Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
«Birikken júz bytyrańqy myńdy alady». Keńesshil el azbasy, keńesip pishken ton kelte bolmasy belgili. «Tórteý túgel bolsa – alar, altaý ala bolsa aldyrar». Qysqasy, yntymaq – buzylmaıtyn qorǵan, birlese ekken aǵash – orman. Aınalyp kelgende, bereke basy birlikte. Odan ári tereńdete úńilsek, túrki babalarymyz birliktiń mańyzdylyǵyn keıingi urpaqqa aıtýdy paryz sanaǵandyqtan, osy turǵydaǵy ǵıbratty sóz túıinderin tasqa qashap jazyp qaldyrǵan. Dala zańdary tek dostyq pen baýyrlastyqqa negizdelgenin ańǵartqan. Anaqarys (Anaharsıs) syndy arysymyz baqytty shańyraqty jaltyldaǵan sándi saraı emes, jan jaryńnyń, jaqyn-joralaryń men súıkimdi balalaryńnyń syńǵyrlaǵan kúlkisi, yrysy men yntymaǵy turǵysynda túsinip, úıdi baltashylar men tas qalaýshylardyń eńbeginiń ǵana emes, úı ishinde turyp jatqan adamdardyń ózara qarym-qatynasynyń jemisi deńgeıinde paıymdaǵan. Toqsary (Toksarıd) danyshpan dostyq týraly kóp sózden dostyq peıildi bir is artyqtyǵyn boljaıdy. Tonykók (Toń-uqyq) bahadúr túnde uıqy kórmedim, kúndiz kúlki kórmedim, qyzyl qanym tógildi, qara terim sógildi, kúshimdi sarqa jumsadym, jaýǵa da shaptym qursanyp, bári de el úshin dep eńseli oı tastaıdy. Bilge (Mergen) qaǵan el bolyp birigýden asqan baqyt joqtyǵyn basa aıtady. Kúltegin syndy arly azamat bek uldaryń qul bolmasyn deseń, pák qyzdaryń kúń bolmasyn deseń, birlik kerektigin, tatý elge tynyshtyq pen toqshylyq qashanda násip bolaryn aıtyp ketken.
Táýelsiz memleketimizdiń negizin qalaýshy, onyń birligin qamtamasyz etýshi, el Ata Zańyn, adam men azamattyń quqy men bostandyǵyn qorǵaýshy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Aqyl-parasat kitabyna» el birligi haqyndaǵy 60 oı-tolǵam engizilgen. Bir ǵajaby, olardyń árqaısysy – asyl aforızm, kesek altyn oıdyń úzigi derlik dúnıeler. Elbasy oı-tolǵamdaryna boılaı aıtsaq, baq ta, taq ta talasqanǵa buıyrmaıdy, halyqtyq is tek jarasqanǵa buıyrmaq. Baqsaq, bizdiń babalarymyz tiri bolýy úshin bir bolǵan, endeshe biz iri bolý úshin bir bolýymyz kerek. Tek birlesip qana, búkil halyqtyń kúsh-jigerin biriktirip qana alǵa basa alamyz. Elbasy N.Nazarbaev: «Eger de halyqtyń birligi bolmasa, otansúıgishtik janqııarlyǵy bolmasa, bul jer de, qazaq halqy da, Qazaqstan da táýelsiz el bolmas edi», dep oryndy oı qozǵaıdy. Týrasyn aıtsaq, aýyzbirshilik joq jerde eshqashan ulttyq ıdeıalar júzege asqan emes. Bul oraıda da Elbasy: «Qazaqty eshýaqytta syrttan jaý alǵan emes, ala alǵan da emes, qazaq, álsirese, alaýyzdyqtan álsiregen, kúsheıse, birlikten kúsheıgen». «Babalarymyz ózgelerdiń tórine shyǵý úshin ózi de meımandaryna qaq tórden oryn berip, qurmet kórsetken», dep oı qorytady. Olaı bolsa, eńsesi bıik eldikke esi ketken ǵana topyraq shashady. О́z halqyn súıetin adam, óz jurtyna jaqsylyq tilegen kisi ózge halyqtardy ashyndyrmaıdy, óz ultyn eshkimge qarsy qoımaıdy.
