Syrdarııa, saǵan ne boldy?

Ortaq sýdan úles alsaq

Ortaq ózendi birlesip paıdalaný baǵytynda jasalǵan kelisimder bar. Mysaly, 1998 jyly Qazaqstan, Qyr­ǵyzstan jáne О́zbekstan arasynda osyndaı kelisim de qabyldandy, oǵan keıinirek Tájikstan memleketi de qosylǵan bolatyn. Alaıda bul qujat talaptary áli kúnge tolyq oryndalǵan joq. Osynyń sal­darynan saıyn dalany kókteı ótip jat­qan Syrdyń aryny tejelip, jerden nesibe tergen jurttyń ýaıymyn qalyń­datyp tur.

Árıne, jurttyń bárin tyǵyryqqa tirep otyrǵan búgingi tapshylyq birden paıda bola qoıǵan joq. Eń áýeli kórshiles memleketter óz aýmaqtaryndaǵy sý qoımalaryn ırrıgasııalyq júıeden energetıkalyq maqsatqa beıimdeı bastady. Odan bólek, halyqaralyq zańdylyqtarǵa qaıshy bolsa da bir ózennen úles ala otyryp, óz elderinde birneshe qoıma saldy. Sý saǵasynda otyrǵan aǵaıyn bul tarapta Qazaqstannyń kelisimin de suraýdy artyq kórgenin taǵy bilemiz.

Eki myńynshy jyly Shardara sý qoımasynan Syrdarııa arnasyna 12 149 mln tekshe metr sý ji­be­rilipti. Sodan keıingi jyldary bul kólem ósip otyrǵan, 2010 jyly tipti 25 509 mln tekshe metrge jetken. Sońǵy 2-3 jylda kórsetkish qaıta tómendeı bastapty. Byltyr Shardaranyń sharasynan bizge qaraı bosatylǵany 10 201 mln, onyń oblysqa jetkeni 9 826 mln tekshe metr ǵana.

Osy jyldary Qyzylorda ob­lysynda egis kólemi, ásirese sý­dy kóp qajet etetin kúrishtikter aıtar­lyqtaı artqany ras. Mysaly, osydan 10 jyl buryn Shıeli aýdany dıqandary 8 400 gektarǵa kúrish ekse, qazir 13 myń gektarǵa jýyqtap otyr. Barlyq aýdanda da Syrdyń brendine aınalǵan ónim egilgen alqaptar ulǵaıyp barady.

Memleketter arasyndaǵy sý bólý kelisiminiń oryndala ber­meı­tinin mynadan-aq baıqaýǵa bola­dy. Mysaly, 2019 jyldyń qara­shasynda memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıs­sııasynyń Almatyda ótken 77-otyrysynda Shardaraǵa túsetin sý kólemi 12 mlrd 375 mln tekshe metr bolyp belgilengenimen, sonyń
9 mlrd 963 mln tekshe metri ǵana keldi. Kelesi jyly ótken komıs­sııa basqosýynda sáýir men qyr­kúıek aralyǵyndaǵy bizge tıesili sý 6 mlrd 441 mln tekshe metr bol­ǵanymen, sý qoımasyna onyń
49 paıyzy ǵana túsken.

Elbasynyń bastamasymen jú­zege asqan «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńi­ziniń soltústik bóligin saqtaý» jo­ba­synyń birinshi kezeńindegi ju­mystar aıasynda Kishi Aral teńizi paıda boldy. Alyp aıdyn aımaq ekojúıesiniń jaqsarýyna áser etip, balyq sharýashylyǵyn da damytýǵa serpin berip otyr. Biraq qazirgi sý tapshylyǵy onyń da keleshegin kómeskilendirip turǵanyn jasyryp qalýǵa bolmaıdy. Osy Kishi Araldyń sýy byltyrǵy tap­­shy­lyq kezinde 5 mlrd tekshe metrge azaıǵan. Bul – Shardara sý qoı­masyndaǵy sýmen birdeı kólem. Mamandar osylaı jalǵasa berse, az jylda teńizdiń de tabany kó­rinetinin aıtady.

Osydan 21 jyl buryn Aralǵa Syrdarııadan 3 mlrd 865 mln tekshe metr sý barypty. Odan keıingi jyldary bul kórsetkishtiń eselep óse bergeni baıqalady. Biraq ótken jyly kúrt azaıyp, teńizge bar bolǵany 1 mlrd 659 mln tekshe metr sý túsken.

