Qazaqstan • 23 Sáýir, 2021

Táýelsizdik tiregi – el birligi

126 ret kórsetildi

Táýelsizdik – kıeli uǵym. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty baǵdarlamalyq maqalasynda: «Bizdi qaı zamanda da qıyndyqtardan aman alyp kele jatqan basty qudiret – el birligi. Yntymaǵy jarasqan jurttyń qashanda upaıy túgel... Ultaralyq tatýlyq pen kelisimdi saqtaý – memlekettik organdardyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń jáne árbir azamattyń mindeti», dedi. Bul táýelsiz elimizge aýadaı qajet oı. Sebebi, birlik – ultty saqtaýdyń bir kepili. Demek, el birligi – eń asyl qasıet. Bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarǵanǵa ne jetsin!

Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy

«Birikken júz bytyrańqy myńdy alady». Keńesshil el azbasy, keńesip pishken ton kelte bolmasy belgili. «Tórteý túgel bolsa – alar, altaý ala bolsa aldyrar». Qysqasy, yntymaq – buzylmaıtyn qorǵan, birlese ekken aǵash – orman. Aınalyp kelgende, bereke basy birlikte. Odan ári tereńdete úńilsek, túrki babalarymyz birliktiń mańyzdylyǵyn keıingi urpaqqa aıtýdy paryz sanaǵandyqtan, osy turǵydaǵy ǵıbratty sóz túıinderin tasqa qashap jazyp qaldyrǵan. Dala zańdary tek dostyq pen baýyrlastyqqa negizdelgenin ańǵartqan. Anaqarys (Anaharsıs) syndy arysymyz baqytty shańyraqty jaltyldaǵan sándi saraı emes, jan jaryńnyń, jaqyn-joralaryń men súıkimdi balalaryńnyń syńǵyrlaǵan kúlkisi, yrysy men yntymaǵy turǵy­synda túsinip, úıdi baltashylar men tas qalaýshylardyń eńbeginiń ǵana emes, úı ishinde turyp jatqan adamdardyń ózara qarym-qatynasynyń jemisi deńgeıinde paıymdaǵan. Toqsary (Toksarıd) danyshpan dostyq týraly kóp sózden dostyq peıildi bir is artyqtyǵyn boljaıdy. Tonykók (Toń-uqyq) bahadúr túnde uıqy kórmedim, kúndiz kúlki kórmedim, qyzyl qanym tógildi, qara terim sógildi, kúshimdi sarqa jumsadym, jaýǵa da shaptym qursanyp, bári de el úshin dep eńseli oı tastaıdy. Bilge (Mergen) qaǵan el bolyp birigýden asqan baqyt joqtyǵyn basa aıtady. Kúltegin syndy arly azamat bek uldaryń qul bolmasyn deseń, pák qyzdaryń kúń bolmasyn deseń, birlik kerektigin, tatý elge tynyshtyq pen toqshylyq qashanda násip bolaryn aıtyp ketken.

Táýelsiz memleketimizdiń negizin qalaý­shy, onyń birligin qamtamasyz etýshi, el Ata Zańyn, adam men azamattyń quqy men bostandyǵyn qorǵaýshy, Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezı­denti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Aqyl-parasat kitabyna» el birligi haqyndaǵy 60 oı-tolǵam engizilgen. Bir ǵajaby, olardyń árqaısysy – asyl aforızm, kesek altyn oıdyń úzigi derlik dúnıeler. Elbasy oı-tolǵamdaryna boılaı aıtsaq, baq ta, taq ta talasqanǵa buıyrmaıdy, halyqtyq is tek jarasqanǵa buıyrmaq. Baqsaq, bizdiń babalarymyz tiri bolýy úshin bir bolǵan, endeshe biz iri bolý úshin bir bolýymyz kerek. Tek birlesip qana, búkil halyqtyń kúsh-jigerin biriktirip qana alǵa basa alamyz. Elbasy N.Nazarbaev: «Eger de halyqtyń birligi bolmasa, otansúıgishtik janqııarlyǵy bolmasa, bul jer de, qazaq halqy da, Qazaqstan da táýelsiz el bolmas edi», dep oryndy oı qozǵaıdy. Týrasyn aıtsaq, aýyzbirshilik joq jerde eshqashan ulttyq ıdeıalar júzege asqan emes. Bul oraıda da Elbasy: «Qazaqty eshýaqytta syrttan jaý alǵan emes, ala alǵan da emes, qazaq, álsirese, alaýyzdyqtan álsiregen, kúsheıse, bir­lik­ten kúsheıgen». «Babalarymyz ózge­­ler­diń tórine shyǵý úshin ózi de meıman­daryna qaq tórden oryn berip, qurmet kórsetken», dep oı qorytady. Olaı bolsa, eńsesi bıik eldikke esi ketken ǵana topyraq shashady. О́z halqyn súıetin adam, óz jurtyna jaqsylyq tilegen kisi ózge halyqtardy ashyndyrmaıdy, óz ultyn eshkimge qarsy qoımaıdy.

