Táýelsizdik boıtumary

Ol úshin eń aldymen memlekettiń aıshyqty rámizderin qabyldap, oǵan kúlli otandastardy ılandyra bilý qajet edi. Eldi biriktiretin de, mem­lekettik sıpatty aıqyndaıtyn da – rámizder. Olar: Memlekettik Tý, Eltańba, Ánuran bolatyn.

Memlekettik rámizder – sol el­diń ózindik saltyn, ereksheligin, aıryq­sha arman-ańsaryn, eń bastysy táýelsizdigin bildiretin qasıetti boıtumary. Elimiz Konstıtýsııasynyń 34-babynda: «Árkim respýblıkanyń memlekettik rámizderin qabyldaýǵa mindetti» dep jazylǵan.

Rámizder burynǵy ótken dáýirler­den beri kele jatqan dástúrli nyshan­dardyń jalǵasy. Burynǵy ótken ata-babalarymyz da memleket birligin Tý men Tańba arqyly negizdep otyrǵan. Mysaly, zertteýshi A.Medoev Oıjaılaý óńirinen taýyp, ǵylymı aınalymǵa engizgen tastaǵy sýretterde tý kótergen salt attynyń beınesi bar. Ondaı sýretter kóne saq, ǵun, túrki taıpalary meken etken ólkelerden júzdep tabylary haq.

Osy oraıda, ótken kúnder tarıhyna kóz jibersek: 1992 jyly 4 maýsym kúni Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Mem­lekettik Týy týraly, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Mem­lekettik Eltańbasy týraly, Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik Ánurany týraly, onyń mýzykalyq redaksııasy jaıly tarıhı qujat qabyldandy. 6 maýsym kúni Almatydaǵy Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń ǵımaratynda Memlekettik rámizderimizdiń saltanatty tusaýkeseri bolyp ótti. Osy kúni Prezı­dent rezıdensııasy men Parlament ǵımaratynyń tóbe­sine Tý kóterildi.

1992 jyly 6 maýsym kúngi Mem­le­kettik rámizderdiń tusaýkeser sal­ta­na­tynda sóıle­gen sózinde Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaev: «Biz táýelsizdikke ańsap zary­ǵyp jettik. Endi sol táýel­sizdiktiń qasıet­ti belgi­lerin erekshe qa­dirleýimiz kerek. Eldi­gi­mizdiń synalatyn bir tusy osy. Árbir azamat Qazaqstannyń Týyn, Eltań­basyn, Ánuranyn tumardaı qas­ıet tutýy qajet» dep úlken tebire­nispen sózin aıaqtaǵan bolatyn.

Eltańba

Táýelsizdigimizdiń tól belgisi – Eltań­banyń avtorlary: Jandarbek Máli­bekov pen Shota Ýálıhanov. Sáýlet óneri­niń has sheberleri jasaǵan jumys 1992 jyly 4 maý­sym kúni respýblıka Joǵar­ǵy Keńestiń on ekinshi saı­lanǵan VIII sessııasynda qabyldandy.

Eltańbanyń jalpy formasy sheńber túrinde. Bul kóshpendiler úshin ǵalamdyq jaratylysty beıneleıtin uǵym. Sheńber – ómir aǵysy men máńgilik danalyqtyń qaıtalanýy. Dalalyqtar mıfinde: dú­nıe eki sheńberden turady. Biri – úlken sheńber de, qalǵany sonyń ishine orna­las­qan sansyz usaq sheń­berler. Osy úlken sheńberde máńgiliktiń sımvoly bar. Al usaq sheńberler qubylmaly hám aýyspaly bolady. Bizdiń halqymyz osy usaq sheńberdiń negizi ózegin shańyraq dep túsingen.

