Álem • 28 Sáýir, 2021

Ýkraınadaǵy soǵys pen beıbitshilik

91 ret kórsetildi

STOKGOLM. Reseı egemen, táýelsiz jáne bólinbegen Ýkraınamen birge beıbit ómir súrýdi qabyldaı ala ma? Álde, ashyq soǵysqa shyǵý ýaqyt enshisinde ǵana ma? Bul Shyǵys Eýropada uzaq ýaqyttan beri kele jatqan birinshi kezektegi másele edi. Ol Reseıdiń áskerı kúshteri Qyrymda jáne Ýkraınanyń shyǵys shekarasy mańynda toptastyrylýynan keıin qaıtadan kún tártibine shyqty.

Ýkraınanyń táýelsizdigi – osydan otyz jyl buryn Keńes Odaǵyn birjolata ydyratýǵa jol ashqan másele. Basqa keńes­tik respýblıkalardyń ege­men­digin jarııalaýy bólek te, Ýkraınanyń tá­ýel­sizdik jarııalaýy múldem bas­qasha áser etti. Bul oqıǵa Keńes Odaǵynyń taǵdyryn sheshti desek te bolady. Osylaısha, Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın atap aıtqan «HH ǵasyrdaǵy eń úlken geosaıa­sı apat» bastaldy.

Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıingi jıyrma jylda Reseı, negizinen, óz memleketin quryp, biregeıligin qalyptastyrýǵa kóńil bóldi. Biraq mundaı ba­sym­dyq Vladımır Pýtın 2012 jyly úshinshi ret prezıdenttikke túsýge sheshim qabyldaǵanda óz­gerdi (Ol bir márte premer-mı­nıstr retinde qyzmet etip, pre­zıdenttik laýazymǵa qaıtadan saılanýǵa quqyly bolǵanǵa deıin Dmıtrıı Medvedev memleket basqardy). Endi ol Eýrazııalyq odaq dep atalatyn revızıonıstik baǵytty bastady.

Ýkraına óz kezeginde Ortalyq Eýropadaǵy kórshilerimen yn­­tymaqtastyqqa úlken basym­dyq berdi. Atalǵan memleketter Eýro­palyq Odaqqa kirgenimen, olarmen tyǵyz baılanys ornatý Ýkraınanyń Reseımen tarıhı jáne mádenı baılanystaryn álsiretýine eshqandaı sebep bolmaýy tıis edi.

Osy turǵyda Ýkraınamen te­reń jáne jan-jaqty erkin saýda aımaǵyn qurǵan Eýropalyq Odaqtyń «Shyǵys seriktestigi» atalǵan eldi jarty jolda qal­dyr­maı, yntymaqtastyqty ny­ǵaıtýǵa jasalǵan qadam-tuǵyn. Eýropalyq Odaq pen Ýkraına tarapy qol jetkizgen saýda ke­lisimderiniń eshqaısysy Ýk­raı­na­nyń Reseımen jasaǵan saýda kelisimimen sáıkes kelgen joq. Biraq Kreml ahýalǵa bas­qasha qarady. Bul kelisimderdi qabyldaı almaǵandyqtan, Reseı bıligi Ýkraınany basqarýda álsizdik tanytqan, bosań prezıdent Vıktor Iаnýkovıchti EO-dan bas tartýǵa shaqyryp, qysym jasaı bastady. Sonyń saldarynan Iаnýkovıchti qýyp jibergen (Máskeýge qashyp ketti), 2014 jyly bastalǵan soǵysqa ákep soqqan jappaı halyqtyq kóteri­lis boldy.

Kreml bıligi Ýkraına­ny tu­raqty qysym jasalǵanda synyp túsetin, álsiz memleket retin­­de qarastyrǵany anyq. О́z re­­van­­shızmin aqtap alý úshin re­seılik sheneýnikter Ýkraınadaǵy jaǵdaı joıylǵan ımperııalardan qalǵan bólikterdi qaıta jınaý degendi syltaýratyp, syrt­qy álemge jetkizýge tyrysty. Belgili dárejede munda shyndyq bar ekenine qaramastan, Reseı men basqa da zamanaýı memleket­ter týraly sóz qozǵaǵanda da osyn­­daı argýmentti alǵa tartýǵa múm­­kindik bar. Másele tarıhty qaı jerden bastap qaraýda jatyr.

Ýkraınany naqty memleket emes degen pikirge ábden sengeni son­shalyq, Kreml bıligi 2014 jyldyń basynda Qyrymdy tartyp alý Ýkraınanyń quldy­raýyn tezdetedi degenge senimdi bolǵan tárizdi. Osylaısha Reseı Ýkraınanyń shyǵysy men oń­tús­tiginde Jańa Reseı dep atalatyn (Novorossııa) aımaq qu­ryp, baqylaýynan tys jerlerdi «Batys Galısııanyń» menshigine qaldyrady.

