Rýhanııat • 23 Sáýir, 2021

Qyran qanatynda qalyqtaǵan jyr

149 ret kórsetildi

Qazaq jyrynyń arǵy-bergi kerýen-kóshine nazar sal­saq, qanshama talantty aqyn qyz­darymyzdyń esimi oıǵa oralady.

Sonaý Ulbıke, Sara, Rys­jandardy aıtpaǵan kúnniń ózin­de, Zııash Qalaýova, Márııam Kákimjanova bastaǵan qyzyldy-jasyldy jyr kóshi kóz aldymyzǵa keledi. Qasym Amanjolovtyń:

Qaıdasyń, aqyn,

Zııash Qalaýova,

Kavkazdyń shyǵyp ediń

qaı taýyna?

Márııam ekeýińdi

syılaımyz biz,

Áıtpese qap júrermiz

qyz daýyna – degen ataqty óleńi bar. Qasym aqyn ádemi aıtqan. Qolyna qalam ustaǵan ápkelerimiz ben qaryndastarymyzdy qurmettep, tóbemizge kótermesek nesine el bolamyz? Qazaq óleńiniń kórkemdik kestesi aqyn qyzdarymyzdyń jyrlarymen de kórikti. Buǵan myńdap mysal keltirýimizge bolady. Farıza, Qanıpa, Mar­fý­ǵa, Aqushtap, Kúlásh bastaǵan ta­lantty aqyndar legin Gúl­nar Salyqbaeva, Janat Ásker­bekqyzy, Maqpal Mysa qostaǵan qyzdarymyzdyń jalǵastyryp kele jatqany kóńilge qýanysh uıalatady. Solardyń biri – sonaý Qatonqaraǵaıda jatqan qaryndasymyz Baqytjan Raısova. Baqytjannyń óleńderimen buryn onsha jaqyn tanysa qoımaǵan ekenmin. О́ıtkeni bul zamanda jyr kitaptarynyń qolǵa túse bermeıtini kópke belgili.

Sáken Seıfýllın murajaıy kópten beri ótkizip kele jatqan dástúrli músháıranyń ótken jyl­ǵy júldegerleriniń biri Baqyt­jan boldy. Soǵan baıla­nysty elordaǵa kelgen sapa­rynda Baqytjandy alǵash kórdim. Eline qaıtar saparynda «Jerdiń kún beti» atty jyr jınaǵyn berip ketken edi. Aqyn qaryndasymyzdyń jyrlaryn oqı kele, onyń ózgege uqsamaıtyn erekshe talant ekenine kózim jete tústi. Baqytjannyń tili shuraıly, oıy oramdy. Ne aıtsa da ózinshe aıtqysy keledi. Ásirese, altyn besigi – Altaıdy jyrlaǵanda erkin kósiledi. Oqyrmanyn oıǵa batyrady.

Sen quzar shyńdy taý ediń,

Men barmaqtaı bala edim.

Sen aq jarma bulttarǵa

taq ediń,

Men ata men anamnyń

baǵy edim...

dep jyrlaıdy Baqytjan. Kózin ashyp kórgen Altaı aspany men atameken topyraǵy aqyn qyzdy únemi tolǵanysqa túsiredi. «Sen aq jarma bulttarǵa taq ediń» degeni qandaı ádemi. Kóz aldyńa búkil álemdegi bult búr­kengen alyp ta asqar taýlardy elestetedi. Baqytjan aqynǵa ǵana tán mundaı ádebı oljalar kitaptyń ón boıynda moldap kezdesedi. Sezim shynaıylyǵy, sóz saptaý sheberligi – Baqytjan jyr­larynyń negizgi ózegi.

Aıdan jalyqpaımyn,

Kúnnen jalyqpaımyn.

Qyran qanatynda únsiz

qalyqtaımyn,

– deıdi taǵy da. Sezimdi selt et­kizedi. Ýaqyt keńistiginde máń­gilik ańsarǵa úmitin jalǵap, qyran qanatynda únsiz qalyqtap bara jatqan aqyn qyzdyń názik janynyń, júrek qylynyń dirilin sezingendeı áserge bólenesiń. Shyn aqyndyqtyń qýaty da osyndaı bolsa kerek. Onyń «Estidim aspan astynan shyndyqtyń qulyn daýysyn» degenine eriksiz ılanasyń. Aqynnyń shyndyqtyń quldyraǵan qulyn daýysyn aspan astynan izdeýi zańdylyq. Myna qym-qýyt zamanda adaldyq pen shyndyq izdegen aqyn júregi tynymsyz alasurady. Sondyqtan da ushqyr qııaly shartarapqa sharq urady. «Aqıqat degen tereńim, túbińe seniń kim jetken?» deıdi taǵy da ústemelep. Shynynda da aqıqat degen tuńǵıyqtyń túbine kim jetken? Jetý de múmkin emes shyǵar. Jalǵannyń jumbaq ekeni de sodan bolar.

Baqytjan jyrlary únemi tazalyqty pir tutyp, aqıqatty ańsaıdy. Ol tazalyq pen aqıqatty óziniń týǵan tabıǵatynan Altaıy­nan izdeıdi. Altaıynan suraıdy, Altaıyna júginedi.