Anyq bilerimiz – eger qandaı da bir el turaqtylyqtan aıyrylsa, onda kúlli jahandyq tynyshtyqqa qaýip tóngeni. Bul rette turaqtylyq saıası máselelerdi sheshýdiń kúshke negiz­delmegen tásilderine kóbirek súıengende ǵana saqtalmaq. Buǵan qosa aıtsaq, «popýlızm» «etnopopýlızm» degen uǵym­dar bar. «Popýlızm» latyn tili­nen aýdarǵanda «populus» degen sóz, halyq­tyń quqyǵy men múddesi úshin kúres degendi bildiredi. Popýlızm – jekelegen adamdar tobynyń, keıbir basshylardyń adamdardyń kóńil kúılerin qalyptasqan jaǵdaılarǵa baılanysty óz múddesine paıdalanýy. Zamanaýı saıası leksıkondaǵy «popýlızm» túsinigi kóp jaǵdaıda saıası kúresterdegi taktıkalyq ádisterdiń qu­­ral­daryn anyqtaýda, kópshiliktiń qo­ǵam­dyq sanasynyń apellıasııasyna baılanysty jıi qoldanylady, maksımalızm jáne saıası sheshimderdi biryń­ǵaı beıimdep qabyldaýda da qoǵam­­­dyq ómirde kórinis beredi. Al «etnopopýlızm» uǵymy ulttyq dilge (mentalıtetke) baǵyttala tarazylanady. Bul rettegi Elbasy túıinderi de oılantpaı qoımaıdy. Máselen, Elbasy: «XXI ǵasyrda elderdi uly jáne qosalqy, bas­taýshy jáne erýshi elder dep bólý órke­nıettilik turǵysynda múlde eskir­gen. Ústemdikke umtylý ıner­sııasy pro­gres­ke aparmaıdy. Ol pla­netamyz­dyń jekelegen elderi men aı­maqtaryn jahandyq damýdan shetqaqpaı qaldyrý qaýpin týǵyzady. Bul – barshamyz  úshin de  tyǵyryq», dep jazady. Búginde popýlıs­ter saıası upaı jınaý úshin eshteńeden taıynbaıdy. Eń bir qasıetti uǵymdardy da saýdaǵa salady. Olar adamdardyń úlken ýádelerge, dańǵaza urandarǵa ońaı ılanatyndyqtaryn da jaqsy biledi. Qoǵamnyń nebir kúrdeli máselelerin op-ońaı sheship tastaýǵa ýáde beredi. Al ondaı jol kóbine-kóp bireý-aq: óz halqyńdy jurttyń bárinen de artyq halyq dep uǵyndyryp, ony basqalarǵa qarsy aıdap salý. Al etnopopýlızm – demokratııalyq qoǵamnyń denesine shyqqan bezeý emes, dert. Onymen udaıy kúrespeı bolmaıdy. Ol jaǵdaıǵa baılanysty tez ózgerip turady. Qoǵamdy odan ári jetildirgenimizde de qyr sońymyzdan qalmaıdy. Mundaı kesapatpen ákimger­shi­lik jolmen de, ıdeologııalyq jolmen de kúresip, kóp eshteńe bitire almaı­syń. Onymen kúrestiń jalǵyz joly – adam materıalynyń sapasyn jaq­sartýǵa kúsh salý. Búgingi álem tór­tinshi ónerkásiptik revolıýsııa dáýirine, teh­nologııalyq, ekonomıkalyq jáne áleý­mettik salalardaǵy tereń jáne qar­qyndy ózgerister kezeńinde qadam basý­da ekenin eskersek, oılanbasqa bol­maıdy. Olaı bolsa, ult áleýetin arttyrý úshin mádenıetimiz ben ıdeologııamyzdy odan ári damytýǵa tıispiz. Rýhanı jańǵyrýdyń mán-mańyzy naq osyn­da. Búgingi tańda óz tarıhyn, tilin, máde­nıetin biletin, zamanyna laıyq shet tilderin meńgergen, ozyq ári jahan­dyq kózqarasy bar qazaqstandyq – qazirgi qo­ǵa­mymyzdyń ıdealy. Biz XXI ǵasyr­dyń jahandyq kartasynda eshkimge uqsa­maı­tyn, derbes orny bar ult retinde «Jahan­daǵy zamanaýı qazaqstandyq máde­nıet» jobasyn iske asyrýǵa tıispiz. Kúlli álem bizdi qara altynmen nemese syr­tqy saıa­sattaǵy iri bastamalarymyzben ǵana emes, mádenı jetistikterimizben de tanýy tıis.