Osy úlken ambısııany eskergen Reseı tarapy ýkraındardy bir-birine qarsy qoıý úshin jappaı dezınformasııalyq opera­sııa júrgizip, qarsy tarapty kóterilisshiler, «eriktiler» jáne qarýlarmen qamtamasyz etti. Bi­r­aq bul áreket nátıjesiz aıaq­taldy. Basqa elderge basyp kirý dostyqqa bastamaıtyny anyq. Bul joly da eshteńe ózgergen joq. Kreml bıligi Ýkraınany bólý­diń ornyna ýkraın halqyn bu­ryn-sońdy bolmaǵan deńgeıde biriktire aldy. 2014 jylǵa qaraı Reseı Ýkraınanyń Donbass aı­maǵyndaǵy separatıstik top­tyń sarqynshaqtaryn qaıta qalpyna keltirip, qutqarý úshin turaqty armııa batalonyn ornalastyrýyna týra keldi.

Sodan beri saıası kelisimge qol jetkizý áreketteri (eki Mınsk kelisimi) nátıjesiz aıaqtal­dy. Áli kúnge deıin túrli deń­geıde jalǵasyp kele jatqan qaq­tyǵystar 14 myńnan astam adam­nyń ómirin qıyp, mıllıondaǵan turǵynnyń úılerin tastap ketýge májbúrledi. Ýkraına jurt­shy­lyǵy bitimge kelý jónindegi kez kelgen kelissózderde qıyn­dyqtarǵa tap bolǵanymen, beı­bit­shilik ornatýǵa Kremldiń Ýkraınadaǵy anklavtarynan bas tartýy kedergi keltirip otyr. Pý­tındi qoldaıtyn Reseıdegi qo­ǵam­dyq pikirdiń ultshyl segmenti Ýkraınadaǵy mundaı «jeńilisti» qabyldaýy qıynǵa soǵady.

Reseı Qorǵanys mı­nıstri­­­niń aıtýynsha, Reseı Ýk­raı­nanyń shyǵysy men oń­tús­tiginde áskerı jattyǵý ót­kizý úshin eki tolyq armııa men úsh de­sant­tyq bólim apardy. Biraq mun­daı jattyǵý ne úshin kerek? Jumyldyrý Ýkraına­ǵa ba­ǵyt­talǵany anyq. Pýtın­ óki­liniń sózine súıensek, Reseı Ýk­­raı­na­daǵy orys tildilerge shabýyl jasalǵanda oǵan jol bermeý maqsatynda aralasýǵa nıetti.

Osyndaı túsinispeýshiliktiń aldaǵy aptalarda nemese aılarda ashyq qaqtyǵysqa ákelýi múm­kin ekenine qaramastan (bu­ǵan tipti Kremldiń sheshim qabyl­daýshylary da senimdi emes), Reseı óziniń revanshıstik ambısııasynan bas tartqanǵa deıin ondaǵy ahýal qaýipti bolyp qala bermek. Másele, saıyp kelgende, soǵys nemese beıbitshilik týraly. Reseı egemen, demokratııalyq Ýkraınamen qatar ómir súrýdi qabyldamaıynsha, orta joldan turaqtylyq tabý múmkin emes.

Munyń saldary Reseı men Ýkraınadan tys jerlerge de áser etedi. Reseılik revızıonızm sátti júzege assa, onda bul jospar Kıevti jaýlap alýmen toqtap qalmaı, Eýropa­daǵy qyr­­ǵı-qabaq soǵystan keıin qa­lyp­tasqan tártipti buzýǵa tyry­sady. Bul Reseı úshin ǵana emes, bárine óte qaýipti eke­ni sózsiz. Kreml Eýropanyń qal­ǵan bóligimen teketiresip júrgen­de orys halqyna laıyqty demo­kratııalyq jáne gúldengen bo­lashaq qurý múmkin emes.

Endeshe, óńirdiń keleshegi Ýkraınanyń taǵdyrymen tyǵyz baılanysty.

 

Karl BILDT,

Shvesııanyń burynǵy premer-mınıstri jáne syrtqy ister mınıstri

 

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org

 

Sońǵy jańalyqtar

Amanatqa adaldyq

Ádebıet • Keshe

Jantórın jańalyǵy

Kıno • Keshe

Azattyq úshin arpalysqan

Tarıh • Keshe

Dıllıan Ýaıt qaharyna mindi

Kásipqoı boks • Keshe

Uqsas jańalyqtar