Tarıh • 27 Sáýir, 2021

Tarıhty tarazylaı bilsek...

51 ret kórsetildi

Qazaq halqynyń «bálshebekterden» kór­me­geni joq. Áýeli kúshtep otyryqshy etemiz dep qolyn­daǵy malyn bir emes, birneshe ret jı­nap aldy. Diline qııanat jasady. Rýhyn jan­shyp, dástúrinen aıyrýǵa bilek túre kiristi.

Aqtyly qoıy bary taıaǵyn ustap, myńdap jylqy qaıyrǵany quryǵyn ustap, «Baılardy, moldany qoıdaı qý qamshymen» dep sút betine shyǵar baılary, saýaty bar molda, ımam, ıshandary jer aýdaryldy, sottaldy. «Jarylqaımyz degen ókimeti osy bolsa, atasyna nálet» dep el 1929 jyly atqa da qondy. Batpaqqara, Bostandyq, Balqash, Sozaq, Abyraly, Shyńǵystaý, Shubartaý, Shet, Shoqpar, Qarsaqbaı, Yrǵyz, Qaraqum, Qarqaraly, О́skemen, Zyrıan syndy tolyp jat­qan jerlerde jurtshylyq keńestiń keri ket­ken saıasatyna qarsy shyqsa, eldiń baty­sy da kóterildi. Oǵan qatysqandardyń bári qatań jazaǵa tartylyp, atyldy, aıdaldy, shamasy kelgender shekara asyp qashyp úlgerdi. Kóz­derinen qandy jasy aǵyp, arystarynan aıyrylǵan halyq 1932 jyldyń alapat ashty­ǵynan taǵy qyryldy. Bul azdaı 1936-1937 jyldardan bastap kommýnıster aldymen Alashtyń ardaqtylarynyń kózin joıyp, odan 15-20 adamǵa sózi ótedi-aý degenniń bárin ustady.

Bas kóterer azamat qalmaı, janaryn tómen salyp, jasyqtanyp, júni jyǵylǵan ulttyń uldary endi 1941 jyly bastalǵan so­ǵys­qa attandy. Elde qalǵan kózderi jasty, kóńil­deri qaıaýly jetim bala, jesir áıel, shal-shaýqan bel jazbaı eńbek etip, aýzynan jyryp maıdanǵa baryn jóneltti. Taǵy qyryldy. О́zderi ash-jalańash otyrǵan jurttyń ústine aryp-ashqan cheshen, qarashaı, túrik, koreı, nemis taǵy da basqa «senimsiz» degen halyqty úıip tókti. Jylaı júrip, jarty qurtyn bólip, bólmesiniń buryshyna jylaǵandardy kirgizdi.

Odan «Tyń kóteriledi» dep elge kóptegen etnos ókilderin ákelip, jer-sý ataýlaryn ózger­tip tastady. Beınebir vagondaryna jer óń­gerip, salyp alyp kelgendeı jaǵalaı vkal­lar­men toltyryp tastady. HH ǵasyrdyń 20-jyldarynan bastalyp, 40-50 jyl qyrǵan óktemdik, basyp, janshý, qyrýdan qazaqtyń sany atamekeninde bessandyraq kúıge jet­ti. «Bir kezde qazaq kóp el ǵoı» deıtin  kórshi otyrǵan az aǵaıyn jurttyń sany eki-úsh esege óskende, qazekemniń mektepteri jabylyp, tili ógeı balanyń jaýtańkóz qalybyna túsken. О́ktemdiktiń óńmenińnen óter saıasaty astanamyz Almatyda jalǵyz №12 qazaq mektebin qaldyrdy. О́zge oblys ortalyqtarynda da bir-birden qazaq mektebi, ıá bolmasa mektep-ınternat qana qazaq tilinde oqytatyn edi. «Kúlseń de oryssha kúl» deıtin zaman ornap, soltústiktegi az qazaq jutylýǵa aınaldy.

