– Qazaq sahnasyna Bopaı hanym beınesiniń shyǵýynyń ózi jańalyq bolǵany anyq. Teatr áleminde túren salynbaǵan bul taqyrypqa kelýińizge ne sebep boldy? Basqasha aıtsaq, «Bopaı hanymǵa» qalaı keldińiz?
– «Bopaı hanym» elordadaǵy Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń usynysy boldy. Teatrdyń dırektory bolyp turǵanynda Ashat Maemırov usynǵan edi. Biraq ol kezde birden kelisken joqpyn. Oılanýǵa mursat suradym. Tahaýı Ahtanovtyń «Anty», Ábish Kekilbaıdyń «Eleń-alań» romany Ábilqaıyr han týraly bolǵandyqtan, atalǵan shyǵarmalarda Bopaı beınesiniń bolýy zańdy edi. Eki-úsh jyl buryn N.Jantórın atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq mýzykalyq drama teatrynda Gúlsına Merǵalıevanyń rejısserligimen Svetqalı Nurjannyń «Han kegi» pesasy da qoıylǵan eken. Bir qarasańyz az jazylmaǵan taqyryp. Birden kelise qoımaýymynyń sebebi de sol edi. Biraq Tahań da, Ábish aǵa da bul taqyryptardy keńestik dáýirde jazdy. Jazylǵan tarıhtyń shyndyǵynan buryn, jazylmaǵan tarıhtyń syryna úńilýge ruqsat joq kezeńde atalǵan shyǵarmalar jazyldy. Qazaqtyń aýyzsha tarıhy men shejiresine kúmánmen qaraıtyn dáýirde týdy. Al Svetqalı dosym ekeýmiz Táýelsiz Qazaqstannyń jańa dáýirinde, tarıhtyń qııanaty ashylǵan, óz tarıhymyzdy ózimiz aıta alatyn, tarıhshylarymyzdyń zertteýlerine júgine alatyn dáýirde ómir súrip jatyrmyz. Svetqalıdyń aqyndyq bolmysy da Bopaıdy tańdapty. Al Bopaı hanymdy jazýdy maǵan taǵdyrdyń ózi usynǵan bolar.
– Dramatýrgııada Sarra, Farıza syndy áıelder beınesiniń tamasha galereıasyn jasadyńyz. Bul pesańyzdyń atalǵan jumystardan basty ereksheligi ıakı artyqshylyǵy nede dep oılaısyz? Bopaı beınesin keskindeýde eń áýeli tulǵanyń nendeı qasıetterine basymdyq berdińiz?
– Sarra – adamzat anasy, kemeńger áıel, Ibrahım paıǵambardyń jary. Urpaq amanaty aldyndaǵy uly qadamnyń, sezim tóńkerisiniń ıesi. Fánılik qyzǵanyshqa boı aldyryp alyp, sodan qutylýdyń azabyna shyrmalǵan, tor ishinen aqıqat nuryn izdegen ananyń beınesi. Farıza – aqyndyq bolmystyń jumbaǵy. Sonaý kóne dáýirdegi Hansa syndy, bizdiń dáýirdegi Aqan seri syndy óner týdyrǵandardyń zańdy izbasary. Farıza – tragedııasymen baqytty tulǵa. Onyń tragedııasy – jeke óz basynyń tragedııasy emes, aqyn tabıǵatynyń tragedııasy. «Quran muńmen jazylǵan, muńmen oqylady» deıdi hadıste. Farızanyń shyǵarmasynan da, tabıǵatynan da osy tereńdik esip turady. Al Bopaı hanymǵa kelsek, Bopaı – kúrdeli keıipker, tarıhı tulǵa. Ol – Ábilqaıyr hannyń seriktesi, Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamada qolyna naıza ustap, hanmen birge at ústinde kún keshken kúresker. Ábilqaıyrdy jan tánimen súıgen adal jar. Ábilqaıyr han mert bolǵannan keıin onyń oryndalmaǵan armany men amanaty úshin kúreske bel býǵan Bopaı. Kishi Orda handyǵynyń álsiregen tusynda el birligi úshin, jer bútindigi úshin, taq-talasqa jol bergizbeı handyqty saqtap qalýǵa kúsh salǵan Bopaı hanym. Bopaı – kúresker, Kishi Orda saıasatyn júrgizgen dana, bilim – parasatymen, aqyl-aılasymen shyńyraýdan jol salyp, halyq arasynda «Bara qatyn» degen atqa ıe bolǵan. Bult ishinen kún shyǵarýǵa umtylyp, derbes handyq jolynda, azattyq jolynda kúresken EL ANASY. Sol dáýirde han men sultannyń, halyq pen bıliktiń arasyna syna qaǵyldy. Qazaq handyǵyna qater tóndi. Syrtqy kúshterdiń saıası teketires oıyny, sultandardy bir-birine aıdap salýy handyqty kúıretýge baǵyttaldy. Osy tustaǵy onyń ǵajaıyp saıasatkerligi, danalyǵy tań qaldyrady. Búgingi qazaq qoǵamyn tereń oılandyratyn taqyryp.
