Ǵylym jolynda
«Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS bas dırektory Amankeldi Sadanovtyń esimi talantty ǵalym-uıymdastyrýshylardyń aldyńǵy qatarynda atalady. Ol – mıkrobıologııa salasyndaǵy birqatar ınnovasııalyq ázirleme men kóptegen patenttiń ıegeri, óziniń mıkrobıologııa mektebiniń negizin qalaýshy jáne jetekshisi.
Amankeldi Qurbanulynyń úlken ǵylymı joly, ádettegideı, kishi qadamdardan bastalady. Ol 1951 jyldyń 28 mamyrynda Qyzylorda oblysy Jańaqorǵan aýdany Talap aýylynda dúnıe esigin ashqan. Osy aýylda 1968 jyly orta mektepti bitirip shyqty. 1969 jyly N.Gogol atyndaǵy Qyzylorda pedagogıka ınstıtýtynyń bıologııa fakýltetine túsip, 1974 jyly oıdaǵydaı támamdady. Oqýyn bitirgennen keıin ınstıtýt joldamasy boıynsha Qyzylorda oblysynyń Jańaqorǵan aýdanyndaǵy Túgisken aýylynyń №209 orta mektebinde bıologııa jáne hımııa pánderiniń muǵalimi bolyp bes jyl kóleminde eńbek etti.
Degenmen ǵylymǵa degen yntasymen 1979 jyly Lenın atyndaǵy Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń Shyǵys bólimine qarasty V.R.Vılıams atyndaǵy Qazaq eginshilik ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aspırantýrasyna oqýǵa tústi. Aspırantýrany bitirgennen keıin 1982 jyly QazKSR ǴA Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtyna kishi ǵylymı qyzmetker bolyp ornalasty. Bul jerde ol óziniń ǵylymdaǵy alǵashqy tálimgeri QazKSR UǴA akademıgi Álfarıd Ilıaletdınovtiń jetekshiligimen organıkalyq melıorantty paıdalana otyryp, mıkrobıologııalyq prosesti arttyrý jolymen Ońtústik Balqash óńirindegi tuzdy topyraqtyń qunaryn arttyrý máselesin sheshýmen aınalysty. 1984 jyly akademık Á.Ilıaletdınovtiń jáne bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty (keıinnen bıologııa ǵylymdarynyń doktory) Sh.Mamılovtiń ǵylymı jetekshiligimen «Aqdala alqabyndaǵy tuzdalǵan topyraqty melıoranttarmen óńdegendegi mıkrobıologııalyq prosester» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady.
Kelesi 12 jyl ǵylymı shyǵarmashylyǵynyń sharyqtaý kezeńi boldy. Ol Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynda kishi ǵylymı qyzmetkerden jetekshi ǵylymı qyzmetkerge deıingi barlyq kásibı satydan ótti. Osy jyldary mıkroorganızmder ekologııasy zerthanasynyń quramyndaǵy topyraq mıkrobıologııasy tobyna basshylyq jasaǵan ol Qazaqstandaǵy topyraq mıkrobıologııasy salasyn damyta otyryp, nátıjesinde atalǵan salanyń negizin qalaýshy ári jetekshi ǵalymǵa aınaldy. Alǵashqy aspıranttary da paıda bola bastady. Olardyń ishinde sheteldik izdenýshiler de bolatyn. Osylaısha topyraq mıkrobıologııasy salasy boıynsha respýblıkada óz mektebin qurdy.
Jańa ǵylymı izdenister men jańalyqtarǵa degen qushtarlyq jas ǵalymdy Máskeý qalasyndaǵy M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń topyraq bıologııasy kafedrasynyń doktorantýrasyna alyp keldi. Birneshe jylǵy eńbeginiń nátıjesinde «Bıologııalyq belsendiliktiń kúrish egistigindegi topyraqtyń qunaryn turaqtandyrýǵa áseri» taqyrybyndaǵy doktorlyq dıssertasııasyn 1993 jyly sátti qorǵady. Atalǵan jumystar sheńberinde Qazaqstan úshin jańa ǵylymı baǵyt – topyraq bıotehnologııasy paıda boldy. Onyń negizi sýǵa bastyrylǵan kúrish alqaptary topyraǵynyń qunarly qabatyndaǵy qarashiriktiń paıda bolýy jáne onyń ydyraýynyń mıkrobıologııalyq negizderin anyqtaý arqyly naqtylanǵan bolatyn. Qazaqstannyń ońtústiginde topyraq qunarynyń jáne onyń ekologııalyq jaǵdaıynyń tómen ekenin eskere otyryp, ony qalpyna keltirýde mıkrobıologııalyq faktorlardyń negizgi ról atqaratynyn dáleldedi. Iаǵnı topyraq bıotehnologııasynyń negizgi ustanymy – ósimdikti emes, topyraqty qorektendirý qajet. Demek eginshilikti bıologııalyq jolmen damytýdyń negizgi qaǵıdasy topyraq qunaryn barynsha saqtaý bolsa, al onyń artýy nemese tómendeýi tikeleı topyraq bıotasyna baılanysty ekeni dáleldendi.