Asyly, jaqsylyqty jadynda saq­taı bilgen eldiń rýhy qashanda bıik. «О́tkenge qarap, erteńińdi túzeý» ósıetin ustansaq, ótkenniń ónegesi baǵa jetpes baılyq ekenin tanımyz. Osyny jadynda tutyp, tarıhtan taǵylym ala bilgen halqymyz táýelsizdik dáýirinde tatýlyq pen birliktiń, tynyshtyq pen turaqtylyqtyń arqasynda talaı keleli tolaǵaı tabystarǵa kenelýde. Berekeli birligimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı alsaq, merekeli tirligimizge tónetin qaýip joq. Eń durysy, eldik tutastyqqa jik túsi­retin, aǵaıyn arasyn sýytatyn qadam­dardan aýlaq bolý jón. Al rýhy bıik tul­ǵanyń rýhanı qundylyqtarǵa tereń, boılaı bilgen, tula boıyna aýadaı sińdire bilgen, qunarly nár ispetti uıalata bilgen tulǵanyń osy údeden tabylary anyq.

Qysqasy, atalǵan máselelerdiń qaı-qaısysy da – eldiń eldigin, erteńin oılaı aıtylǵan máseleler. Prezıdent aıtqandaı, bulardyń bárin de qazaqtyń qanyna sińgen qasıet – keleli isti aqyl­dasyp birge sheshý dástúrin de jalǵas­tyra beremiz... Qandaı jaǵdaıda da elimiz­de, eń aldymen, adamnyń quqyǵyn toly­ǵymen saqtaýǵa negizdelgen zań men tár­tip bolýy kerek. Anarhııa men júgen­sizdik jaqsylyqqa aparmaıtyny anyq. Búgingi HHI ǵasyr – bilim men biliktiń dáýiri. Qazirgi kezeńde de «Adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqa nársemenen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqtyq» (Abaı). El Prezıdentiniń maqala sońynda: «Biz ne istesek te, bárin keler urpaq úshin jasaımyz. Eń ǵajaıyp erlikter Otanǵa sheksiz súıispenshilikten týyndaıtyny sózsiz. Shyn otansúıgishtik degenimiz – jalań uran tastaý emes, elińe, halqyńa qyzmet etý. Táýelsizdik úshin naǵyz kúres kúndelikti eńbekpen, úzdiksiz ári dáıekti eldik saıasatpen máńgi jalǵasady. Osy jolda «Táýelsizdik bárinen qymbat!» degen bir aýyz sóz máńgi uranymyz bolýǵa tıis», degen túıini ábden qoldarlyq, úlkenimizdiń de, kishimizdiń de ár kez eskerer basty kredomyz bolýy tıis.

 

Abat QYDYRShAEV,

Batys Qazaqstan oblystyq QHA ǵylymı-saraptama tobynyń múshesi, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıteti «Rýhanı jańǵyrý» ınstıtýtynyń dırektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar

Shýchede jańa sport kesheni salynady

Aımaqtar • Búgin, 18:59

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Búgin, 13:05

Kıikterdiń tóldeý kezeńi bastaldy

Fotogalereıa • Búgin, 12:07

Qazaqstannyń altyn-valıýta qory ósti

Ekonomıka • Búgin, 12:02

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

Uqsas jańalyqtar