Álemniń basqa óńirlerimen salystyrǵanda, Afrıkada COVID-19 vırýsy juqqan jáne ınfeksııadan kóz jumǵan adamdar sany az bolǵanymen, pandemııanyń qurlyqqa áseri uzaq ári tereń sıpatta júrip, búkil jer sharyna turaqsyzdyq ákelýi yqtımal. Bir jyldyń ishinde pandemııa shırek ǵasyrda qol jetken ekonomıkalyq ósimdi toqtatyp, óndiristik-jetkizý tizbegin buzyp, teńsizdik pen kedeıliktiń ulǵaıýyna ákeldi.
Koronavırýs pandemııasyn eńserý múmkindigin joǵaltý qaýpi Afrıkaǵa ǵana tónip turǵan joq. Álemdik ekonomıka da bolashaqtaǵy ósim draıverin joǵaltýy múmkin.
Afrıkada pandemııa daǵdarysyn jeńip, álemdi isker ári jańashyl jastar, jergilikti óndiristik bazany qamtamasyz ete alatyn tabıǵı resýrstar men qurlyqtyq ıntegrasııa jobasynan turatyn turaqty damýdyń jańa tizbegine ákelýge qajettiniń bári bar. Biraq Afrıkanyń mundaı úlken ári kútpegen daǵdarysty jeńip shyǵatyn quraldary joq.
Halyqaralyq valıýta qorynyń esebinshe, 2025 jylǵa qaraı Afrıka elderine 285 mıllıard dollar kóleminde qosymsha qarjylandyrý kerek bolady. Biraq bul resýrstardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin mehanızm men qalpyna keltirý jospary joq. Basqa óńirlerde ekonomıkanyń jedel qalpyna kelýi baıqalyp jatqanda Afrıkanyń dál osy tetikterdiń kómegimen pandemııaǵa qarsy kúrese almaýy ekonomıkalyq jáne áleýmettik daǵdarysqa ákelip soǵýy múmkin. Bul Afrıka jastaryn ózderi laıyq ári asa qajet múmkindikterden aıyrady.
Pandemııa bastalǵannan keıin biraz ýaqyttan soń halyqaralyq yntymaqtastyq óz jemisin bere bastady. G20 tobynyń aıasynda kedeı memleketterdiń qaryzyn óteýge tólemder bólý toqtatyldy. Biraq Halyqaralyq valıýta qory, Dúnıejúzilik bank jáne Eýropa elderi sııaqty donorlar atalǵan memleketterge qarjylaı kómek berdi.
Ondaǵan jyl boıy halyqaralyq yntymaqtastyqty qoldap kelgen ınstıtýttar qazir óz shegine jetip qaldy. Olardy az ýaqyttyń ishinde vaksınaǵa qol jetkizýdegi teńsizdik álsiretti. Sondaı-aq eshqandaı tótenshe sharalarmen toqtata almaıtyn ekonomıkalyq qaıshylyqtar da áser etti.
Mine, sondyqtan da jańa shekara, batyl ári maqsatqa toly jańa baǵyt kerek. Bul bastamanyń birinshi synaǵy – koronavırýs vaksınasyna qoljetimdilik bolýy tıis. Aldaǵy aılarda COVAX, koronavırýsqa qarsy kúreske qajetti quraldarǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etýge arnalǵan akseleratordyń (AST) vaksına komponenti, Afrıkanyń vaksına satyp alý jónindegi maqsatty toby arqyly osy qurlyqqa vaksınanyń mıllıondaǵan dozasy jetkiziledi. Aldyn ala tapsyrys berilgen vaksına dozasy ártúrli baǵytta taratylady, biraq birinshi kezekte, vırýstan medısınalyq qyzmetkerlerdi qorǵaýǵa kóńil bólinedi.
