Qazaq mıssııasy. Ol ne?

Bul oqıǵa jaıly «Qazaq» gaze­tiniń 1917 jylǵy №235 sanyn­da Tom gýbernııasy, Bıısk ýezi, Sharǵy aýylynda turatyn Ivan Semenovıch Kýskov degen qazaqtyń (qazaqsha aty-jóni – Saǵyndyq Tuıaquly) maqalasy jarııalanǵan eken. Onda: «Biz 100 úıden astam qazaq barmyz. Ata-babamyz orysqa kiriptar bolyp shoqynyp ketti», dep jazady (Mámbet Qoıgeldıev. Alash qozǵalysy. Almaty, «Sa­nat», 1995 j. 76-b).

Joǵarydaǵy Altaı mıssııasy negizinde 1882 jyly Qazaq mıssııasy qurylyp, bul mıssııa óz ju­mysyn Semeı oblysynan bas­tap, Iаmyshev (Tuzqala) óńirinde tu­raqty júrgizdi. Sebebi bul beki­niste osy ispen aınalysatyn arnaıy jaraqtanǵan ortalyq boldy.

Azǵana jyldyń ishinde bul óńirde shoqynǵan qazaqtar qonys­tanǵan eldi meken paıda boldy. Qazirgi ShQO qarasty Belqaraǵaı aýdany jerindegi Novo-Nıko­laev­ka aýylynyń burynǵy ataýy shoqynǵan qazaqtar bólek qonys­tanǵandyqtan «Shoqynshy aýyl» dep ataldy.

Patsha sheneýnikteri tarapynan hrıstıan dinin qabyldaǵan qazaqtarǵa kómek kórsetý jáne olardyń quqyn qorǵaý týraly erekshe nusqaýlar boldy. Qunarly jerdi menshikteýge, kásipshilikpen aınalysýǵa, tegin nesıe alýǵa kelgende olarǵa orystarmen birdeı jeńildikter berildi. Syılyq re­tinde aqshalaı qarajat ta bólindi.

Arhıereı basqarmasynyń zań júzinde bekitilgen nusqaýynda: «Hrıstıan dinin qabyldaǵan qa­zaqtar óziniń aýylynda tura be­redi nemese qyrdaǵy orys turǵyn­darynyń arasyna kóship kelýine de bolady, olar tıisti quqyqtyń bárin paıdalana alady», – deıtin jańa bap engizildi. Tipti qazaqtar hrıs­tıan dinin qabyldaǵan jaǵdaıda olardyń jergilikti ákimdikke, úki­metke, patsha aǵzamǵa jazǵan aryz-shaǵymy basqalardan buryn eskeriletini jaıly sheshim boldy.

 Svıashennık Ioann Nıkolskıı 1893 jyly Semeı oblysynyń gýbernatoryna jazǵan hatynda, shoqynǵan qazaqtarǵa arnaıy jer bólip, olardy týystaryna qospaı, musylman yqpalynan jyraq ustaýdy usynsa, «Qazaq mıssıonerlik qoǵamy» shoqynǵan qazaqtardy orystarmen qosyp jańa aýyl jasap aralas otyrǵyzsa, jańa shoqynǵandar orystyń ádet-ǵurpyn, salt-sana, tilin, hrıstıan dininiń mindetterin, jer óńdeý isin, aýyl sharýashylyǵyn júrgizýdi tez úırenedi dep úkimetke baıandaıdy.

Sol sııaqty, Tobyl eparhııasy­nyń arhıepıskoptary 1893 jyly jazǵan «Kratkıı ocherk mıssıonerstva Tobolskoı» atty baıandaý ocherkiniń 4-shi taraýy «Mıssııa protıvomýsýlmanskaıa-kırgızskaıa» dep atalady. Bul taraýda qazaqtardy hrıstıan dinine kir­gizýdiń negizi aıla-sharǵylary aı­ty­lady. Osynda baıandalýy bo­ıynsha:

Birinshiden, qazaqtar ózderiniń bılerin, úlkenderin keremet syılaıdy. Sondyqtan birinshi kezekte qazaqtardyń bılerin, úlkenderin hrıstıan dinine kirgizý úshin mıssıonerler bar múmkindikti paıdalanyp jumys isteý kerek. Eger qazaqtyń bıleri hrıstıan dinine kirdi degen sóz, sol aýyldyń tur­ǵyndary túgelimen hrıstıan dinin qabyldady degen sóz.