«Keńes ókimetiniń nesin aıtasyń, tegin oqyt­ty, emdedi, jol saldy, barlyq ınfra­qu­ry­lym­dy túzedi, jumyssyzdar bolǵan emes» degendi jıi aıtatyndar «Meıli, qalaı qyrsa da, kimimiz ólse de, az ǵana qalǵan qazaqty jetil­dirdi» dep esepteıtin bolsa kerek, keńes pen kom­mý­nıs­terdi áli ańsaıdy. Beınebir kompartııa saıa­synda ult bolyp aıdarynan jel eskendeı...

Túbi bir túrkini biriktirip, qaýmalasa, qap­taldasa alǵa umtylaıyq degen Alash arys­tary­nan aıyrylǵan soń jaltaqtap qalǵan az jurttyń sanasynan órshildik rýh óship qal­ǵandaı. Áıtpese aıdahar men aıýdyń qazir­gi kúnge jetýi atqa qonǵan dalalyq jurt­tyń ar­qasynda edi. Tarıhty burmalap, ony tilge de alǵyzbady. О́ıtkeni bir kezdegi bodan bolyp, salyq tólegeni eńselerin basyp, kóshpe­lilerdiń keý­desin kergizetinin bildi. Sondyqtan shyn tarıh­ty óshirýge tyrysyp, ótirik tarıh jazyp, ony ózimizge qaıta oqytty.

1380 jyly Mamaı balasy Mansur-Qııat, keıbir derekterde Mansur-Hasan Dnepr bo­ıynda Glınıtsa qalasynyń negizin salyp, onyń bıleýshileri Glınskıı knıazderi dep atalady. Osy Glınskıı áýletiniń qyzy Elena Glınskaıa orystyń Uly knıazi III Vasılııge uzatylyp, bul nekeden áıgili Qaharly Ivannyń dúnıe-ge kelgeni tarıhtan belgili. 1580 jyly Ivan jıen Saraıshyqqa kelip, ony qıratyp, Uly Ji­bek jolynyń tarmaǵyndaǵy gúl jaına­ǵan qala­ny jermen-jeksen etedi. Onyń aldynda Qazandy qulatyp, Qajytarhandy (Astrahan) ıelengen, Ibir-Sibir qózden alysqa ushyp, odan Keńes tusynda Orynbor, Sary­taý (Saratov), Jamanqala (Orsk), Tómen (Tıý­men), Qulyndy dalasy syndy qulpyrǵan jer­lerinen aıyrylǵan qazaq saharasy qaı tus­tan da qýsyrylǵan edi. Qaztýǵan babalarymyz «Qaıyrly bolsyn sizderge, bizderden qalǵan Edil­jurt, qaıran da meniń Edilim» dep qoshtasty.

Al biz osy tarıhı jadymyzdy jańǵyrtyp, ótkendi ekshep, qııanatty ashyp aıtyp, kóńilge ornaǵan quldyq sanany ysyratyn kommýnıs­siz­dendirý jasaýdan nege qashamyz? Nege bizdiń eldiń Parlamentinde tonyn aınaldyryp kıgen kommýnıster otyrady? Eger olar ózderin sol kom­mýnıstik ıdeıanyń, sol kommýnısterdiń jal­ǵa­symyz dese, nege qazaq halqyna jasal­ǵan qııa­nat úshin keshirim suramaıdy? Bul – qara­paıym azamat retinde kópten oıymda júrgen saýal.

Sońǵy jańalyqtar

Shubaıqyzyl qyzǵaldaǵy

Tanym • Búgin, 00:16

Tán tunshyǵýly, jan shyńǵyrýly

Ádebıet • Búgin, 00:11

Tereńdik taǵylymy

Ádebıet • Búgin, 00:06

Syrdyń sáni – sekseýil

Aımaqtar • Búgin, 00:04

Qasym súıgen Saqypjamal

Rýhanııat • Keshe

Qazandaǵy atys

Álem • Keshe

Kenbaev keńistigi

О́ner • Keshe

Baıyrǵy qazaq beınesi

О́ner • Keshe

Elbasy Túrkistanǵa keldi

Elbasy • Keshe

Dollar baǵasy ósti

Ekonomıka • Keshe

Uqsas jańalyqtar