Erkebulan Daıyrov: О́ner degen – ómirdi taný

Bul da ke­zekti ról aldyndaǵy daıyn­dyq pa? Jalpy, «bir teriniń ishin­de birde tolyp, birde aryp» júr­genińizge qarap óner úshin qur­bandyqqa jıi barasyz ba deımin...

– Kez kelgen jobany qolǵa alatyn kezde rejısser bolashaq týyndysy týraly uzaq tolǵanady. Kóz kórmegen, tek tarıhı sana, týabitti túısikpen tuspaldap biletin beı­neni tiriltýdiń ózeginde onyń sońyna qaldyrǵan murasy men eńbeginen ózge aqparat bolmaıdy. Balýan Sholaq úshin on alty kılo salmaq qosqanym ras. On kılo 21 kún ishinde qosyl­dy, ol az bolǵan soń, taǵy da ty­rysýǵa týra keldi. Al áli ja­ryqqa shyqpaǵan, ázirge aty qu­pııa saqtalýy tıis, túsirili­mi en­di aıaqtalǵan sońǵy túsken fılm úshin 22 kılo salmaq tastadym. Kásibı sportshylar sekildi birde salmaq qýalap, birde tastaý búginde akterlerdiń de qalypty kóp kásibı mindetiniń birine aınaldy. Deneme kúsh tú­sip, psıhologııalyq jaǵynan qı­nalǵanymmen, moraldyq ja­ǵy­nan munyń ǵajap áseri bar.

Oı­naǵan rólderimniń deni ta­rı­hı personajdar bolǵandyq­tan, taǵdyryn ulttyń órkendeýi jo­­lyna arnaǵan zııalylardyń aza­mat­tyq ustanymy, oıy, bizge amanat­tap ketken muraty meniń de ja­nyma jaqyn. Ras, biz ár ke­zeń­niń urpaǵymyz, alaıda olar­dyń arman-ańsarymen ózim­niń de múddeles ekenimdi, kóz­qa­­ra­sy­myzdyń ushtasyp jat­­qa­nyn jan-tánimmen sezin­gen­dik­ten, yqy­las­pen izdenemin.

Ta­rıh sahnasynda qazaqtyń ­qa­zaq bo­lyp qalyp qalýy úshin ter tók­ken tul­ǵalardy óner tilimen sóıletý barysynda ózimdi ózim aıamaı qam­shylaıtynym da sol jaýap­ker­shi­likti sezinýden. Se­bebi kópshilik ol tarıhı tulǵanyń kim ekenin, qan­daı bolǵanyn sen somdaǵan beınege qarap topshylaıdy. О́tirik bolyp shyqsa, keshirilýi qıyn. Sondyqtan bıik ónerdiń baǵasy úshin qurbandyqqa barý, olardyń amanatyn arqa­laýshy urpaǵy re­tinde uly mu­ratty alyp júrý men úshin úlken mártebe.

– Balýan Sholaq, Baýyrjan Momyshuly, Jánibek han, Mus­tafa Shoqaı sııaqty iri tul­ǵa­lardy somdaý arqyly kórer­menniń kóz aldynda batyr bolyp qalyptasyp kelesiz. Sizge qaısysynyń rýhy kóbirek jaqyn?