– Akterlik quram qalaı tańdaldy? Ról bekitýde sizdiń kózqarasyńyz eskerildi me? Álde atalǵan prosess tolyqtaı rejısser sheshiminiń nátıjesinde júzege asty ma?
– Iá, taǵy bir aıta ketetin jaıt – teatrdyń beldi aktrısasy Leılo-Beknazar-Hanınga meniń barlyq dramalyq shyǵarmalarymda oınaǵan edi. Sonaý «Máńgilik bala beıneden» bastap, «Sarra», «Farızada» keıipkerler somdady. Osy joly ózine arnaıy pesa jazǵanymdy qalady. Osyndaı jan-jaqty, tolyqqandy usynystyń arqasynda «Bopaı hanym» jazyldy. Bul teatrdyń ereksheligi – spektaklde oınaǵan akterler quramy shetinen óńsheń dúldúl. Olardyń árqaısysyna tereń obraz qajet. Ábilqaıyr (Erjan Nurymbet), Baraq sultan (Qýandyq Qystyqbaev), Nuráli han (Janat Ospanov), Jumbaq (Nurken О́teýilov), Neplıýev (Aqysh Omar), Baıan (Aınur Bermuhambetova), Shyńǵys (Ánýar Bektas), Bıler (Bolat Ybyraev, Ashat Sultan, Jánibek Musaev, Amanjol Moldahmet, Boranbaı Moldabaev, Qasymhan Buǵybaı jáne t.b). Ártisterge múmkindik týdy, sahnada talanttarymen arbasty, sheberlikterimen taıtalasty, Akterlik sheberlik kórermenniń túısigindegi ǵaryshty oıatady. Bularmen rejısserge de, dramatýrgterge de jumys isteý – baqyt! Qazaqtyń talantty rejısseri, Máskeýden rejısserlik bilim alǵan Juldyzbek Jumanbaı arnaıy shaqyryldy. Onyń ár rólge sonshalyq mahabbatpen qaraýy, ár keıipkerdiń tabıǵatyna erekshe mán berýiniń arqasynda tolyqqandy dúnıe ómirge keldi. Dramatýrg pen rejısser tandemi bolmasa, spektakl shyqpaıdy. Meni rejısserdiń izdenisi qyzyqtyrdy.
– Osy ýaqytqa deıin sahnaǵa shyqqan qoıylymdaryńyzdyń barlyǵy derlik qoltańbasy aıryqsha jańashyl oıly rejısserlerge (Bolat Atabaev, Gúlsına Merǵalıeva, Farhat Moldaǵalı, Juldyzbek Jumanbaı t.b) senip tapsyrylypty. Bul sizdiń qalaýyńyz ba, álde kezdeısoqtyq pa?
– Meniń shyǵarmalaryma qatysty teatr únemi rejısser izdeı bastaıdy. Q.Qýanyshbaev teatryndaǵy eki pesama da rejısserler syrttan shaqyryldy: «Sarra» – rejısseri G.Merǵalıeva, «Bopaı hanym» – J.Jumanbaı. Bul endi meniń shyǵarmashylyǵyma degen teatr basshylyǵynyń, akterlerdiń qurmeti bolar.
