Eýropalyq Odaq ta, Amerıka Qurama Shtattary da 2050 jylǵa qaraı klımattyq beıtaraptyqqa qol jetkizýge, ıaǵnı parnıktik gazdar shyǵarýdy nólge túsirýge mindetteme aldy. Osy maqsatqa qol jetkizý úshin birqatar baǵyt belgilendi. Eýropalyq odaq 2030 jylǵa qaraı parnıktik gazdar shyǵarýdy kem degende 1990 jylǵy deńgeıden 55 paıyzǵa azaıtýǵa nıetti. Al AQSh 2005 jylǵy deńgeıden 50-52 paıyzǵa tómendetýge nıetti.
Osy mindettemelerdi oryndaý úshin Eýropalyq odaq pen AQSh-qa kóptegen qıyndyqty jeńýge týra keledi. Birinshiden, olar qoldanystaǵy taza tehnologııalardy (kún batareıalaryn, jel qondyrǵylary men elektromobılderdi qosa) keńeıtýdi jáne damyp kele jatqan tehnologııalarǵa (mysaly, jasyl sýtegi, qatty kúıdegi akkýmýlıatorlar jáne sıfrly ınnovasııalardy engizý) ınnovasııany arttyrýlary kerek. Osylaısha, yntymaqtastyq atalǵan úderisti jedeldetýge dańǵyl jol salýy múmkin.
Ekinshiden, Eýropalyq odaq pen AQSh kómirtegi baǵasyn qoldanýdy jaqsartýlary kerek. Bul máselede Eýropa kósh bastap keledi. Uıym álemdegi eń úlken kómirtegi naryǵyn qurdy. Endi jaqyn arada ony jańartyp, keńeıtýdi josparlap otyr. Qazirgi ýaqytta AQSh-ta kómirtegi shyǵarylymyna baǵa belgileýdiń ortaq júıesi joq. Biraq ıntellektilik jáne saıası serpin qalyptasyp keledi.
AQSh-ta naqty progreske jetý úshin osy serpindi qoldaný jáne kómirtegi shyǵarylymy baǵasynyń kez kelgen júıesiniń ádildigi men saıası beriktigin qamtamasyz etý dıstrıbıýtorlyq áserlerdi joıýǵa baǵyttalǵan sharalardy talap etedi. Kiristerdi dıvıdend retinde halyqqa qaıtarý óte mańyzdy bolýy múmkin.
Úshinshiden, Eýropalyq odaq ta, AQSh ta jasyl tehnologııaǵa kóshýden týyndaǵan áleýmettik-ekonomıkalyq qıyndyqtardy joıýlary qajet. Iаǵnı kómirtegin kóp qajet etetin aımaqtarda óndiristik qaıta qurýdy jeńildetý jáne jumys ornyn aýystyrýǵa májbúr bolǵan jumysshylarǵa kómektesken jón. AQSh-ta jumyspen qamtý jáne ekonomıkalyq múmkindik – klımattyq strategııanyń mańyzdy bólshegi.
«Adamdar klımat týraly sóıleskende, meniń oıyma jumys oryndary jáne jasyl «ındýstrııalyq strategııasymen» Eýropa keledi», dep málimdedi Baıden jýyrda.
Sonymen qatar Eýropalyq odaq pen AQSh betpe-bet kelgen klımattyń halyqaralyq múddesine qatysty ortaq kózqarasta. Eki jaqtyń da kúsh-jigeri damýshy elderdiń jasyl energetıkaǵa kóshýine qoldaý kórsetse ǵana jaǵdaı ózgeredi. Osy maqsatta klımattyq qarjylandyrýdy jetildirý, taza tehnologııa transfertin jeńildetý óte mańyzdy.
