Ýkraınanyń táýelsizdigi – osydan otyz jyl buryn Keńes Odaǵyn birjolata ydyratýǵa jol ashqan másele. Basqa keńestik respýblıkalardyń egemendigin jarııalaýy bólek te, Ýkraınanyń táýelsizdik jarııalaýy múldem basqasha áser etti. Bul oqıǵa Keńes Odaǵynyń taǵdyryn sheshti desek te bolady. Osylaısha, Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın atap aıtqan «HH ǵasyrdaǵy eń úlken geosaıası apat» bastaldy.
Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıingi jıyrma jylda Reseı, negizinen, óz memleketin quryp, biregeıligin qalyptastyrýǵa kóńil bóldi. Biraq mundaı basymdyq Vladımır Pýtın 2012 jyly úshinshi ret prezıdenttikke túsýge sheshim qabyldaǵanda ózgerdi (Ol bir márte premer-mınıstr retinde qyzmet etip, prezıdenttik laýazymǵa qaıtadan saılanýǵa quqyly bolǵanǵa deıin Dmıtrıı Medvedev memleket basqardy). Endi ol Eýrazııalyq odaq dep atalatyn revızıonıstik baǵytty bastady.
Ýkraına óz kezeginde Ortalyq Eýropadaǵy kórshilerimen yntymaqtastyqqa úlken basymdyq berdi. Atalǵan memleketter Eýropalyq Odaqqa kirgenimen, olarmen tyǵyz baılanys ornatý Ýkraınanyń Reseımen tarıhı jáne mádenı baılanystaryn álsiretýine eshqandaı sebep bolmaýy tıis edi.
Osy turǵyda Ýkraınamen tereń jáne jan-jaqty erkin saýda aımaǵyn qurǵan Eýropalyq Odaqtyń «Shyǵys seriktestigi» atalǵan eldi jarty jolda qaldyrmaı, yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa jasalǵan qadam-tuǵyn. Eýropalyq Odaq pen Ýkraına tarapy qol jetkizgen saýda kelisimderiniń eshqaısysy Ýkraınanyń Reseımen jasaǵan saýda kelisimimen sáıkes kelgen joq. Biraq Kreml ahýalǵa basqasha qarady. Bul kelisimderdi qabyldaı almaǵandyqtan, Reseı bıligi Ýkraınany basqarýda álsizdik tanytqan, bosań prezıdent Vıktor Iаnýkovıchti EO-dan bas tartýǵa shaqyryp, qysym jasaı bastady. Sonyń saldarynan Iаnýkovıchti qýyp jibergen (Máskeýge qashyp ketti), 2014 jyly bastalǵan soǵysqa ákep soqqan jappaı halyqtyq kóterilis boldy.
Kreml bıligi Ýkraınany turaqty qysym jasalǵanda synyp túsetin, álsiz memleket retinde qarastyrǵany anyq. О́z revanshızmin aqtap alý úshin reseılik sheneýnikter Ýkraınadaǵy jaǵdaı joıylǵan ımperııalardan qalǵan bólikterdi qaıta jınaý degendi syltaýratyp, syrtqy álemge jetkizýge tyrysty. Belgili dárejede munda shyndyq bar ekenine qaramastan, Reseı men basqa da zamanaýı memleketter týraly sóz qozǵaǵanda da osyndaı argýmentti alǵa tartýǵa múmkindik bar. Másele tarıhty qaı jerden bastap qaraýda jatyr.
Ýkraınany naqty memleket emes degen pikirge ábden sengeni sonshalyq, Kreml bıligi 2014 jyldyń basynda Qyrymdy tartyp alý Ýkraınanyń quldyraýyn tezdetedi degenge senimdi bolǵan tárizdi. Osylaısha Reseı Ýkraınanyń shyǵysy men ońtústiginde Jańa Reseı dep atalatyn (Novorossııa) aımaq quryp, baqylaýynan tys jerlerdi «Batys Galısııanyń» menshigine qaldyrady.