Qazir oblystaǵy tıisti sala ókil­deri darııa arnasyn baǵyp, sý kó­lemin ulǵaıtýdyń sharala­ryn ja­sap-aq jatyr. Aral-Syr­da­­rııa basseındik ınspeksııasy, «Qaz­sýshar» RMK oblystyq fılıaly, tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paı­dalanýdy retteý basqarmasy ókil­deri jaǵdaıdy udaıy baqylap tur.

– Syrdarııa ózeniniń joǵar­ǵy aǵysynda ornalasqan sý qoıma­larynyń energetıkalyq rejimge kóshirilýine baılanysty Shardara sý qoımasynda qys pen kóktemde sý molaıyp, jaz aılarynda mejeden az túsýi jáne sońǵy jyldary keletin sý kóleminiń azaıýy (2017 jyly – 23,1 mlrd m³, 2018 jyly – 15,4 mlrd m³, 2019 jyly – 14,6 mlrd m³, 2020 jyly – 12,8 mlrd m³) baıqalady. Osynyń saldarynan ótken jyly Túrkistan, Qyzylorda oblystarynyń sýar­maly egistiginde sý jetpeı, da­rııanyń tómengi aǵysynda orna­las­qan kólder júıesine, Aral teńizine mejelengen sý túspeı qal­dy. Búginde Shardara men Kóksa­raı sý rettegishinde 5,8 mlrd tekshe metr sý jınaqtalyp, vegetasııalyq kezeńde Túrkistan, Qyzylorda ob­lystarynyń sýarmaly egistigi jáne ekologııalyq qajettilikter úshin tómengi aǵysqa sekýndyna 590 tekshe metr sý tastalýda, – deıdi Aral-Syrdarııa basseın­dik ınspeksııasynyń basshysy Seıil­bek Nurymbetov.

Sý tapshylyǵyna baılanys­ty ınspeksııa tarapynan Sý kodek­siniń 82-baby talaptaryna sáıkes ekologııalyq muqtajdyqty eskere otyryp, bekitilgen sý paıdalaný lımıtteri qaıta belgilendi. Jýyrda ǵana memleketaralyq sý sha­rýashylyǵyn úılestirý komıs­sııasynyń 80-shi otyrysy ótip, onda Ortalyq Azııa elderiniń sý jınaý lımıtteri jáne Naryn-Syr­darııa sý qoımalarynyń vegeta­sııalyq kezeńge arnalǵan jumys rejimderi bekitildi.

Kúrishti qysqartý tyǵyryqtan shyǵar jol emes

Jalpy, aýylsharýashylyq ónim­­derin ártaraptandyrý dúrkin-dúr­kin kóterilip, osy baǵytta talaı is-sharalar uıymdastyrylǵanyn bilemiz. Biraq sodan shyqqan nátıje shamaly bolyp tur.

Taǵy bir másele bar, osy kúni tapshylyqtan qınalmaı shyǵýdyń bir joly retinde kúrish alqaptaryn qysqartý bastalyp ketti. Sýdy únemdeýge septigi bolady degen bul bastamanyń baıandy bolaryna jergilikti ǵalymdar da, uzaq jyl sharýashylyqta jumys istegen tájirıbeli mamandar da senbeıdi.

– Osydan 20-30 jyl buryn kúrish egilgen alqaptardyń birshama bóligi bos qalǵan. Sol ýaqytta ın­jenerlik júıege keltirilgen kóp­tegen alqaptan aıyryldyq ta qal­dyq. Sheńgel men jıde basyp, sory betine shyǵyp, jaramsyz jer­ge aınaldy. Qazir kúrishten bas tart­saq, sol jaǵdaı qaıtalanady. Biz osy ónim arqyly ǵana jerdiń melıoratıvtik jaǵdaıyn bir qa­lypta ustap turmyz, – deıdi qoǵam qaıratkeri Qojahmet Baımahanov. – Oblystyń basty baılyǵy – ın­je­nerlik júıege keltirilgen jeri. Mundaı aýqymdy alqap basqa birde-bir oblysta joq. Kúrishti qys­qar­tý – osy jerden aıyrylý degen sóz. Qazir oblystaǵy 120-dan astam aýyl­­dyń kúnkóris kózi osy kúrishke baı­­lanysty bolyp otyrǵandyqtan, or­taq sýdan alar úlesimizdi molaıtý ja­­ǵyn qarastyrýymyz kerek.