1994 jyldyń sońynda A.Sadanov professorlyq-oqytýshylyq jumysqa aýysady. Onyń bastamasy boıynsha Qazaqstanda alǵash ret «Agroekologııa» mamandyǵy ashyldy. Atalǵan baǵytty damytýdyń nátıjesinde respýblıkanyń agrarlyq sektoryndaǵy ekologııalyq problemany sheshýge qabiletti, agroekojúıe men onyń qaýipsizdigin qamtamasyz ete biletin joǵary kásibı bilikti mamandar kóbeıdi.
2002 jyly Astana qalasyndaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy» RMK (UBO) Bas dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Ol UBO mamandarynyń sapasyn arttyrý úshin Almatydan jas ǵalym-bıologtar tobyn elordaǵa alyp keldi. Dál osy jyly professor A.Sadanovtyń bastamasymen UBO janynan Ekologııalyq bıotehnologııa zerthanasy qurylyp, osy zerthananyń ǵylymı jetekshisi qyzmetin qosa atqardy. Osy aralyqta ózin tek ǵalym jáne ǵylymı izdenister uıymdastyrýshysy ǵana emes, qoǵam qaıratkeri, ǵylym salasynda memlekettiń saıasatyn júzege asyrýshy retinde de tanytty. Osylaısha AQSh-taǵy ǵylymı issaparda amerıkalyq ǵalymdarmen Stepnogorskidegi halyqaralyq monıtorıngtik zerthanany ashyp, ony qalyptastyrý jaıly belsendi kelissózder júrgizdi. Keıin uıymnyń ǵylymı jetekshisi bolyp taǵaıyndaldy.
Bıotehnologııanyń bastaýy
2004 jyly Úkimettiń Qaýlysymen respýblıkadaǵy bıologııa salasyndaǵy ǵylymı mekemelerdi basqarýǵa jáne ǵylymı-zertteý jumystaryn ýaqytynda ári sapaly oryndaýǵa baılanysty Almaty qalasynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty «Bıologııalyq zertteý ortalyǵy» qurylǵanda bas dırektory boldy. Bıologııalyq zertteýler ortalyǵynyń quramyna 9 enshiles memlekettik kásiporyn jáne 3 fılıal endi. Atalǵan ortalyq joǵary oqý oryndary, medısınalyq zertteý mekemeleri men bıologııalyq ǵylymı-zertteý salalarynyń ǵylymı jumystaryn uıymdastyrýmen jáne úılestirýmen aınalysýdy qamtamasyz etti.
Bıologııalyq zertteýler ortalyǵynyń basshysy retinde Amankeldi Qurbanuly bıologııa ǵylymdarynyń jáne ony zamanaýı ekonomıkalyq-áleýmettik júıede qalyptastyrýdyń barlyq baǵytyn damytý boıynsha úlken uıymdastyrýshylyq jumystar júrgizdi. Aıta keteıik, ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń quramyndaǵy ınstıtýttardyń kópshiligi ortalyq bolmaı turǵan kezde qurdymǵa ketip bara jatqan mekemeler bolatyn. Osyndaı taqyrǵa otyrǵan kásiporyndar «Bıologııalyq zertteý ortalyǵy» quramyna engennen keıin ǵana tabys túsetin, irgeli zertteýlerdi is júzine asyratyn, qazirgi ǵylymnyń negizgi ustanymdaryn kúndelikti ómirde paıdalanatyn mekemege aınaldy. Onyń belsene aralasýymen elimizdiń botanıkalyq baqtary erekshe qorǵaýǵa alynatyn tabıǵı aýmaq bolyp sanalatyny týraly zań qabyldandy. 2009 jyly Atyraý oblysynyń munaımen lastanǵan topyraǵyn tazartýda qoldanbaly ǵylymı zertteýler júrgizý maqsatynda Atyraý qalasynda atalǵan ortalyqtyń janynan «Ekologııalyq bıotehnologııa» fılıaly quryldy. Úkimettiń Bıologııalyq zertteýler ortalyǵyn qaıta qurylymdaý týraly Qaýlysyna sáıkes 2010 jyldan bastap A.Sadanov BǴM ǴK «Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýty» RMK-na bas dırektor bolyp taǵaıyndaldy, al 2018 jyldyń naýryz aıynan bastap bul qurylymnyń quqyqtyq murageri «Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS boldy.