– Oı júgirtip qaraǵanda, ózim úshin ishinara uqsastyqtardy bál­kim tabýǵa bolatyn shyǵar. Biraq «jan dúnıeme jaqyny dál my­naý» dep tap basyp aıta almaı­myn. Men úshin osy batyr ata­larymyzdyń qaıratkerligi, el úshin jasaǵan eńbegi árdaıym ­basty orynda turady. Bul – tilmen aıtyp jetkize almaıtyn tylsym dúnıe. Búgingi jigitterdiń kóp­­shiligi «bálenshe batyrdyń ur­pa­ǵymyn» dep maqtanyp, keý­de soǵyp aıǵaılaǵandy jaqsy kó­redi, biraq sol batyr atasynyń qasıeti óz boıynda bar ma, solar sekildi tirilik, irilik tanytýǵa daıar ma? Másele – osynda. Aryǵa barmaı-aq, beridegi Alash arys­taryn ǵana alaıyqshy. Bári de shetinen bilimdi, dushpanǵa ult úshin qaımyqpaı qarsy tura alatyn batyl, eńbekqor. Kúresip júr­gen ıdeıasynyń jeńilis tabaty­nyn, keıbiri urpaqsyz ótetinin, abaq­tyǵa qamalatynyn bildi. Bile tu­ra, qurbandyqqa bardy. Solar­dyń ob­razyn jasaý úshin izdeniste jú­rip, jaqsy qasıetine qaıran qa­lyp, tańyrqap, tebi­rensem, óz bo­ıyma ólshep kórip, úırenýge ty­ry­samyn. Sol sebepti men olardy ózimnen emes, ózimdi solardan izdegim keledi.

– Biz batyrlyq týraly sóz qoz­ǵap otyrmyz ǵoı, aıty­ńyz­­shy, júreginiń túgi bar kóz­­siz batyrdy aıtpaǵanda, qara­pa­ıym adamnyń boıynda bolýy tıis namys pen jiger nege óldi? Tarıhta talaı esemiz ket­se de, keshirim suraıtyn da, ıile­tin de, jol beretin de, sabyr qy­latyn da – biz, qazaq­tyń ese­binen túgendelip jatqan upaı álsiregen rýhty kótere ala ma?

– Sonaý Ábilqaıyr zamany­nan bergi ǵasyrlarǵa jalǵasqan orysqa bodandyq sanamyzdy «sha­ıyp» tastaýǵa tolyqtaı jet­ti. «Álhamdýllah, alty mıllıon­­byz» dep Ahań súıinshilegen qazaqtyń úshten bir bóligi, tip­ti jartysy shybyndaı qyry­lyp, ultymyz álemdegi eń aýyr genosıdti bas­tan ótkerdi. Qa­zannyń betindegi qaımaǵy túgili túbindegi qaspaǵyna deıin qyryp aldy. Tiri qalǵany boıyn úmitke emes, úreıge aldyrdy, kórgeni ashtyq, atý, aıdaý, tuqyrtý bol­ǵannan keıin qorqaqqa aınal­maǵanda qaıtemiz? Osydan da aman qaldyq, biraq zardabyn áli tartyp kelemiz. Arǵy bir ata­sy temirden túıin túıgen usta bolsa, toǵyzynshy álde on ekin­shi urpaǵynan taǵy bir usta qaıt­se shyǵady, osy zańdylyqpen qı­syndaǵanda, ultyn súıetin aza­mattar aramyzda joq dep aıta almaımyn. Aqyndy da, ákimdi de, saıasatkerdi de shıryqtyryp, qaı kezeńde de alǵa qaraı súıreıtin qozǵaýshy kúsh – elge degen súıis­penshilik, ultyna degen mahabbat.

Qazir myna bir jaıttyń tó­ńi­reginde udaıy oılanamyn. Ta­lantty, bilimdi, saýatty «altyn bas­tarymyz» elin, jerin tastap, jaqsy ómir ańsap, jat jurttar­dy jaǵalaı bastaǵaly biraz ýaqyt boldy. Iá, «Qazaqstanda olar úshin qolaıly jaǵdaı joq qoı» dersiz. Biraq Álıhandar men Ah­met­terdiń zamany qolaıly bol­dy dep kim aıtty? Keńes saıasaty­­men kelispese, shetelge ketýge olar­dyń múmkindigi bolmady emes, boldy ǵoı? Sonda olardy tu­saý­lap jibermeı qalǵan qandaı kúsh? Eli men jeriniń aldyndaǵy borysh, Otanyna degen mahab­bat emes pe edi? Búgingi zaman bilim jarystyratyn aqyl-oı zamany bolǵandyqtan, oqyǵany rásýa bolyp, jınaǵan bilimin júzege asyra almaı, ýaqyt ótip bara jatqan soń ol jastar amalsyz Otanyn tastap ketip jatqan da bolar. Olardy kinálaýǵa meniń haqym joq. Biraq deımin, shirkin, meniń zamandastarymnyń júreginde álgi aıtqan qozǵaýshy kúsh – ul­ty­na degen mahabbat bolsa, olar jerin tastap ketpegen bolar ma edi?