Ekinshiden, qazaqtardy hrıs­tıan dinine kóptep kirgizý úshin, aldymen olarǵa araq ishkizýdi úıretý kerek. Araqty qazaqtar ózdi­ginen ishpeıdi. Sondyqtan qa­zaq jigitterin orys qyzdaryna úılendirý qajet. Sonda orys qyz­dary qazaq jigitterine araqty qol­dan qalaı jasaıtynyn úıretip, ári ishýdi de úıretedi. Bulardan tý­ǵan balalar hrıstıan dinin esh qıyn­dyqsyz qabyldaıdy. Bul úshin mıssıonerler bar yntasymen jumys istep, eki jaqty da aqshalaı syılyqtarmen qamtamasyz etip otyrý kerek, – delingen.

Sol sııaqty, qazaqtan shyqqan oqymysty Shoqan Ýálıhanov ózi­niń «Daladaǵy musylmandyq tý­raly» maqalasynda: «Eýro­pa órke­nıetine qol jetkizbese qyrǵyz (qazaq) halqynyń joıylyp ketý qaýpi tur. Sońǵy kezderi Sibir basshylyǵy ıslam dinine qatysty qatelikterge uryna bas­tady. Sho­qynǵan qazaqtardyń daladan ke­týiniń qazaq halqy úshin esh áseri joq. Bizdiń qolymyzda qansha qazaq hrıstıandyqty qabyldaǵany jaıly derek joq. Al olardyń sany biz oılaǵandaı az emes. Keıbir orys-kazak stan­salarynda teń jartysy sho­qyn­ǵan qazaqtar turady, mysaly, «Iаmyshevkada»...», deıdi.

Alash kóshbasshysy Álıhan Bó­keıhan 1910 jyly ımperatorlyq Reseıdiń kóptomdyq tarıhnamasynda jarııalaǵan «Qazaqtar» atty eńbeginde mynandaı málimet keltiredi: Aqmola oblysynyń bir musylman azamaty dinimizdi tú­genshe degen svıashennık qorlady dep Omby eparhııasynyń arhıepıskoptaryna aryz jazady. Bul aryzdy qaraǵan dinı oryn: «Batyl aryzqoı qazaq Túrkııada emes, pravoslav-hrıstıan dinindegi Reseıde turatynyn umytqan eken. О́zgerissiz qalsyn!» degen qarar qabyldaıdy.

Sol sııaqty1886 jylǵy bir qujatta: «Mıssıonerler qa­zaq­tarǵa qasıetti shoqynýdy qa­byl­datý úshin barlyq tásil­di, qýlyq-sumdyqty, tipti arsyz­dyq­pen kúsh qoldanýdy, aıaýsyz kek alýdy da paıdalandy», dep jazylǵan.

Negizinen alǵanda hrıstıan dinin qabyldaǵandar kedeı qa­zaq­­tar eken. Bulaı jasaýyna tur­mystyq jaǵdaı áser ketken. Aıtalyq, Sibir qazaqtaryn basqarý jaıly 1868 jyly qabyldanǵan erejeniń bir tarmaǵynda: «...bu­ǵan deıin pravoslovıe dinin qabyl­daǵan qazaqtardyń bári shekara mańynda kóship júrgen kedeıler. Olardyń dinin aýystyrý sebebi, óz dinderinen bas tartý emes, jeke bas turmystyq esepte jatyr...», degen qorytyndy aıtylǵan.

Budan basqa, patsha sheneý­nik­teri kerek kezinde qylmys ja­saǵan qazaqtardy qorqytý, zor­laý arqyly da hrıstıan dini­ne kirgizip otyrǵan. Eger qyl­mys jasaǵan qazaq hrıstıan dini­ne kirse, 1848 jylǵy refor­manyń 78-tarmaǵy boıynsha jeńil­de­tilgen jaza retinde áskerge jáne Sibirge jer aýdaryldy. Osyndaı jeńildetilgen jazaǵa iligý úshin túr­medegi kóptegen qazaqtar 1848 jyl­ǵy 1 qarashada Orynbor shekara komıssııasynyń azamattyq sotyna ózderin hrıstıan dinine kirýine ruqsat etińiz», dep aryz ber­gen. 1897 jylǵy jalpy reseı­lik halyq sanaǵynda 660 qazaqtyń shoqynǵany kórsetilse, 1911 jyly bulardyń sany 2659-ǵa jetkeni aıtylady.