Anyq bilerimiz – eger qandaı da bir el turaqtylyqtan aıyrylsa, onda kúlli jahandyq tynyshtyqqa qaýip tóngeni. Bul rette turaqtylyq saıası máselelerdi sheshýdiń kúshke negizdelmegen tásilderine kóbirek súıengende ǵana saqtalmaq. Buǵan qosa aıtsaq, «popýlızm» «etnopopýlızm» degen uǵymdar bar. «Popýlızm» latyn tilinen aýdarǵanda «populus» degen sóz, halyqtyń quqyǵy men múddesi úshin kúres degendi bildiredi. Popýlızm – jekelegen adamdar tobynyń, keıbir basshylardyń adamdardyń kóńil kúılerin qalyptasqan jaǵdaılarǵa baılanysty óz múddesine paıdalanýy. Zamanaýı saıası leksıkondaǵy «popýlızm» túsinigi kóp jaǵdaıda saıası kúresterdegi taktıkalyq ádisterdiń quraldaryn anyqtaýda, kópshiliktiń qoǵamdyq sanasynyń apellıasııasyna baılanysty jıi qoldanylady, maksımalızm jáne saıası sheshimderdi biryńǵaı beıimdep qabyldaýda da qoǵamdyq ómirde kórinis beredi. Al «etnopopýlızm» uǵymy ulttyq dilge (mentalıtetke) baǵyttala tarazylanady. Bul rettegi Elbasy túıinderi de oılantpaı qoımaıdy. Máselen, Elbasy: «XXI ǵasyrda elderdi uly jáne qosalqy, bastaýshy jáne erýshi elder dep bólý órkenıettilik turǵysynda múlde eskirgen. Ústemdikke umtylý ınersııasy progreske aparmaıdy. Ol planetamyzdyń jekelegen elderi men aımaqtaryn jahandyq damýdan shetqaqpaı qaldyrý qaýpin týǵyzady. Bul – barshamyz úshin de tyǵyryq», dep jazady. Búginde popýlıster saıası upaı jınaý úshin eshteńeden taıynbaıdy. Eń bir qasıetti uǵymdardy da saýdaǵa salady. Olar adamdardyń úlken ýádelerge, dańǵaza urandarǵa ońaı ılanatyndyqtaryn da jaqsy biledi. Qoǵamnyń nebir kúrdeli máselelerin op-ońaı sheship tastaýǵa ýáde beredi. Al ondaı jol kóbine-kóp bireý-aq: óz halqyńdy jurttyń bárinen de artyq halyq dep uǵyndyryp, ony basqalarǵa qarsy aıdap salý. Al etnopopýlızm – demokratııalyq qoǵamnyń denesine shyqqan bezeý emes, dert. Onymen udaıy kúrespeı bolmaıdy. Ol jaǵdaıǵa baılanysty tez ózgerip turady. Qoǵamdy odan ári jetildirgenimizde de qyr sońymyzdan qalmaıdy. Mundaı kesapatpen ákimgershilik jolmen de, ıdeologııalyq jolmen de kúresip, kóp eshteńe bitire almaısyń. Onymen kúrestiń jalǵyz joly – adam materıalynyń sapasyn jaqsartýǵa kúsh salý. Búgingi álem tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa dáýirine, tehnologııalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalardaǵy tereń jáne qarqyndy ózgerister kezeńinde qadam basýda ekenin eskersek, oılanbasqa bolmaıdy. Olaı bolsa, ult áleýetin arttyrý úshin mádenıetimiz ben ıdeologııamyzdy odan ári damytýǵa tıispiz. Rýhanı jańǵyrýdyń mán-mańyzy naq osynda. Búgingi tańda óz tarıhyn, tilin, mádenıetin biletin, zamanyna laıyq shet tilderin meńgergen, ozyq ári jahandyq kózqarasy bar qazaqstandyq – qazirgi qoǵamymyzdyń ıdealy. Biz XXI ǵasyrdyń jahandyq kartasynda eshkimge uqsamaıtyn, derbes orny bar ult retinde «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn iske asyrýǵa tıispiz. Kúlli álem bizdi qara altynmen nemese syrtqy saıasattaǵy iri bastamalarymyzben ǵana emes, mádenı jetistikterimizben de tanýy tıis.
Asyly, jaqsylyqty jadynda saqtaı bilgen eldiń rýhy qashanda bıik. «О́tkenge qarap, erteńińdi túzeý» ósıetin ustansaq, ótkenniń ónegesi baǵa jetpes baılyq ekenin tanımyz. Osyny jadynda tutyp, tarıhtan taǵylym ala bilgen halqymyz táýelsizdik dáýirinde tatýlyq pen birliktiń, tynyshtyq pen turaqtylyqtyń arqasynda talaı keleli tolaǵaı tabystarǵa kenelýde. Berekeli birligimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı alsaq, merekeli tirligimizge tónetin qaýip joq. Eń durysy, eldik tutastyqqa jik túsiretin, aǵaıyn arasyn sýytatyn qadamdardan aýlaq bolý jón. Al rýhy bıik tulǵanyń rýhanı qundylyqtarǵa tereń, boılaı bilgen, tula boıyna aýadaı sińdire bilgen, qunarly nár ispetti uıalata bilgen tulǵanyń osy údeden tabylary anyq.
Qysqasy, atalǵan máselelerdiń qaı-qaısysy da – eldiń eldigin, erteńin oılaı aıtylǵan máseleler. Prezıdent aıtqandaı, bulardyń bárin de qazaqtyń qanyna sińgen qasıet – keleli isti aqyldasyp birge sheshý dástúrin de jalǵastyra beremiz... Qandaı jaǵdaıda da elimizde, eń aldymen, adamnyń quqyǵyn tolyǵymen saqtaýǵa negizdelgen zań men tártip bolýy kerek. Anarhııa men júgensizdik jaqsylyqqa aparmaıtyny anyq. Búgingi HHI ǵasyr – bilim men biliktiń dáýiri. Qazirgi kezeńde de «Adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqa nársemenen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqtyq» (Abaı). El Prezıdentiniń maqala sońynda: «Biz ne istesek te, bárin keler urpaq úshin jasaımyz. Eń ǵajaıyp erlikter Otanǵa sheksiz súıispenshilikten týyndaıtyny sózsiz. Shyn otansúıgishtik degenimiz – jalań uran tastaý emes, elińe, halqyńa qyzmet etý. Táýelsizdik úshin naǵyz kúres kúndelikti eńbekpen, úzdiksiz ári dáıekti eldik saıasatpen máńgi jalǵasady. Osy jolda «Táýelsizdik bárinen qymbat!» degen bir aýyz sóz máńgi uranymyz bolýǵa tıis», degen túıini ábden qoldarlyq, úlkenimizdiń de, kishimizdiń de ár kez eskerer basty kredomyz bolýy tıis.
Abat QYDYRShAEV,
Batys Qazaqstan oblystyq QHA ǵylymı-saraptama tobynyń múshesi, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıteti «Rýhanı jańǵyrý» ınstıtýtynyń dırektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