Damýshy elderdiń jasyl energetıkaǵa kóshýine qoldaý kórsetý «kómirteginiń aǵyp ketýiniń» aldyn alýǵa jaǵdaı jasaýy múmkin. Máselen, kompanııalar óndiristi kómirtegi shyǵarylymyna qoıylatyn salyǵy az nemese ekologııalyq erejeleri jumsaq elderge kóshirgen kezde. Sondaı-aq kómirsýtegi shekarasyn retteý tetigi sekildi tike sheshimder de óte qajet. Soǵan sáıkes kompanııalar óndiris kezinde parnıktik gazdar shyǵarylymy kóp taýarlardy ımporttaǵany úshin qymbat baǵa tóleıdi.
Eýropalyq odaq qazirdiń ózinde Eýropalyq Jasyl Kelisim sheńberinde osyndaı mehanızmmen jumys istep jatyr. Bul jaqsy nárse ekeni anyq. Biraq Eýropalyq odaq pen AQSh birleskende sátti shyǵar edi. Ásirese bul keń transatlantıkalyq jasyl kelisimniń bir bóligine aınalsa, nur ústine nur.
Nobel syılyǵynyń laýreaty, ekonomıst Ýılıam Nordhaýs 2015 jyly usynǵany sekildi, Eýropalyq odaq pen AQSh munymen toqtap qalmaı, «klımat klýbyn» qurýy kerek. Ekeýmizdiń birimiz (Sımone) men Gýntram B.Volf taıaýda aıtyp ótkenimizdeı, ekonomıkalar qosylý úshin tórt qadam – ishki maqsattardy nyǵaıtý jáne týralaý, ishki klımattyq saıasatty sıfrly jáne salystyrý júıesimen kelisý, kúrdeli taýarlardyń quramynda kómirtegi mólsherin ólsheý standartyn belgileý jáne aıqyn salyq salý men retteýdi qamtamasyz etý qajet.
Klımat klýbyna qosylǵysy kelgen kez kelgen elge esik ashyq. Bul Eýropalyq odaq pen AQSh-tyń ortaq múddelerin alǵa jyljytýǵa kómektesedi. Damyp kele jatqan salalar men naryqtarda, mysaly, jasyl sýtegi jáne turaqty qarjy sekildi salalarda erejeler qalyptastyrýǵa tıimdi.
О́sý jáne damý úshin naryqtarǵa keńinen qabyldanǵan erejeler qajet. Al osy erejelerdi jasaýǵa kómektesetinder mańyzdy strategııalyq artyqshylyqtarǵa ıe bolady. Mundaı artyqshylyqty AQSh pen Eýropa ıemdene alady. Ekeýi qosylyp, jahandyq ishki jalpy ónimniń 40 paıyzyn jáne taýar ımportynyń 30 paıyzyn quraıdy.
Basqa elder AQSh-ta nemese Eýropada bolyp jatqan oqıǵalardy elemeı qala almaıdy. Eger olar birlesken is-qımyl jasasa, ıaǵnı birlesken turaqty qarjylyq taksonomııany qabyldaý kerek pe nemese klımattyq shekarany túzetý mehanızmin engizý kerek pe degen máseleni talqylasa, basqa elder de solaı eteri sózsiz. Bul búkil álem boıynsha klımattyń jylynýymen kúres áreketterin jedeldetip, Eýropalyq odaq pen AQSh-tyń ǵalamdyq kóshbasshylyq pozısııasyn nyǵaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy. Sondaı-aq ashyq, erejelerge negizdelgen kópjaqty júıeni nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Buǵan Eýropalyq odaq pen AQSh bólisetin qundylyqtar men prınsıpterdi qosyńyz, onyń ishinde adam quqyqtary men zańdylyqty qurmetteý bar. Endeshe, klımat salasyndaǵy yntymaqtastyq eki jaqtyń da múddelerine saı keletini anyq. Baıdenniń Eýropaǵa sapary – alǵashqy qadam úshin tamasha múmkindik.
Ana PALASIO,
Ispanııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri, Dúnıejúzilik bank tobynyń burynǵy aǵa vıse-prezıdenti jáne bas keńesshisi,
Sımon TALIаPIETRA,
Brıýgeldiń aǵa stıpendıaty jáne Katolıt Ýnıversıteti men Djon Hopkıns ýnıversıtetiniń adıýnkt-professory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