Biraq dala qazaqtary mıssıonerler isine qarsylasyp baqty, tipti orys-kazak stansalaryn ja­ǵa­lap shoqyndy atanyp júrgen aǵaıyn-týystaryn óz ortalaryna kúshtep kóshirip alyp, baıyrǵy ata-baba dini ıslammen qaıta qaýyshtyryp, aldyna mal salyp berip otyrdy.

Tarıhshy I.Belıaev óziniń 1901 jyly jaryq kórgen zertteý eń­beginde: «Qazaqtar ózderiniń týys­tarynyń hrıstıan dinine ótýine ólerdeı qarsy. Shoqynǵan qazaqtar poselkege kirip kelgen qaharly salt atty qazaqtardy kórgende mıssıonerlerdiń qusha­ǵyna qashyp tyǵylady. О́ıtkeni olar jemtik izdep kelgen ash qas­qyrdaı alaq-julaq etip, sho­qynǵan týys­taryn ustap alyp dalaǵa qa­­raı ala qashady», dep jazady (Belıaev I. (prot.) Rýsskıe mıs­sıı na okraınah. Istorıko-etnogra­fıcheskıı ocherk.tıpografııa P.P. Soıkına. – SPB, P.P. 1912, str-264).

Ol zamanda hrıstıan dinin qa­byldaǵan qazaqtar el ishinde tura almaıtyn. Olardy basqa qazaqtar «dinnen bezgen shoqyndy» dep súrginge túsirgen, tipti óltirip te jibergen. Oǵan bir dálel, 1869 jyly Semeı óńirinde ótken Qara­mola sıezinde halyq: hrıstıan dinin taratýshylardyń isine jol bermeý; shoqynǵan qazaqty eshkim jolatpaý; shoqynǵan qazaqty to­nap nemese óltirse eshkim ja­ýap bermeıdi, – degen sheshim qa­byldaıdy.

Osyndaı qarsylyqtardyń nátıjesinde mıssıonerler kúlli qazaq dalasyn ıgere alǵan joq. Reseımen shekara shebindegi kedeıler, odan qaldy orys-kazak stansalary men beket-bekinisterdi jaǵalaǵan jataqtar ǵana júrdim-bardym shoqyndy. Tipti úkimet tarapynan shoqynǵan qazaqtarǵa kórsetilýi tıis jeńildikterdi paıdalaný úshin júrgender de boldy.

Mysaly, qazaq dalasyna hrıs­­tıandyqty taratýǵa kel­gen mıssıoner Fılaret Sın­kov­­skıı: «...jańadan shoqyn­dy­ryl­ǵan­dardyń ómirin baqylaý­dan kórinip otyrǵandaı, olar ózderi qabyldaǵan dinge baryn­sha nemquraıdy qaraıdy jáne tereńirek ıgerýge múlde quly­q­syz», dep jazady.

Sol sııaqty, jergilikti halyq­tyń hrıstıan dinin qabyldaýshy jekelegen qazaqtarmen qatyna­syn mynadaı oqıǵadan kórýge bolady. Zaısan ýezindegi Fedo­rov ken ornynyń qazaq jumysshy­lary baqylaýshy, shoqynǵan qazaq Moıseı Petrovty ózderi­niń naǵyz jaýy retinde qabyl­daıdy. Jergilikti úkimet pen ken ákimshilikke súıengen M.Pet­rov óz qandastaryna bolymsyz kúnási úshin qatań shara qoldanady. Buǵan jaýap retinde qazaq jumysshylary ony dereý baqylaýshylyqtan bosatýdy, eger bul talap oryndalmaıtyn bolsa, ony óltiretindikterin málimdeıdi. Ken ákimshiligi jumysshylar talabyn oryndamaǵan soń, olar ereýilge shyǵyp, M.Petrovty sabaıdy. Ereýildi basýǵa kelgen polısııa ýrıadnıgi Kaleevtiń talabyna jumysshylar «Shoshqa Moıseıdi ken óndirisinen áketpeıinshe, olar jumysqa shyqpaıtyndyqtaryn» málimdeıdi.

Sózimizdi túıindep aıtar bol­saq, qazaqtar ar-ojdan jáne ıman tazalyǵy úshin joǵarydaǵydaı ártúrli sıpatta únemi kúresip otyr­­ǵany baıqalady.