– Rejısser Juldyzbek Jumanbaı dramatýrg retindegi oıyńyzdy, kóńil túkpirindegi tolǵanysyńyzdy tolyqqandy sahnaǵa shyǵara aldy ma? Álde avtor retinde ishte ketken áttegen-aılaryńyz bar ma?
– Ár rejısserdiń qoltańbasy ártúrli. Mysaly, «Máńgilik bala beıneni» Bolat Atabaevtan keıin on shaqty rejısser qoıǵan bolar. Sonyń ishinde Bolat Atabaevtyń rejısserligi, izdenisi erekshe der edim. Bolat pesa unasa ǵana, kóteretin taqyrypqa ózi de daıyn bolsa ǵana barady. Ol dramatýrgti tańdamaıdy, shyǵarmany tańdaıdy. Oǵan talaı klassık aǵalarymyz shyǵarmasyn qoıdyrǵysy da keldi, biraq Atabaevtyń talǵamyna dóp kele bermegen shyǵarmalar da bolǵanyn bilemin.
– Zamanaýı dramatýrgııada ne mańyzdy dep oılaısyz: shuraıly til me álde sıýjet (áreket) pe?
– Menińshe eń áýeli KEIIPKER kerek. Bir-birine uqsamaıtyn, birin-biri qaıtalamaıtyn túrli obrazdar kerek. Solardyń shıelenisi, áreketi kerek. Osy qubylystyń syryn ashatyn, kesek oıdy jetkizetin máýeli til kerek. Sulý sózdi sapyryp, sýǵa aınaldyratyn til emes, aqparattyq, telegraftyq til de emes, dramatýrgııanyń tili, yshqynyp shyǵatyn, janyńdy jaryp jiberetin monolog, dıalogty berý tásili bolady. Osy kerek! Irkes-tirkes sóz, qaıtalanatyn oı mezi etedi. Sahnada sózdiń ózinen góri qudireti, áreketi oınalýy kerek. Akterdi tulpardaı jaratatyn, delebesin qozdyratyn, aptyǵyn asyratyn tildiń qudireti ekenin umytpaý kerek. Sol qulaq quryshyńdy qandyratyn tilde sóılegisi keletin, sol tildiń áýenin súıetin, mazmunyn uǵatyn urpaqty qalyptastyrýymyz kerek. О́ıtkeni ol – Abaıdyń tili. Abaıdyń tilin uqpaǵan urpaq Abaıdy qalaı uqsyn. Al rejısser – sahna sýretkeri. Sahna qoıylymynyń avtory.
– Bopaı beınesi arqyly búgingi qoǵamǵa ne aıtqyńyz keldi?
– Osydan on shaqty jyl buryn suhbattarymda saıası taqyryptarǵa barǵym keletinin talaı aıtyp júrdim. Alǵash ret Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń «Belasý» dıplomatııalyq ocherkteri qolyma túskende qyzyǵýshylyǵym oıandy. Al «Nur men Kóleńkeni» oqyǵanda úlken saıasattyń dramasyn boıamasyz kórdim. Ákim Tarazıdyń: «Epopeıa polıtıcheskıh voın ılı ensıklopedııa dıplomatıcheskıh voın. Chıtaetsıa eta knıga ı kak epopeıa, ı kak ensıkopedııa. Chego stoıt odın tolko ıgrýshechno-polıtıcheskıı obraz Berezovskogo. Sarkazm dostoınyı N.V.Gogolıa» degen jazbasy bar. Dál aıtqan! Sol saıası dramalardyń ushqyny, qaýip pen qaterge tigilgen az ulttardyń alpaýyt, aılaker oıynshylardan utylmaý, qurbany bolmaý, teketiresterden jol izdeý, eliniń shebin qorǵaýda janushyrǵan kelissózder men dıplomatııalyq shıelenisterdi oqydym. Aqyry Bopaı hanymdy jazýyma ıgi áseri boldy dep oılaımyn. Memleket qurý, ony máńgilik saqtap qalý – jankeshti kúresten turady. Men «Bopaı hanym» arqyly búgingi kúnniń de ózekti máselelerin qamtyǵym keldi. Halyq ótken tarıhty kóre otyryp, bir sát oılanyp qalǵandaı boldy. Meniń de kózdegen maqsatym osy edi.