Osy úlken ambısııany eskergen Reseı tarapy ýkraındardy bir-birine qarsy qoıý úshin jappaı dezınformasııalyq operasııa júrgizip, qarsy tarapty kóterilisshiler, «eriktiler» jáne qarýlarmen qamtamasyz etti. Biraq bul áreket nátıjesiz aıaqtaldy. Basqa elderge basyp kirý dostyqqa bastamaıtyny anyq. Bul joly da eshteńe ózgergen joq. Kreml bıligi Ýkraınany bólýdiń ornyna ýkraın halqyn buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıde biriktire aldy. 2014 jylǵa qaraı Reseı Ýkraınanyń Donbass aımaǵyndaǵy separatıstik toptyń sarqynshaqtaryn qaıta qalpyna keltirip, qutqarý úshin turaqty armııa batalonyn ornalastyrýyna týra keldi.
Sodan beri saıası kelisimge qol jetkizý áreketteri (eki Mınsk kelisimi) nátıjesiz aıaqtaldy. Áli kúnge deıin túrli deńgeıde jalǵasyp kele jatqan qaqtyǵystar 14 myńnan astam adamnyń ómirin qıyp, mıllıondaǵan turǵynnyń úılerin tastap ketýge májbúrledi. Ýkraına jurtshylyǵy bitimge kelý jónindegi kez kelgen kelissózderde qıyndyqtarǵa tap bolǵanymen, beıbitshilik ornatýǵa Kremldiń Ýkraınadaǵy anklavtarynan bas tartýy kedergi keltirip otyr. Pýtındi qoldaıtyn Reseıdegi qoǵamdyq pikirdiń ultshyl segmenti Ýkraınadaǵy mundaı «jeńilisti» qabyldaýy qıynǵa soǵady.
Reseı Qorǵanys mınıstriniń aıtýynsha, Reseı Ýkraınanyń shyǵysy men ońtústiginde áskerı jattyǵý ótkizý úshin eki tolyq armııa men úsh desanttyq bólim apardy. Biraq mundaı jattyǵý ne úshin kerek? Jumyldyrý Ýkraınaǵa baǵyttalǵany anyq. Pýtın ókiliniń sózine súıensek, Reseı Ýkraınadaǵy orys tildilerge shabýyl jasalǵanda oǵan jol bermeý maqsatynda aralasýǵa nıetti.
Osyndaı túsinispeýshiliktiń aldaǵy aptalarda nemese aılarda ashyq qaqtyǵysqa ákelýi múmkin ekenine qaramastan (buǵan tipti Kremldiń sheshim qabyldaýshylary da senimdi emes), Reseı óziniń revanshıstik ambısııasynan bas tartqanǵa deıin ondaǵy ahýal qaýipti bolyp qala bermek. Másele, saıyp kelgende, soǵys nemese beıbitshilik týraly. Reseı egemen, demokratııalyq Ýkraınamen qatar ómir súrýdi qabyldamaıynsha, orta joldan turaqtylyq tabý múmkin emes.
Munyń saldary Reseı men Ýkraınadan tys jerlerge de áser etedi. Reseılik revızıonızm sátti júzege assa, onda bul jospar Kıevti jaýlap alýmen toqtap qalmaı, Eýropadaǵy qyrǵı-qabaq soǵystan keıin qalyptasqan tártipti buzýǵa tyrysady. Bul Reseı úshin ǵana emes, bárine óte qaýipti ekeni sózsiz. Kreml Eýropanyń qalǵan bóligimen teketiresip júrgende orys halqyna laıyqty demokratııalyq jáne gúldengen bolashaq qurý múmkin emes.
Endeshe, óńirdiń keleshegi Ýkraınanyń taǵdyrymen tyǵyz baılanysty.
Karl BILDT,
Shvesııanyń burynǵy premer-mınıstri jáne syrtqy ister mınıstri
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