Rýh degen – ultqa degen mahabbat emes pe? Olar Otanyn shyn súıse, az jalaqyǵa, jaılaǵan jemqorlyq­qa, aıaq bastyrmaıtyn ádiletsiz­dik pen ósek-aıańǵa qaramas edi, keýdesin jelge, basyn qaterge ti­gip, boıyndaǵy bary men nárin týǵan jeriniń gúldenýine jumsar edi. Tastap ketý ońaı, al sonda el qalaı ór­kendep, jer qalaı kórkeımek?

Bilimdiler kóp, biraq aldymyz­da taý kóterer tolaǵaılar joq. Bul áńgimeniń saıasatqa túk qatysy joq, bar bolǵany, ár adam jeke tulǵa retinde damýdyń, sanasyn, oı-órisin, otanshyldyǵyn jas­ta­ıynan tárbıeleýdiń joldaryn bilýi kerek. Árkim óz isin adal at­qarsa, aınalasyna ádil qa­raı al­sa, talaı dúnıemiz óz-ózi­nen tú­gendelip turar ma edi. My­sa­ly, men aktermin be, óz ró­lime ja­ýap­kershilikpen qarap, shy­­­na­ıy keıipker jasap shyǵarý – min­­­detim. Sol sııaqty kez kelgen adam – men, sen, ol, jalpy olar, ózi­niń, kásibiniń aldynda adal bolsa, tanys izdep másele sheshetin zań­syzdyq óz-ózinen tyıylady. Bári­mizdiń ańsaıtynymyz osy, en­deshe ony jasaýdy ózimizden bas­tasaq, kim bizdiń qolymyzdan qa­ǵady?

– Sóz oraıy kelgen soń áń­gi­­me batyrlyqqa baılanysty ór­­­bip ketti, negizi, sizge ról be­ril­­­di delik, jumysty neden bas­taı­syz?

– Teatr men kınodaǵy rólder­diń arasyndaǵy aıyrmashylyq jer men kókteı. Kınoda kóbine­se syrtqy obraz, keıipkermen uq­sas­tyq, tipti «birge-bir» dál úıle­sim tabý basty orynǵa qoıylady. Biraq ekeýine de ortaq nárse – keıip­kerdiń ishine úńilý kerek. Ma­­ǵan qyzyǵy – osy. Ssenarııdi bas­tap oqyǵanda-aq keıipker sah­­na ne­mese ekran arqyly ne aıtqy­sy keldi? Onyń oı-óresi qan­daı, kim bolǵan, ózińshe shemasyn qu­ryp, qııalmen keıipkerińniń ómirbaıandyq portretin jasap alasyń. Rólge ený úshin eń aldymen keıipkerińniń júrisin ta­bý mańyzdy. Sebebi qozǵalysy arqyly keıipkerdiń psıhologııa­syn tabý ońaı. Iаǵnı adamnyń júrisi onyń psıhıkasyna baılanysty qalyptasqan, syrtqy fı­zıkalyq qozǵalys arqyly ishki dúnıeni izdeısiń. Kórermendi baý­­­rap alatyn qudiret – akter­diń syrtqy sulýlyǵy emes, kózin­degi oı. Eger men sahnadaǵy serik­te­simnen «Sen búgin aýylǵa jol jú­resiń be?» dep surasam, ol su­raq meniń sózimde emes, kózimde turýy kerek. Tereńirek úńilýdi qajet etetin bul sheberliktiń syryn, árıne kitapty kóbirek oqysań, tabasyń.

