Amanat – adamgershiliktiń shyńy

Sózimizdi odan ári tápsirlep, tarqatar bolsaq «amanat» uǵymy bir adamnyń ekinshi adamǵa senip tapsyrǵan múlik-zaty nemese qoǵamdyq qatynastar barysynda óte tereń mańyzǵa ıe tarıhı-áleýmettik oqıǵa.

Keıde amanat uǵymynyń saıası da sıpaty bolýy múmkin. My­saly, ejelgi Rýs knıazi Iаro­slav Altyn Orda bıleýshisi Batý­ǵa baǵynǵannan keıin, tolyq boı­usy­nýdyń belgisi retinde óziniń uly Aleksandrdy amanatqa bergen. Demek, amanat uǵymynyń mańyzy óte zor. Basqasyn bylaı qoıǵanda, musylman úmbetiniń qasıetti ki­taby Quran Kárimniń «Ahzab» súresi, 72-shi aıatynda: «Biz amanatty kókterge, jerge jáne taýlarǵa usyn­dyq. Olar muny qa­byl­daýdan bas tartty, (jaýapkershiliginen) qo­ryqty» deıdi.

Osyndaǵy aıat úkiminen qoǵamda amanattyń júgi asa aýyr ekenin, onyń jaýapkershiligi óte qıyn ekenin ańǵaramyz. VII ǵasyrda ómir súrgen ıslam ǵulamalarynyń biri Abdýlla Omar: «Eger sender amanatty saqtaı alsańdar, eki dúnıede eshteme de joǵaltpaısyńdar» dep ama­nat uǵymynda eki dúnıeniń syıy men syry jatqanyn esker­tedi.

Burynǵy ata-babalarymyz amanat uǵymynyń astarynda sar­qylmas saýap pen tarqamas jaqsylyq jatqanyn jaqsy bilgen. Tipten sharıǵatta er azamatqa mal-múlki, bala-shaǵasy oǵan amanat delingen. Sondyqtan da atalarymyz «amanatqa qııanat júrmeıdi» deıtin buljymas qaǵıdany óz ómir­lerine temirqazyq etip ustanǵan.

Osy oraıda, myna bir oqı­ǵa­lardy sózimizge dálel retinde usyn­­baqpyz. Sonaý Noǵaıly dá­ýirinde ataqty batyr Kegenes Ken­janbaıdyń jan joldasy Aq­panbet batyr azǵyrýshylardyń aldamshy sózine erip ketip, tutas jurttyń búlinip, berik irgeniń sógilýine sebep bolýǵa sál qalady. Ol kezde ulystyń bútindigi – ba­tyrlyq pen baılyqtyń qunynan áldeqaıda joǵary eken.

Noǵaıly bıleýshisi Mamaıdyń jarlyǵymen búlikshiler tal­qan­dalyp, Aqpanbettiń basy shabylyp, batyrdyń úrim-butaǵy tutqyndalady. Aqpanbet óler aldynda dosy Kenjanbaıǵa kisi shaptyryp, «dosyma amanat jalǵyz ulym­dy ajaldan qutqarsyn, ur­paǵym úziletin boldy» depti.

Han jasaǵynyń aldynan shyq­qan Kenjanbaı Aqpan­bettiń jalǵyz ulyna saýǵa suraıdy. Qa­harly jasaq basshysy kónbeıdi. Dosynyń óler aldyndaǵy aıtqan amanatyn oryndap, Aqpanbet batyrdy urpaqsyz qaldyrmaý úshin Kenjanbaı óziniń egiz ulynyń syńary úsh jasar Januzaǵyn Aq­panbettiń ulynyń ornyna ólimge berip, dosynyń uly Tastemirdi qutqarǵan eken.