Topyraq qunaryn arttyratyn preparattar
A.Sadanovtyń ǵalym jáne ortalyqtyń bas dırektory retinde basty ustanymdarynyń biri – «ǵylymı zertteý – tehnologııany ázirleý – óndiriske engizý jáne olardy kommersııalandyrýdyń» tolyq sıklin júzege asyrý. Muny tolyqtaı oryndaý úshin ortalyq janynan eń joǵary zamanaýı tehnologııalyq quraldarmen jabdyqtalǵan bıologııalyq jáne medısınalyq preparattar shyǵaratyn «О́nerkásiptik mıkrobıologııa» mıkrobıologııalyq zaýyty ashyldy. Respýblıkada alǵash ret A.Sadanovtyń tikeleı jetekshiligimen aýyl sharýashylyǵy, qorshaǵan ortany qorǵaý, medısına jáne veterınarııa salalaryna arnalǵan 8 jańa otandyq bıopreparattyń tehnologııalary ázirlenip, óndirisi uıymdastyryldy. Jyl saıyn atalǵan zaýyttan 40-50 tonna ártúrli bıopreparat shyǵarylyp, satylymǵa jiberilip otyr.
Aýylsharýashylyq daqyldarynyń negizgi qorektik elementiniń biri – azot. Azottyń jetispeýshiligi ósimdikterdiń ósip-jetilýine aıtarlyqtaı kedergi týdyrady, osyǵan baılanysty A.Sadanov pen ujymnyń ǵylymdaǵy eń iri jetistigi túınekti bakterııalar negizinde «Rızovıt-AKS» bıotyńaıtqyshyn ázirlep, ony óndiriske keńinen engizýi boldy. Bul burshaqtuqymdas ósimdikterdi taza bıologııalyq azotpen qamtamasyz etedi. Sonymen qatar bıotyńaıtqyshty qoldanýdyń nátıjesinde topyraqta taza bıologııalyq azot jınaqtalyp, burshaqtuqymdas daqyldardan, atap aıtsaq, soıadan orta eseppen 5-7 sentner ústeme ónim alynyp, topyraqta bıologııalyq azottyń mólsheri edáýir artady, kelesi egiletin aýylsharýashylyq daqyldaryna da oń áserin tıgizedi.
Ortalyq ǵalymdary «Fosfobasırın-AS» bıopreparatyn ázirlep shyǵardy. Bul bıopreparat topyraqta jyldar boıy jınaqtalǵan mıneraldy fosfor tyńaıtqyshtaryn fosfatsińirýshi mıkroorganızmderdiń kómegimen ósimdikterge sińimdiligin edáýir arttyrady. Demek, topyraqqa qosymsha mıneraldy-fosfor tyńaıtqyshtaryn qoldanýdyń qajeti bolmaıdy. Sondaı-aq atalǵan bıopreparat topyraqta «qajetsiz» jatqan fosfor tyńaıtqyshtarynyń shamamen 20-30 paıyzyn bir vegetasııalyq kezeńniń ózinde-aq ósimdikke sińimdi túrine aınaldyrady. Nátıjesinde daqyldardyń ónimdiligi ortasha eseppen 20-30%-ǵa artady. Sondyqtan «Rızovıt-AKS» jáne «Fosfobaserın-AS» bıopreparattaryn paıdalaný ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi (25 ese arzan) jáne mıneraldy tyńaıtqyshtardy qoldaný qajettiligin tolyǵymen almastyrady.