Shańyraq – Eltańbanyń júregi ispet­tes. Kóshpendiler uǵymynda shańy­raqtan bıik sımvol joq. Ol – kıiz úıdiń kúmbezi. Kún sáýlesin tórge shashatyn nur – uıasy. Uly qaǵan Shyńǵystyń ja­sa­sy (zańy) boıynsha kóshpendiler sha­ńy­raqty qadirleýge tıis bolǵan. Onyń ústinen attaýǵa qatań tıym salǵan. Kósh­­kende shańyraqty kóshbasy túıe­ge nemese arbaǵa artyp júrgen. Osy sha­ńyraq mem­leketimizdiń Eltańbasyna túp negiz boldy. Kók aspan­nyń kógildir munarynda kúldireýishi kerilip, tań shapaǵynan taraǵan nurdaı ýyqtar bereke men birliktiń bekem belgisi ispettes.

Jylqy-pyraqtar – kıeli qanaty­men shańyraqty qorǵap turǵandaı áser beredi. Jylqyny dalalyqtar áýelden ózderiniń «qanaty» dep túsingen. Búgingi bizdiń: «Er qanaty – at» dep júrgen mátelimizdiń túp tórkini osynda. Jylqy – qajymas qaırat, muqalmas jigerdiń beınesi. Ol – ushqyr qııaldyń, júı­rik sezimniń, asyl murattyń úlgisi. Al pyraq-jylqy eki dúnıeniń kóligi. Pyraq (arabsha Býraq) ıslam tanymy boıynsha Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambardyń mıǵrajǵa kóterilgende mingen kóligi.

 Bes buryshty juldyz – Eltań­banyń qaq mańdaıyna ornalasqan. Bul álemdegi bes qurlyqpen Qazaq eli teń dárejede ómir súredi degendi bildirse kerek. Halqymyz: «Juldyzyń jansyn!», «Juldyzyń joǵary bolsyn!», «Juldyzyń ońynan týsyn!» deıtin shynaıy tilekter aıtady. Jul­dyzdyń kóshpendiler úshin baǵyt-baǵdar aıqyn­daıtyn astrologııalyq máni bar. Ol – óris pen qonystyń, jaýyngerlik joryqtyń baǵdarshamy.

Qazaqstan – degen jazý Eltań­banyń tómengi tusyna ornalasqan. Bul osy dúnıeniń kimdiki, qandaı memle­kettiki ekenin bildiretin «tólqujat». Táýelsizdik alǵanǵa deıin elimiz «Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy» dep ataldy. Egemendikten keıin elimiz­degi kóp ulttardyń ortaq bıleý prın­sıpi, adam quqy men bostandyǵy, saıa­sı ıdeologııalyq teńdigi saqtalǵan beı­bit­shilikti tý etken jańa ataý qajet boldy. Sol sebep­ti, Prezıdenttiń 1991 jylǵy 10 jeltoqsan kúngi Jar­ly­ǵymen elimiz «Qazaqstan Respýblıkasy» dep ataldy.

Osy rette biz rámizderimizdiń avtorlary, búginde marqum bolyp ketken Shota Ýálıhanov jáne Sháken Nııazbekovtiń kózi tirisinde jazyp alǵan estelikti usyn­ǵandy jón kórdik.

Shota ÝÁLIHANOV:

– Memlekettik rámizderge báıge jarııa­lanǵannan keıin kúni-túni tolǵa­typ júrdim. Sodan bir kúni tús kórdim. Túsimde Býrabaıdyń jaǵasynda tur ekem, kólge qarasam aqqýlar júzip júr. Bir aqqý tik shanshylyp aspanǵa kóterildi. Anyqtap qarasam eki qanatynyń arasynda taba nan bar eken. Tańdanyp turmyn, taba nan kúnge aınaldy. Bul nan emes kún eken ǵoı dep, kózim salyp qarap edim, nuryna janarym shaǵylysyp shydatpady. Kózimdi jumyp qaıta ashsam, álgi beıne shańyraqqa aınalypty. Tańerteń turyp appaq qaǵazdy aldym da dóńgelek syzdym. Eki jaǵyna qanat saldym. Ortadaǵy sheńberdi shańyraq jasadym. Eki qanattyń tómengi jaǵyn biriktirip «QAZAQSTAN» degen jazý jazdym. Osylaı men Eltańbany túsimde kórdim.