Adamnan aspan aqyldy,

Jemeıdi onda haqyńdy.

Oı bóledi jaryǵy,

Jarylqap alys-jaqyndy.

 

Aspannan jetken ómir bul,

Tógedi kókten Táńir nur.

Tazalyq tóri bolǵan soń,

Aspannyń túsi kógildir,

– deıdi. Tereńdik dep osyny aıtady. Aspannyń tazalyq tóri ekendigi ras. Aspannyń adamnan aqyldy ekeni de anyq. Tú­sin­gen adamǵa aqyn bul jerde móldiregen aspan álemin ǵana aıtyp otyrǵan joq, Kók Táńi­riniń qudiretin meńzep otyr. Ádildik te, aqıqat ta, meıirim de, qaıyrym da Qudaıdyń ǵana qolynda ekendigine kóziń jetedi. Pendelikten boıyńdy aýlaq salǵyń keledi. Bul – jyr­dyń qasıeti. О́ıtkeni óleń – Táńir­diń tartýy. Halyqtyń «Shyn aqyn­dardyń qulaǵyna Qudaı sybyrlaıdy» dep jatatyny da osydan bolsa kerek.

Bizdiń Baqytjan aqynnyń da qulaǵyna qudaı sybyrlaıtyn sııaqty. О́ıtkeni óleń­derinen jasandylyq baıqal­maıdy. Tógilip túsken shýmaqtar, órilip túsken móldir sezimder aqyndyqtyń qýat-kúshiniń kýá­sindeı ystyq áserge bó­leı­di. «Babalardan qal­ǵan qa­ra qosymyn» deıdi bir óle­ńinde. Sózine sendiredi. Ba­balar­dan búginge jetken rýhanı sabaq­tastyqtyń jalǵasyndaı kórinedi bul oıy. Shynynda da Altaı taýynyń qoınaýyna tikken Baqytjan aqynnyń kishkentaı qara qosy – óleń qosynyń nur­ly shamy oqyrmanyn alys­tan ózine shaqyrady. Nurly jyr­lardyń sáýlesi oqyǵan saıyn júrekke jylý tógedi. Taǵy bir óleńinde «Júregimniń qyz­ǵaldaǵy qol soǵar, ádilettiń sal­­tanatyn kórgende» deıdi. Qan­­daı ádemi. Kez kelgenniń aýzyna túse bermeıtin kemel oı, kelisti órnek, tyń tirkes. Jú­rektiń qyzǵaldaǵynyń qol soǵýy – aqyndyq olja. Osyn­daı tebirenisten týǵan Baqyt­jan jyrlarynyń ózegine rıza­shylyqpen úńilesiń. Aqyn qaryn­dasymyz basymyzdan ótip jatqan mynaý qat-qabat qoǵam­nyń kóleńkeli tustaryn da tereń tolǵaıdy. «Tektilik pen teksizdiktiń arasyn, kómip ket­ti aqsha degen borasyn...» de­geni kez kelgenimizdi oıǵa qal­­dyrady. Oqyǵan adamdy oılan­dyrmaıtyn óleń ómirsheń bol­maq emes. Baqytjandy oqyp otyryp oılanasyń, tolǵanasyń, kúrsinesiń. Shyn aqyn ózi ómir súrip otyrǵan ortasynan tys bolmaıdy. Halqynyń muń-qaıǵysy, qýanysh-renishi, shattyǵy men shadyman kúlkisi óleńniń ón bo­ıynda órilip jatýǵa tıis. Ba­qyt­jan jyrlarynan men osyny kórdim. Onyń aqyndyq talantyna tánti bolǵanymdy jasyra almaımyn.

Jınaqqa Baqytjannyń A.Pýsh­­kınnen, S.Esenınnen, A.Ah­­ma­tovadan, t.b. shetel aqyn­da­rynan jasaǵan tárjimalary da kóńil aýdararlyq. Aýdarylǵan ár óleńde sheberliktiń izi bar. Klassık aqyndardyń deńgeıin tómendetpeı, olardyń oı óresiniń bıiginen kórine bilýi kóńil qýan­tady.

Altaıdyń zańǵar shyńdaryna janaryn sýaryp ósken daryndy qyzymyz Baqytjan Raısovanyń jańa kitabyn oqyp shyǵyp, jan sýsynyn qandyrǵandaı kúı kesh­tim. Rıza boldym. Sebebi Baqyt­jannyń óleńderin beı-jaı oqýǵa bolmaıdy. Mahambet atasy «Qaraǵaıǵa qarsy bitken butaqpyn» dese, Baqytjan qaryn­dasymyz «Qııaly jerge qaıysyp bitken quraqpyn» deıdi. Taýyp aıtqan. Qysqasy, alysta jatyp oıly óleńderdiń monshaǵyn tizgen Baqytjanǵa aǵalyq kóńilden aq jol tileımin!

 

Nesipbek AITULY,

aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty

 

Sońǵy jańalyqtar

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Búgin, 13:05

Kıikterdiń tóldeý kezeńi bastaldy

Fotogalereıa • Búgin, 12:07

Qazaqstannyń altyn-valıýta qory ósti

Ekonomıka • Búgin, 12:02

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

Uqsas jańalyqtar