О́ndiristik jaǵdaılarda nazar aýdaratyn máseleniń biri – túıejońyshqa men jońyshqa daqyldarynyń tuqymdyq dánderiniń qabyǵynyń qatty bolýyna baılanysty shyǵymdylyǵynyń óte tómen bolýynda, al bul jaǵdaı ónimge tikeleı áser etedi. Nátıjesinde sharýa qojalyqtary bul daqyldardan óte tómen ónim alyp otyr. Bul máseleni sheshý úshin ortalyq ǵalymdary «Fıtobasırın» bıopreparatyn daıyndap shyǵardy. Ádette tuqymdyq dándi osy bıopreparatpen óńdemeı sepken kezde gektaryna 18-20 kg egilgen dánniń shıregi ıaǵnı sebilgen tuqymnyń 4-5 kg-y ǵana ónip shyǵady, qalǵany shirip ketedi. «Fıtobasırın» bıopreparatymen sebýdiń aldynda tuqymdy óńdegen jaǵdaıda onyń shyǵymdylyǵy 80-90%-ǵa deıin artady da, tuqymdyq dánniń mólsherin 10 kg/ga-ǵa deıin tómendetedi, ıaǵnı bir gektarǵa sebetin tuqymdyq dánniń ózinen ǵana 12-14 myń teńge únemdeýge bolady.
Mal sharýashylyǵynyń jemshóp bazasyn nyǵaıtý úshin aýylsharýashylyq maldaryna, ásirese qys mezgili 6-7 aıǵa sozylatyn óńirlerde qunary men qýaty jaǵynan joǵary bolatyn sapaly pishendeme men súrlem sııaqty mal azyǵyn daıyndaý asa qajet. Sapaly mal azyǵyn daıyndaý maqsatynda bakterııalardyń negizinde jasalǵan «Kazbıosıl» jańa bıopreparaty daıyndalyp, óndiriske engizildi. Bul preparat Qazaqstannyń 11 oblysyndaǵy mal sharýashylyǵy baǵytyndaǵy sharýa qojalyqtarynda keńinen qoldanylýda. Qazirgi tańda bıokonservanttardy paıdalana otyryp, jyl saıyn shamamen 1 mln tonna súrlem men pishendeme daıyndalady.
Tolyqqandy jemshóp bazasymen qamtamasyz etýden basqa taǵy bir másele – sharýa qojalyqtaryna úlken zııanyn tıgizetin jas tólderdiń aýrýy men ólimi. Jańa týylǵan tólder bastapqy eki aptada aralas ishek ınfeksııalardyń áserinen 30-40%-ǵa deıin shyǵynǵa ushyraıdy (100 bastyń 35-40-y). Osy rette mal tólderi aýrýynyń aldyn alýǵa jáne emdeýge arnalǵan «Polılaktovıt» probıotıgi sútqyshqyldy jáne propıonqyshqyldy bakterııalar negizinde ázirlenip óndiriske engizildi. Probıotıktiń emdik áseri, onyń quramyndaǵy sútqyshqyldy bakterııalary asqazan men ishektegi patogendi jáne shartty patogendi mıkroorganızmderdiń kóbeıýine jol bermeıdi. Sonymen qatar tóldiń asqazan-ishek joldarynyń fermentatıvti belsendiligin arttyra otyryp, organızmniń ımmýndyq júıesiniń qalyptasýyna yqpal etedi, nátıjesinde tól basy 100%-ǵa deıin saqtalady. Preparat Qazaqstannyń 14 oblysynda sátti qoldanylýda.
Mal sharýashylyǵynda qoldanylatyn taǵy bir bıologııalyq ónim – quramy propıonqyshqyly jáne sellıýlozolıtıkalyq bakterııalardan turatyn «Bentobak» probıotıkalyq azyqtyq qospasy. Bul qospany qoldaný kezinde iri sabaqty qıyn qorytylatyn azyqtardyń sińimdiligi artady da, tórt túlik pen qustardyń zat almasý prosesi joǵarylaıdy, nátıjesinde táýliktik salmaq qosýy artady. Azyqtyq qospany qoldaný nátıjesinde mal tuqymy men onyń rasıonyna baılanysty orta eseppen táýligine 800-1200 g deıin salmaq qosylady jáne mal azyǵynyń shyǵynyn orta eseppen 5%-ǵa deıin azaıtady.
Sonymen qatar ortalyq ǵalymdary munaımen lastanǵan topyraqty, óndiris qaldyqtaryn jáne sý qoımalaryn mıkrobıologııalyq tásilmen tazartýǵa arnalǵan tıimdiligi joǵary «Bakoıl-KZ» preparatyn ázirlep shyǵardy. «Bakoıl-KZ» bıopreparatyn qoldaný nátıjesinde jyl saıyn Batys Qazaqstanda munaımen lastanǵan topyraqtyń 100-150 gektary tazartylady. Preparat sheteldik preparattarǵa qaraǵanda baǵasy anaǵurlym arzan, ári sapasy óte joǵary.
