13:05

Kıikterdiń tóldeý kezeńi bastaldy

Fotogalereıa • Búgin, 12:07

Qazaqstannyń altyn-valıýta qory ósti

Ekonomıka • Búgin, 12:02

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

Uqsas jańalyqtar