Biraq bul jetkiliksiz. Qazir vaksınalaý álemdegi mańyzdy ekonomıkalyq saıasat sanalady. Onyń artyqshylyǵy – trıllıondaǵan, al quny mıllıardtaǵan dollarǵa baǵalanady. Bul – qysqa merzimge salynǵan eń tabysty ınvestısııa. Afrıkadaǵy indettiń aldyn alý jáne baqylaý ortalyǵy belgilegen kórsetkishti oryndap, Afrıkany vaksınamen qamtamasyz etý deńgeıin 60-70% jetkizý úshin ACT akseleratoryn qarjylandyrýdy arttyratyn ınnovasııalyq qarjylyq quraldardy iske qosýymyz kerek. Biz Halyqaralyq valıýta qoryn osy maqsatqa qarjy bólý úshin arnaıy ıelený quqyǵyn paıdalanýǵa múmkindik berýge shaqyramyz.
21 mamyrda ótken densaýlyq saqtaý máseleleri jónindegi búkilálemdik sammıttiń Rım deklarasııasynda bolashaqta bolatyn pandemııalardy eńserý úshin damýshy elderge kýálik berip ǵana qoımaı, vaksına óndirýdegi tájirıbemen de bólisý kerektigi aıtylǵan. Qazir Dúnıejúzilik saýda uıymy men Afrıkanyń arasynda zııatkerlik menshik týraly kelisimge qol qoıý jónindegi kelissózder júrip jatyr. Afrıka RNK aqparattyq tehnologııasyn paıdalanyp, vaksına óndirip, Dúnıejúzilik saýda uıymynyń aıasynda zııatkerlik menshik quqyǵy rejiminiń saýda aspektileri týraly (TRIPS) kelisim jasaýy kerek. 18 mamyrda Afrıka, Eýropa basshylarynyń jáne qarjy naryǵyndaǵy kóshbasshylardyń qatysýymen ótken Parıj sammıtiniń arqasynda aldaǵy ýaqytta mundaı óndiristik áriptestikke qarjy bólinip, qoldaý kórsetiletin boldy.
Afrıka úshin jańa baǵyttyń ekinshi komponentine densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne klımattyń ózgerýine qarsy kúres salasyna úlken ınvestısııa quıýdy jatqyzýǵa bolady. Afrıka qurlyǵy taǵy da shekten tys qaryzǵa batpaýy úshin bul qarjynyń qaýipsizdik jáne ınfraqurylym sııaqty basqa salalarǵa jumsalýyna jol bermeýimiz kerek. Keıbir Afrıka memleketiniń halyqaralyq qarjy naryǵyndaǵy jaqsy jetistikterine qaramastan, jeke kredıtorlar aldaǵy ýaqytta Afrıkaǵa qarjy resýrstaryn bólmeıdi.
Afrıkaǵa pozıtıvti shok kerek. Parıj sammıtinde 650 mıllıard dollar arnaıy ıelený quqyǵy qaıta bólindi. Onyń 33 mıllıard dollary Afrıka memleketterine beriledi. Qazir biz kómek kólemin ulǵaıtyp, óz moınymyzǵa taǵy eki erikti mindetteme alǵaly otyrmyz.
Birinshiden, basqa memleketterdiń arnaıy ıelený quqyǵynyń bir bóligin Afrıkaǵa bergenin qalaımyz. Resýrstardy osylaı bólý Afrıka men basqa da kedeı memleketterge 100 mıllıard dollar aqsha aýdarýǵa múmkindik beredi.
Ekinshiden, afrıkalyq ınstıtýttardyń qatysýymen basqa memleketterdiń arnaıy ıelený quqyǵynan túsken qarjy qurlyqty qalpyna keltirýge jáne 2030 jylǵa deıin turaqty damý maqsattaryn júzege asyrýǵa jumsalýy kerek. Bul halyqaralyq qarjy arhıtektýrasyn qaıta qarap, Afrıka memleketterine burynǵydan kóbirek kóńil bólýge jol ashýy múmkin.