Shetelden keletin dárilerdiń balamasy
A.Sadanovtyń basshylyǵymen Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵalymdary eń alǵashqy, ázirshe jalǵyz ári túpnusqalyq otandyq rozefýngın antıbıotıgi negizinde jasalǵan «Rozeofýngın-AS» preparatyn óndiriske engizýge jáne onyń óndirisin uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan birqatar shara atqardy. Bul jańa otandyq preparattyń shetelden keletin dárilerden basty artyqshylyǵy – onyń zeń ınfeksııalarynyń qozdyrǵyshtaryna antıbıotıktik-tózimdik qasıeti, qysqa merzim ishinde emdelip shyǵýy jáne onyń tıimdiliginiń joǵary bolýynda. 2017 jyly «Rozeofýngın-AS» preparaty Qazaqstan Respýblıkasynyń Dárilik zattardyń memlekettik tizilimine kirdi. Al 2018 jyly 2019-2023 jyldarǵa arnalǵan QR DSM Dermatofıtııalardy dıagnostıkalaý men emdeýdiń klınıkalyq hattamasynyń dárilik zattar tizbesine, 2019 jyly Qazaqstandyq Ulttyq Dárilik Formýlıaryna (UDF) engizildi. Qazirgi ýaqytta respýblıkamyzdyń dárihana jelileri arqyly belsendi túrde satylymǵa túsýde.
2019 jylǵy sáýirde Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń bazasynda Qazaqstanda alǵash ret dárige tózimdi mıkroorganızmdermen jáne vırýstarmen kúres boıynsha halyqaralyq ǵylymı semınar uıymdastyryldy, oǵan álemniń 14 elinen jetekshi mıkrobıolog-ǵalymdar, vırýsologtar jáne ınfeksıonıster, onyń ishinde AQSh-tyń Ulttyq densaýlyq ınstıtýttarynan 20-dan astam tanymal ǵalym qatysty. AQSh (Tennessı shtaty, Memfıs qalasyndaǵy ǵylymı-zertteý gospıtali janyndaǵy DDU tumaý jónindegi ortalyǵy) jáne Ulybrıtanııa (Lıds ýnıversıteti, Lıds qalasy) ǵalymdarymen vırýstyq ınfeksııalardy zertteý salasynda birlesken halyqaralyq jobalar oryndalýda.
A.Sadanovtyń ortalyqtyń bas dırektory qyzmetin atqarýdaǵy sińirgen eren eńbegi onyń materıaldyq bazasyn aıtarlyqtaı jaqsartýynan da aıqyn kórinedi. Iаǵnı zerthanany zamanaýı jabdyqtarmen qamtamasyz etý, ınstıtýt ǵımaratyna kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizý, sonymen qatar ǵylymı zertteýler ǵana emes, túrli salaǵa arnalǵan bıopreparattardy shyǵaryp, praktıkada keńinen qoldaný. Buǵan qosa molekýlalyq, bıohımııalyq jáne fızıka-hımııalyq zertteýlerdi júrgizýge arnalǵan, óte qymbat baǵaly zamanaýı jabdyqtarmen jabdyqtalǵan zerthana ashyldy, birqatar salada taldamalyq jumystardy oryndaýǵa halyqaralyq úlgidegi akkredıtteý alyndy. Úzdiksiz eńbek nátıjesinde ortalyq respýblıkadaǵy ozyq mekemelerdiń birine aınaldy, halyqaralyq baılanystaryn keńeıtti, al ınstıtýt qyzmetkerlerine jemisti ǵylymı jumys atqarýyna qolaıly jaǵdaı jasaldy. Ortalyqtaǵy ǵylymı jumystar men ǵylymı-óndiristik qyzmetin keńeıtý boıynsha aýqymdy jumys júrgiziledi. Aıtar bolsaq, Mıkroorganızmderdiń depozıtarııasy zerthanasynyń qyzmeti qaıta jańǵyrtyldy, mıkroorganızmderdiń patogendik qasıetin anyqtaıtyn jańadan zerthana ashyldy, Qyzylorda qalasynda ınstıtýtqa qarasty «Qoldanbaly mıkrobıologııa» fılıaly jumys isteıdi, sondaı-aq Nur-Sultan qalasynda ókildigi de bar.