– Muny surap otyrǵan sebe­bim, sizdi Chehovtiń «Súıikti me­niń aǵataıym» spektaklindegi Vanıanyń rólinen kórgen kezde keıipkerińizdiń obrazymen bite qaınasyp, bir adamǵa aınalyp ketken sizge qarap akterlik ká­siptiń syryn shyn uqqandaı bol­dyq. Siz úshin Vanıa kim, nege ol qaıta-qaıta qazaq sahnasyna orala beredi?

– «Súıikti meniń aǵataıym» – klassıka, al klassıka dáýirler almassa da, kez kelgen kezeń men ýaqyttyń qurdasy bolyp qala beredi. Chehovtiń ólmes týyndy­sy aldaǵy júzdegen jyldan ke­ıin de sol zamannyń suraǵyna aına-qatesiz jaýap bereri anyq. Klassıkanyń aıtar oıy bıik, synbaıtyn, ıilmeıtin qudireti bolsa da, sen ony óz tabıǵatyńa tez-aq ıkemdeı alasyń. Vanıa kórshińniń, kóshedegi, bazardaǵy adamdardyń kóshirmesin kórsetip, kómekshi quraldar arqyly jasaı salýǵa kónetin obraz emes. Akademııanyń stýdenti bolyp júrgenimde Vanıa týraly dáris tyńdadym, ol týraly ustazdardan, aǵa býyn ártis­terden kóp estidim, biraq ekeý­miz alǵash sahnada betpe-bet kez­des­ken kezde, sasqalaqtap qal­ǵa­nym­dy jasyrmaımyn. Vanıa – óte bi­­limdi adam. Ol jezdesine alda­nyp qaldym dep otyrǵan joq, ol ómir­ge aldanyp qalyp otyr. Ol óki­metke, taǵdyrǵa aldanyp qal­ǵan adam. Ol óziniń armanynyń qur­bany bolǵan adam. Vanıa­nyń za­ma­nyndaǵy nebir aqsúıek, bi­lim­di azamattar ókimetke aldanyp, taǵ­dyrdyń tálkegine aınal­dy. Bul – qaıratsyzdyq emes, bul – taǵdyr. Bizdiń urpaq ony kórmedi me?

1990 jyldary ta­laı ákelerdiń ǵylymdaǵy, ónerde­gi mansabyn tárk etip, Vanıa bolyp ketke­nin kózimiz kórdi ǵoı. Qarap otyr­saq, Vanıanyń aınalasynda bo­lyp jatqan oqıǵalar qaı qoǵamnyń da ashy shyndyǵy. Eń sońynda Vanıa qashyp qutyla almaıtyn taǵdyrǵa bas urady. Qınala-qı­nala kelisedi. Biraq onyń ba­syn­daǵy qıyndyqtyń bá­rin jıyp alyp bir-aq kúnge syı­dy­­ryp, bir keshtiń ishinde oına­sań, kótere almaı, omaqasyp qu­laı­syń. Sondyqtan ony oınaǵan kez­­de aıtqyń kelgen oıyńdy ke­­­­zek­­testirip, túrlendirip otyrý kerek: búgingi oıynda jerdiń prob­­­­lemasyn aıt, kelesi joly fe­­­­mınısterdiń máselesin qozǵa, arǵy joly jemqorlyqty aıt. Osy­­­nyń bárin tolǵaýǵa bir Vanıa je­tedi. Vanıanyń tula boıy tunyp tur­ǵan qazaq, biraq ony oınaǵanda es­keretin bir jaıt, obrazdy qatty qa­zaqı­landyrmaý kerek.