Memlekettik Tý

Memlekettik Týdyń avtory – sýretshi Sháken Ońlasynuly Nııaz­bekov. Týymyz kógildir tústi. Ol – tynyshtyqtyń, beı­bitshiliktiń, shek­sizdiktiń belgisi ári kók aspannyń reńi. Qazaq halqy: «Tóbeń kókke jetsin... Kósegeń kógersin... Aspanyń ashyq bolsyn...» degen tárizdi alǵys­tardy kóp aıtady. Týdyń ortasyndaǵy «Altyn kún» jaryq dúnıeniń baqyty. Sonaý erte zamanda halqymyz Kúndi qadir tutyp kelgen. Kúnsiz ómir joq. Kún búkil ǵalamdy jaryq nurǵa bóleıtin jandy zat. Onyń jylýy jerge nár beredi, qyryq qatpar tamyryn jibitedi.

Kún astyndaǵy Qyran beınesi alǵyrlyqtyń sıpaty, erkindiktiń sımvoly. Álemdegi 230 shaqty memlekettiń ishinde 40-tan astamynyń ulttyq rámizderinde osy qyran beınelengen. Týdyń bir shetindegi «Qoshqar múıiz» oıý órnegi de altyn tústes. Oıý ultymyzdyń qoldanbaly óneriniń murasy esebinde, baıyrǵy mádenıetimizdiń tarıhy tereń ekendigin ańǵartyp tur. Týdyń eniniń ólshemi, uzyndyǵynyń jartysyna teń.

Sháken NIIаZBEKOV:

– Qazaq erte kezde kók táńirge syıyndy. Kók aspandy táńir tutty, sol sebepti týdyń óńine kók tústi tańdap aldym. Bul bir. Ekinshiden, Qyran qusty alǵan sebebim: orta ǵasyrda qazaq dalasyn kókteı ótip, Mońǵoldyń uly hany Qubylaıdyń ordasyna barǵan, sonda 17 jyl turǵan, Eýropaǵa oralǵan soń kóshpendiler týraly kórgen-bilgenin estelik etip jazǵan ıtalııalyq ataqty saıahatshy Marko Polonyń kitabynda: «árbir kóshpendiniń úıinde bir-bir búrkit turady» degen derek bar. Sol sebepti, kúniń astyna Qyrandy ornalastyrdym.

Ánuran

Ánuran – buryn-sońdy saharada týǵan barlyq ánderdiń «atasy» hám el júreginiń Otanyna degen lúpilin sóz jáne mýzyka tilimen beınelegen – zor rýhtyń týyndysy. Bylaısha aıtqanda, halqymyzdyń, memleketimizdiń úni, mýzykalyq sálemhaty ispettes. «Ánuran jeke adam tirshiliginen góri, búkil bir qaýymnyń ómir saltyna, memlekettik is-qı­mylyna kóbirek qatysty» deıdi tuńǵysh rámiztanýshy Erbol Shaı­merdenuly marqum.

2006 jyly 6 qańtarda elimizdiń qos palataly Parlamenti Memleketik Ánurandy ózgertý týraly usynysty talqylap, áıgili sazger Shámshi Qal­d­aıaqovtyń «Meniń Qazaqstanym» atty ánin laıyq dep tapty. Bul ánniń shyǵý tarıhy zamanmen úndes. 1954 jyldary Tyń ólkesi qurylyp, oǵan soltústiktegi bes oblys biriktirildi. El arasynda «bul ólke Reseıge qarap ketýi múmkin» de­gen sóz tarady. Osyǵan qarsylyq retin­­de tý­ǵan án. Sózin daryndy aqyn J.Ná­ji­medenov jazǵan. Biraq Elbasy oǵan ýa­qyt, zaman turǵysynan ózgerister engiz­di. Osyny negizdeı otyryp Parla­ment depýtattary N.Nazarbaevty Án­uran­nyń sózin jazǵan ekinshi avtor dep tanydy.

Bul ánniń tańdalýy kezdeısoq emes. Buǵan deıin jappaı halyqtyq sıpat alǵan resmılenbegen ánuran ispettes edi. Osy bir boıtumar jyrda halqymyzdyń arman-ańsary, batyrlyq bolmysy, uly dalaǵa degen súıispenshiligi, bári-bári bar.