– Sizdińshe, qazirgi qazaq áıelderi qandaı bolýy kerek? Bopaı hanymnyń qandaı qasıetterinen úlgi alsa, adaspaıdy?
– Sizge bir qyzyq jaıtty aıta otyraıyn. Spektakl bastalardan 10 mınýttaı erterek kelip, kórermen zalynda otyr edim, sońymnan eki áıel ere kirdi.
– Apa!-dedi. Men keshe de «Bopaı hanymǵa» kelgenmin. Spektaklden soń úıime baryp, kúıeýime dastarqan jaıyp, hosh kónilimmen qarsy aldym. Iyǵynan ıiskep, uzaq ómir súrshi dep jalyndym. Árıne ol tańyrqady. «Bopaı» spektaklin kórgenimdi aıttym. Ol da búgin spektakldi kórýge keldi. Balama uryspaıtyn boldym. «Qoıa turshy, bara turshy!» dep tepsinip turatyn edim, ony da qushaǵyma qysyp, meıirimge bóledim, ár sózine mán berip, uıyp tyńdaýǵa daǵdylanamyn», dep jatyr. Demek Bopaı tek qana hanym emes, Nuráli, Eráli, Aıshýaq syndy handarǵa tárbıe bergen ulaǵatty ana. Spektakldegi epızodtar, shtrıhterdiń ózi kórermenge oı salǵan eken.
Bopaı – uly mahabbat ıesi. Sol mahabbaty ony el tileýin birge tileıtin, handyǵynyń amanatyn óz moınyna júk etip artqan, el derbestigin ańsaǵan, bilim men paıymyn sol jolǵa arnap baqqan qazaqtyń hanymy. Aǵaıyn arasynan jaý izdep, iritki salǵandy tyıyp, bıleriniń danalyǵyna arqa súıep, jol bastap, jón siltegen Bopaı – ár qazaqtyń qyzyna úlgi bolatyn tulǵa.
– Bıyl elimiz úshin ulyq meıram – Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq mereıtoıy. Ultymyz tarıhtan qandaı sabaq alýy kerek? Keleshektiń muraty ne bolýy tıis?
– Prezıdentimiz tarıhymyzdy ózge ult jazyp bermeıtinin, óz tarıhymyzdy ózimiz jazyp, tarıhı tulǵalarymyzdyń beınesin ózimiz jasaýymyz kerektigin aıtty. Demek qazaq tarıhynyń áli de ashyla qoımaǵan deregi kóp, tarıhı tulǵalarǵa da ádil baǵa berilýi qajet ekenin aıtyp otyr.
Táýelsizdikten asqan qymbat qundylyǵymyz joq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» dedi. Bul qanatty sóz ár qazaq balasynyń júreginen oryn alýy kerek ári osy sezimmen táýelsiz elimizdiń irge tasy nyq bolyp qalana beredi. Keleshegimizdiń baqyty da, muraty da –Táýelsizdigimiz.
Q.Qýanyshbaev teatrynyń ásem ǵımaratyn turǵyzyp, qazaq rýhanııatyna kópten kútken syı jasaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevqa alǵysym sheksiz. Ol kisi «Jańa teatr salynyp jatyr, Alla qalasa, jaqyn kúnderi kiresińder. Jańa shyǵarmalar jazyp, halyqqa tartý jasańdar», degen bolatyn. Sol kún Táýelsizdigimizdiń ulyqtalatyn 30 jyldyǵyna tuspa-tus keldi. Teatr «Bopaı hanym» tarıhı dramalyq týyndysyn Táýelsizdigimizdiń otyz jyldyq merekesine tartý etti.
– Áńgimeńizge rahmet.