Kúrishke suranys jyl saıyn artpasa, kemimeıdi. Mysaly, qazir álem boıynsha jylyna 730 mln tonna kúrish óndiredi, jer júzi halqynyń jalpy tutynatyny budan áldeqaıda kóp. Sondyqtan egis aldyndaǵy sý jaǵdaıyna qaraı kúrish alqabyn shektegen durys. Al ony azaıtý degenińiz, eldiń nesibesine qol salýmen birdeı.

Sý tapshylyǵynyń Syrdyń ekonomıkasymen qatar ekologııa­syna da qateri kóp. Burynǵy dár­meni qalmaǵan darııa qazir adam da, mal da keship ótetindeı kúıge tústi. Sońǵy jyldary oblys aýma­ǵyndaǵy 17 kóldiń tabany qý taqyrǵa aınalyp, burynǵy myń­daǵan aıdynnan qalǵan 200 kól­diń teń jartysy jarym-jarty­laı ǵana tolyp tur. Qambash sekil­di iri aıdyn sońǵy 2 jylda ja­ǵa­laýy­nan edáýir jyraqtap ket­ti. Osy máse­lege baılanysty jer­gilikti «Ar­dagerler daýysy» qoǵamd­yq uıymy Memleket basshy­syna hat joldap otyr.

1993 jyly Qyzylorda qala­synda Qazaqstan, О́zbekstan, Qyr­ǵyz­stan, Tájikstan men Túrik­men­stan memleketteri basshylarynyń qa­­tysýymen ótken kezdesýde qa­byl­­danǵan transshekaralyq sý qor­­laryn paıdalanýdyń mólsheri týraly kelisim áli kúnge óz kúshin joıǵan joq. Soǵan qaramastan, ortaq sýdy paıdalanýda utylyp otyr­ǵan tusymyz kóp.

Ardagerler osyǵan baılanys­ty elimizde sý resýstarynyń qaýip­sizdigin qalyptastyratyn arnaıy komıssııa quryp, transshekara­lyq sýdy bólý jónindegi 1993 jylǵy kelisim talaptarynyń oryn­­dalýy­na kúsh salý qajettigin usy­­nady. Sonymen qatar ózenniń joǵarǵy arnasynda Qazaqstan­nyń kelisiminsiz sý qoımalaryn salý­ǵa jol bermeýge, «Syrdarııa óze­ni­niń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» jobasynyń ekinshi kezeńin jedeldete júzege asyrýǵa qol jetkizip, Almaty qalasyndaǵy Araldy qut­qarýdyń halyqaralyq qoryn Aral qalasyna kóshirý kerek.

– Darııanyń sýy da, muńy da ortaq memleketter ókilderinen top jasaqtap, ózen boıyn jaǵa­lap, ondaǵy qoımalar men elektr energııasyn óndirý maqsatynda salynǵan qurylystardy tekserý kerek. О́zenniń tómengi saǵasynda qalyptasyp otyrǵan qazirgi jaǵ­daıdy da kórsetýimiz qajet, – deıdi sharýashylyqta tájirıbe jınap, aýdan, qala basqarǵan Qojahmet Mádibaıuly. – Qazir egilgen kú­rishti sýǵa bastyratyn kezeń. Dál osy kezde sý ala almasaq, onda er­teń ónim bolady dep úmittenýdiń jóni joq. Tym bolmasa, osy kezde kerekti kólemdi alýǵa kúsh salýymyz kerek edi. Ortalyq Azııadaǵy basqa memleketterde osy salada arnaıy mınıstrlik qurylǵan, al bizde olarmen teń dárejede kelissóz júrgize alatyn qaýqarly qurylym joq.

Sonymen qysta tolyp, jazda solyp aǵatyn Syrdarııanyń bıyl­ǵy ahýaly adam aıarlyqtaı. Qaıyry kórinip jatqan qaıran ózenniń osy qalpynda Aralǵa tamshysy barady deýge sený qıyn. El arasynda «bul Syrdarııaǵa ne boldy?» degen tańdanys aralas saýal kóp. Aımaqtyń kúretamyry sanalatyn ózenniń osyndaı kúıin kózben kórgen jurttyń kóńilinde alań baryn da jasyrýdyń jóni joq.

Al solyqtap jatqan darııaǵa bir sát til bitse, «eı, adamdar, ary­nymdy qoldan tejeıtindeı sen­derge men ne jazdym?» dep suraı­tyndaı...

Qyzylorda oblysy