Qytaıdyń Eýropaǵa qatysty óktem minezi men mensinbestiginiń artýy kóptegen eýropalyq kóshbasshylardyń Sı Szınpınniń rejimine degen kózqarasyn nasharlatyp jiberdi. Al mundaı múmkindikti Baıden jiberip almaýy tıis. Qalaı degenmen, Germanııany Reseımen baılanystyratyn «Soltústik aǵyn – 2» gaz qubyry jobasyn qazir Baıden Eýropany, atap aıtqanda, Germanııany Qytaıdan alshaqtatatyn qural retinde kóredi.
Baıden birneshe jyl boıy «Soltústik aǵyn – 2» jobasyn Eýropa úshin tıimsiz kelisim dep málimdep, kári qurlyqtyń, ásirese Polsha, Ýkraına jáne Baltyq elderiniń qaýipsizdigine qaýip tóndiretinin aıtyp kelgen. Qańtar aıynda AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Antonıı Blınken kezekti tyńdaý kezinde jańa ákimshilik qubyr básekesin toqtatý úshin bárin jasaıtynyn habarlady.
Biraq AQSh-tyń «Soltústik aǵyn – 2» jobasyn toqtatýǵa tyrysýy transatlantıkalyq odaqtyń keleshegine qaýip tóndirýi múmkin edi. О́ıtkeni Germanııa kansleri Angela Merkeldiń úkimeti Reseıdiń gazyn Germanııadaǵy kómirge táýeldilikti birtindep joıýǵa bastaıtyn jol dep sanaıdy. AQSh ótken aıda kútpegen jerden qubyr salýshy kompanııaǵa salynǵan sanksııalardy alyp tastady. Sodan beri Germanııanyń Syrtqy ister mınıstri Heıko Maas Baıden ákimshiligimen ornatylǵan óte jaqsy qarym-qatynas týraly jıi aıtady.
Shyndyǵynda, qazirgi tańda mundaǵy basty jeńimpazdardyń biri – Pýtın. «Soltústik aǵyn – 2» Reseı gazyn Baltyq teńizi arqyly Germanııaǵa tikeleı jetkizgen kezde Kreml Ýkraına sııaqty tranzıttik elderge gaz berýin toqtata alady. Biraq Ýkraınanyń qaýipsizdigi, qarjysy jáne tipti táýelsizdigine kúmán týyp turǵanyn joqqa shyǵarmasaq ta, Baıden ákimshiligi gaz qubyryn toqtata almaıtynyn moıyndaǵan jón. Sondyqtan AQSh jobany qabyldap, Qytaıǵa qatysty saıasatynda qoldaýǵa ıe bolý úshin Germanııamen keńirek yntymaqtastyqqa qol jetkizýge tyrysady.
Qytaı óz kezeginde Eýropany AQSh-qa qaraǵanda úmitsiz ári umytshaq dep sanaıdy. Sondyqtan kári qurlyqqa qarsy qatań saıasatyn kúsheıtip keledi. Tipti Nıderland zań shyǵarýshylary men Eýropalyq Parlamenttiń múshelerine jeke sanksııalar saldy. Buǵan jaýap retinde Eýropalyq Parlament byltyrǵy jeltoqsanda Eýropalyq Komıssııa men Qytaı arasynda jasalǵan Investısııalar týraly jan-jaqty kelisim jobasyn (CAI) ratıfıkasııalaýǵa tosqaýyl qoıdy. Kelisim jasalǵanda Baıden ákimshiliginiń atalǵan másele boıynsha aldyn ala konsýltasııa júrgizý týraly ótinishine qulaq aspaǵan edi.
Qytaıdyń tabandylyǵy nátıjesinde Germanııa da, AQSh ta Batys elderin biriktiretin kelisim jasasýǵa umtyldy. Qazirdiń ózinde onyń negizgi sharttary belgili. Germanııa gaz qubyryn jalǵastyrady. Saıyp kelgende, ózine qolaıly klımat saıasatyn júrgizedi. Al AQSh Germanııanyń qoldaýyna ıe bolyp, Qytaıdyń jańa strategııasyn júzege asyrýǵa qarsy turyp, erejelerge negizdelgen halyqaralyq tártipti qorǵaıdy.
Demek, Baıdenniń «Soltústik aǵyn – 2» jobasyn qoldaýy tegin keldi dep aıta alamyz. Alda-jalda nemister bul jobany aıaqtaýǵa bel býǵanda AQSh-tyń qarsylyǵy Batys elderiniń odaqtastyǵyna syzat túsirip, alaýyzdyqty tereńdete túser edi. Burynǵy prezıdent Donald Tramptan aıyrmashylyǵy sol, Baıden óziniń mámilegerligimen jáne ustamdy qatynas ornatýymen shyndyqty moıyndady. Sondaı-aq budan paıda kórip otyr. Endi eýropalyqtar Investısııalar týraly jan-jaqty kelisim jobasyn iske asyrýǵa jaqyn arada jol bermeıdi.
Pýtın men Reseı máselesine kelsek, Batystyń olardy yrqyna kóndirip qoımaı, Qytaımen aýyz jalasýyna jol bermeýine Baıdenniń senimi mol sekildi. Qytaıǵa táýeldiliktiń artýy – Reseıdiń ulttyq qaýipsizdik múddesine sáıkes kelmeıtini basy ashyq másele. Jenevadaǵy kezdesýde Baıden Pýtınge osyny jetkizetini túsinikti.
Tramp Amerıka ekonomıkalyq jáne saıası maqsattaryna jetý úshin eýropalyq odaqtastar qajet emes dep eseptedi. Baıden transatlantıkalyq odaq AQSh-tyń ekonomıkalyq jáne ulttyq qaýipsizdiginiń negizi ekenin túsinedi. Sondyqtan ol Batystyń Qytaıǵa qatysty pozısııasyn nyǵaıtý úshin Reseıdiń ekonomıkalyq múddelerin báske tigýge daıyn.
Eurointelligence-tiń sarapshysy Volfgang Mıýnhaý sekildi synshylar Baıdenniń saıasatyn «Germanııa saıasatynyń burys sheshimine negizdelgen, osylaısha onyń ákimshiliginiń syrtqy saıasatty tabysty júrgizý múmkindigine zııan keltiredi» dep sanaıdy. Shyn máninde, Germanııaǵa ıek artý arqyly Batystyń Qytaıǵa qarsy turý qabiletin arttyrady. Bul Baıdenniń basty dıplomatııalyq jetistikteriniń biri bolýy múmkin. Tipti «óldi» degenniń ózinde AQSh-tyń syrtqy saıasatyn «trampızmnen» qutqarady.
Melvın B.KRAÝSS,
Nıý-Iork ýnıversıtetiniń
ekonomıka professory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