Biz halyqaralyq qaýymdastyq ókilderin ózderine osyndaı ekijaqty mindetteme alýǵa shaqyramyz.
Afrıkanyń eń mańyzdy artyqshylyǵy sanalatyn kásipkerlik qarqynyna nazar aýdarǵan jón. Qurlyqtaǵy shaǵyn jáne orta bıznes bolashaqta Afrıkadaǵy áıelder men jastardy qutqarýshy kúshke aınalady. Tek qazir jeke sektor beıresmılik pen qarjy tapshylyǵynan zardap shegip otyr. Osy sebepten afrıkalyq kásipkerlerdiń qarjyǵa qoljetimdiligin arttyrýǵa kóńil bólip, olardyń jobalaryna bastapqy kezeńde qoldaý kórsetýimiz kerek.
Parıj sammıtiniń aldynda Afrıkada vaksına óndirisin bastaý arqyly koronavırýsqa qarsy vaksınany jalpyǵa birdeı qoljetimdi etý, halyqaralyq jańa qarjy arhıtektýrasy arqyly panafrıkalyq ınstıtýttardyń pozısııasyn kúsheıtý, memlekettik jáne jekemenshik ınvestısııalardy jandandyrý jáne Afrıka elderindegi jeke sektordy keń kólemde qarjylandyrýdy qoldaý sııaqty tórt maqsat boldy. Endigi maqsatymyz – Fransııanyń Eýropa Keńesine alty aılyq tóraǵalyǵy aıasynda, halyqaralyq forýmdarda atalǵan maqsattardy nasıhattaý.
Bul pikirge sondaı-aq Portýgalııa premer-mınıstri Antonıý Koshta, Ispanııa premer-mınıstri Pedro Sanches Peres-Kastehon, Belgııa premer-mınıstri Aleksandr de Kro, Eýropa Keńesi prezıdenti Sharl Mıshel, Eýropa Komıssııasy prezıdenti Ýrsýla fon der Lıaıen, Saýd Arabııasynyń murager hanzadasy Muhammed bın Salman, Abý-Dabıdiń murager hanzadasy Muhammed bın Zaıed, Kongo Demokratııalyq Respýblıkasy prezıdenti jáne Afrıka Odaǵynyń tóraǵasy Felıks Antýan Chısekedı Chılombo, Togo prezıdenti For Gnassıngbe, Kot-d’Ivýar prezıdenti Alassan Ýattara, Mysyr prezıdenti Abdýl-Fattah Halıl ál-Sısı, Mozambık prezıdenti Fılıpe Nıýsı, Nıgerııa prezıdenti Muhammadý Buharı, Býrkıno Faso prezıdenti Rok Mark Krıstıan Kabore, Komor araldary prezıdenti Azalı Assýmanı, Gana prezıdenti Nana Akýfo-Addo, Angola prezıdenti Jýan Lorensý, Efıopııa prezıdenti Sahle-Vork Zevde, Mavrıtanııa prezıdenti Muhammed ýld ál-Gazýanı, Týnıs prezıdenti Kaıs Saıd, Malıdiń burynǵy prezıdenti Bah N’Daý, Nıger prezıdenti Muhammed Bazým, Chadtyń premer-mınıstri Albert Pahımı Padake, Sýdan premer-mınıstri Abdalla Hamdýk, Kongo Respýblıkasy prezıdenti Denıs Sassý-Ngesso, Benın prezıdenti Patrıs Talon, Kamerýn prezıdenti Pol Bıııa, Afrıka Odaǵy komıssııasynyń tóraǵasy Mýsa Fakı qol qoıdy.
Emmanýel MAKRON,
Fransııa prezıdenti
Pol KAGAME,
Rýanda prezıdenti
Sırıl RAMAFOSA,
Ońtústik Afrıka prezıdenti
Makı SALL,
Senegal prezıdenti
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