– Eki saǵattan artyq Vanıa­nyń rólinde oınap, spektakl aıaqtalǵan soń kórermen aldy­na shyqqan kezińizdi rıng­tegi boks­shyǵa uqsattym. Úsh raýnd­ ­boıy qarsylaspen aıqa­syp, as­qan sheberlikpen aıqyn je­ńis­­ke jetken, biraq masat­ta­ný­­ǵa, jankúıerleriniń qol­pa­­shyn sezinýge shamasy joq qal­­jyraǵan boksshy aıaǵyn áreń basyp ketip bara­dy. Premera kúni sahnada qur­met­­ke bólenip jatqan sizdiń kó­rer­­mennen tym jyraqta, áli óz-ózi­ńizge kele al­maı, óń men tús­­teı halde tur­ǵa­nyńyz tym qor­­qy­nyshty kó­rin­di. Júrekke salyp oınaý qa­ýipti ǵoı, ár róli­ńiz úshin osylaı qaterge bas tige beresiz be?

– Kez kelgen spektakldiń al­­­­­­ǵashqy premerasynyń rý­hy qa­shanda bólek bolady. Spek­takl tiri júredi. Akterler sah­na­da jan alyp, jan beredi. Bu­ryn kólikti 120-men aıdasań, sol kúni jyldamdyqty 200-ge kótergen sııaqty, spektakldiń yrǵaǵyn arttyrmasań, bir sát báseńdetpeısiń. Akter qalasa da, qalamasa da, osylaı oınaıdy. Sebebi kórermen senen sol energetıkany kórgisi kelip kútip otyr. Amal joq, «otalasyń». Sahnadaǵy ómir báıge sııaqty, bastapqyda tizgindi tarta-tarta sońyna qaraı márege jaqyndaǵanda qamshyny basyp, attyń basyn jiberý kerek.

Vanıanyń basyndaǵy proble­ma­ny kórermenmen bólisý ǵajap áser syılady. Ony zaldaǵy kóp­shilik sezdi. Shymyldyq jabyldy. Aıaq-qolym dirildep, ta­ma­ǵy­ma tyǵylǵan ashy jas ne ári ket­peıdi, ne beri shyqpaıdy. Osy sátten shyǵyp ketetin esik iz­dep turmyn, biraq shyǵa almaımyn. Júregimdi qysyp, ezip bara jat­qan zil batpan oıdan qutylǵym keledi, biraq bosana almaımyn. Kenet qolymdy alyp qushaq­tap jatqan áriptesterimniń, gúl kó­terip kelgen kórermenderdiń áti­riniń ıisin sezip, gúl oralǵan qaǵazdyń shytyrlaǵan dybysyn estip, kıimderdi ustaǵanda baryp, osy ómirge oralǵanyma, esimdi jınaǵanyma qýanyp, kózimnen jas yrshyp ketti. Biraq kún sa­ıyn júretin spektaklderdiń bá­ri­niń áseri bulaı bola bermeıdi. Qatal ustanatyn qaǵıdam bar – spektakl oınap bolǵan soń bá­rin umytý kerek. Oınaǵan ke­ıip­ke­rińniń prob­lemasymen úıge barýǵa bolmaı­dy. Salqyn dýsh qabyldap, jýy­nyp-shaıynyp, boı­daǵynyń bárin qaǵyp-silkip tas­ta­masań, den­saýlyǵyńa zııan keledi.

– О́mir shyndyǵy bar jáne óner shyndyǵy bar. Bul ekeýi­niń joly qaı jerde birigip, qaı jerden ajyraıdy?