Bıologııa ǵylymy salasynyń joǵary bilikti kásibı mamany retinde ortalyq ujymynyń jumysyn otandyq ınnovasııalyq ónimderdi shyǵarýǵa baǵyttady. Aýyl sharýashylyǵy men qorshaǵan ortaǵa arnalǵan bıopreparattardyń óndiristik sıkli jyl on eki aı júrip otyrady. Qazirdiń ózinde mıkrobıologııalyq zaýyt óz shyǵynyn ózi óteıtin jaǵdaıǵa jetken. Osylaısha ınstıtýttyń qazirgi ǵylymı-óndiristik is-sharalaryna (zamanaýı jabdyqtaý, ǵımaratty jańǵyrtý, zaýyt qurylysy) jumsalatyn shyǵynynyń 40 paıyzy ınstıtýt bıýdjetinen tys qarajat esebinen qarjylandyrylyp otyr.
Ortalyq shtatyna 171 qyzmetker, onyń ishinde 10 ǵylym doktory, 28 ǵylym kandıdaty, 9 fılosofııa doktory (PhD) jáne 40 magıstr kiredi. 14 PhD-doktorant jáne 3 magıstrant oqyp jatyr. Qyzmetkerlerdiń ortasha jasy – 39 jas, al 55 maman – 35 jasqa deıingi jas ǵalymdar. Sondaı-aq A.Sadanov ǵylymı kadrlar qataryn daıarlaýǵa da basa nazar aýdarady. Bolashaǵynan úmit kúttiretin jas mamandar magıstratýrada jáne PhD doktorantýrasynda bilimderin jalǵastyrýda, olardyń tájirıbeli tálimgerleriniń jetekshiligimen zertteý jumystaryn atqarýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Onyń bastamasymen jyl saıyn talantty jas ǵalymdarǵa bıýdjetten tys qarajat esebinen belgili ǵalymdar A.Ilıaletdınov jáne H.Jumatov atyndaǵy ataýly stıpendııalar taǵaıyndalyp otyrady.
2013 jyldan bastap ınstıtýtta «Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa» ǵylymı jýrnaly shyǵarylyp keledi. Bul jýrnal halyqaralyq deńgeıge deıin kóterilgen, onda otandyq qana emes, sheteldik maqalalar da jaryq kóredi, barlyq maqala aǵylshyn tiline aýdarylady.
Osy ýaqytqa deıin onyń avtorlyǵymen 1 049 ǵylymı jáne ǵylymı-tanymal eńbek jaryq kórgen, onyń ishinde 628 ǵylymı jarııalanymdary, 24 monografııa, 39 oqýlyq, metodıkalyq ádisteme men usynys, sonymen qatar 86 gazet maqalalary jáne respýblıkalyq radıo jáne telearnalaryna bergen 56 suhbaty bar. Munyń syrtynda 160-tan astam avtorlyq kýálik pen patent alynǵan. Ǵalymnyń jetekshiligimen «mıkrobıologııa», «ekologııa» jáne «bıotehnologııa» mamandyqtary boıynsha 40 kandıdattyq jáne 17 doktorlyq dıssertasııa qorǵaldy.
Qazirgi tańda A.Sadanov qoǵamdyq qyzmetke de belsene aralasady. Ol – Qazaqstan ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń akademıgi jáne prezıdıýmynyń múshesi, Prezıdent janyndaǵy ál-Farabı atyndaǵy Ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyq berý jónindegi komıssııanyń múshesi, Úkimet janyndaǵy bıologııalyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi Keńestiń múshesi.
Elimizdiń bıologııa ǵylymdarynyń damýyna qosqan eleýli úlesi men bilikti ǵylymı uıymdastyrýshylyǵy, bıotehnologııa, ekologııa jáne mıkrobıologııa salalarynda qol jetkizgen úlken jetistikteri úshin bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık A.Sadanov «Bilim berý isiniń úzdigi» belgisimen, ál-Farabı atyndaǵy kúmis medalimen, Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qurmetine arnalǵan medalimen marapattaldy, Ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri», «Qurmet» jáne «Parasat» ordenderiniń ıegeri atandy.
Gúlnar SITPAEVA,
bıologııa ǵylymdarynyń doktory, Botanıka jáne fıto ınstıtýtynyń bas dırektory