Sol sııaqty amanatqa qatysty taǵy bir oqıǵa. Sarysý-Talas boıyn jaılaǵan tama elinde Tur­dybaı, Tańat deıtin aǵaıyndy adamdar ómir súripti. Turdybaı erterek dúnıeden ótken eken. Odan Nuraly deıtin jalǵyz ul qalypty. Turdybaı marqum ólerinde inisi Tańatqa: «Myna, syrqattyń beti jaman, eger de olaı-bulaı bolyp ketsem, ulym Nuraly ózińe amanat, qatarynan kem-qor qylmaı ósir, tútinim óshpesin» dep, amanataıdy.

Arada bir múshelden astam ýaqyt ótkende, dúnıe tóńkerilip, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalady. El ishindegi jiligi tatıtyn er-azamattar jappaı soǵysqa alynady. Kóppen birge qara qorjynyn arqalap, Tańat ta maıdanǵa attanady. Maıdanǵa ketip bara jatyp, áıeli Márııamǵa: «Marqum Turdybaı aǵam Nurálini maǵan amanattaǵan edi, ol endi saǵan amanat, birdeńege ushyrap qalmasyn, aǵamnyń tútini óshedi» depti.

Ýaqyt syrǵyp ótip jatty. So­ǵysqa ketken Tańattan qara qaǵaz keldi. Márııam belin bekem býyp, óziniń úsh balasymen birge amanat ıesi Nuralyny da qanattyǵa qaqtyrmaı ósirip jetkizdi. Bir kúni Nuralyny maıdanǵa shaqyrǵan qaǵaz keldi.

Márııam qatty sasty. Kúıeýiniń amanaty sanasynda jań­ǵyryp turyp aldy. «...Aǵamnyń tútini óshpesin!». Aqyry, Márııam amanat ıesi Nuralyny alyp qap, onyń ornyna jasy áli tolmaǵan óz uly Qydyrálini «Nuraly mynaý» dep, maıdanǵa attandyrypty...

Sol erterekte Bórli-Mataı óńirinde Japalaq pen Jumanaı degen aǵaıyndy adamdar ómir súripti. Úlkeni Japalaq elge tutqa, aýylǵa aıbar, jatqa syıly, jaqynǵa qa­ıyrymdy, aǵaıynǵa qamqor jan eken. Bir kúnderi Japalaq jurttyń jan baǵyp otyrǵan jaıylymyn tartyp almaqshy bolyp kelgen aq patshanyń ákimger sheneýnigine qamshy úıirip, ony qorǵaımyn dep myltyq ala umtylǵan soldatty sabap, ol beıbaq ólip ketip, basy daýǵa qalady.

Qysqasy, keshikpeı «Japalaqty ustaý úshin Qapal ýezinen ásker kele jatyr» degen habar jetedi. Sonda inisi Jumanaı kelip: «Myna jaý seni ustamaı tynym tappaıtyny anyq boldy. Sen ketseń bar qıyndyq eldiń basyna túsedi, men ketsem bir shańyraqqa ǵana túsedi. Eger uıǵarsań «Japalaq degen men» dep soldattyń aldynan ózim shyǵaıyn, tiri bolsam bir kelermin, ólsem, jalǵyz ulym Baıqulan sizge amanat» depti.

Patsha áskeriniń qolyna óz erkimen túsken Jumanaı sol ketkennen Sibirge aıdalyp, aqyry dám-tuzy taýsylyp, jat jerden topyraq buıyrypty.

Japalaq bolsa inisiniń amanatyn buljytpaı oryndap, jalǵyz ulyn hannyń balasyndaı etip asyrap, er jetkende el basqartyp, tipti bolys ta bolǵyzǵan eken. Qazir osy Baıqulannan taraǵan urpaq bir qaýym el.

Qazir siz ben biz amanattyń qadirin túsinbeı, bilmeı júrge­nimiz bolmasa burynǵylar amanat­tyń aldynda aryn da, namysyn da, uıatyn da, saltyn da sat­paǵan. Amanatqa qyldaı qııanat jasa­maǵan. Shyndyǵyna osy kúni biz aqyn Qadyr Myrza Áli aǵamyz aıtqandaı, «Dalanyń shydam-tózimin, Darytqan boıǵa alyppyz, Asylyn átteń óziniń, Áli uqpaı júrgen halyqpyz...».