– О́ner degen ne? О́ner degen, eń aldymen, ómirdi taný. Bul – sulýlyq. Bul – tazalyq. Bul – tárbıe. О́ner – ultqa, dinge, ná­silge bólinbeıdi, bárine túsinikti, bárinen bıik. О́ner adamdy jáne adamǵa qatysty dúnıeni jyrlaı­dy. О́mirdiń kórinisterin, qoǵam­daǵy oqıǵalardy baıandaǵa­ny­men, ony sol kúıinde ónerge kó­shiretin bolsaq, onda shyndyq emes, qarabaıyrlyq beleń alyp ketedi. Kitaptaǵy ómir basqa, al ómirdiń shyndyǵy bólek. Biraq ekeýin ushtastyratyn sýretker shyǵarmaǵa báribir óziniń oıyn, sezimin, ańsaryn ústemelemeı tur­maıdy. Endeshe týyndyny jaz­ǵan avtordyń da, kórermenge jetkizetin akterdiń de, mýzykamen kórkemdeıtin kompozıtordyń da jan-júregi aq qaǵazdaı taza bo­lýy tıis. Oqyrman, kórermen sol tazalyqty ǵana sezinýi tıis, son­dyqtan sýretker tarapy­nan olar­dyń aldyndaǵy jaýap­ker­shi­lik bir sátke umytylmaýy kerek.

– Erkebulan, ár ártistiń tasy órge domalaǵan órkendeý kezeńi bolady. Batyr bitkendi oınap ataq­qa da, tanymaldylyqqa da qa­­­taryńyzdyń aldy bolyp er­te qol jetkizdińiz. Im­mý­nı­te­­ti­ńiz qalaı edi, siz jul­dyz bo­­lyp, keshegi qurdas­tary­ńyz­dyń qo­ly jete almaı, dos­ta­ryńyz­dyń qatary sırep qalǵan joq pa?

– Ataqqa da, qyzmetke de ba­ýyr basýǵa bolmaıtynyn erte túsingenmin. Sol sebepti ımmý­nıtetim myqty dep oılaımyn. О́tkenimdi oı eleginen ótkizip bajaılap qarasam, azdy-kópti abyroı maǵan ońaılyqpen kelmegen eken. Keı áriptesterim kastıngke barady da, ónerin kórsetip, ótip kete salady. Durys, eshkimniń ba­ǵyn kúndep kerek emes. О́z qa­te­lik­terim – ózime sabaq. Jas­tyq­tyń býymen jelpildep bara jatsam, sheber Alla shyr aınaldyryp ákelip, ornyma qoıady. Dereý sabama túsip, sabyr tabamyn.

Iá, akter bolǵan soń, tanymal bolǵyń keledi, sahnadan da, kınodan da kórinip, ózińdi dáleldegiń keledi. Bastapqyda teatrdyń ǵana otymen kirip, kúlimen shyǵyp, kúndiz-túni spektaklder men repetısııalarda júrdik. Biz teatrdan shyq­paı jumys istep júrgende ekran betin kezdeısoq shaqyrylǵan áýes­qoı akterler jaýlap aldy. Biraq bas-aıaǵy úsh-tórt jyldyń ishinde bári de sý betine qalqyp shyqqandaı boldy – kınoǵa kási­bı akterler kerek eken.

Ras, rejısserler qaltasynan artyǵy­raq aqsha shyǵaratynyn, biraq sapaly dúnıe jasalatynyn túsindi. Kınonyń sapasy – qazaq óneri­niń sapasy.

Ishteı jaqsy róldi, bas­ty ról­di armandap júrgenim­men, kıno­da kóp tájirıbesi joq maǵan Baýyrjan Momyshulynyń róli usy­nylǵanda, sener-senbesimdi bilmedim. Jan-jaǵymdaǵy ká­si­bı akterlerdiń jumysyna qa­rap, rejısserdiń járdemine sú­ıe­nip, tilin, dilin janymen súı­gen ultjandy batyrdyń arýa­ǵy­nan qorqa-qorqa býynymdy bekit­ken­deı boldym. Tarıhı ról­derdi oınaý úshin aldymen ak­ter tarıhty bilýi kerek, qajet bol­sa, tarıhpen aýyrý kerek, tarıh týraly aıtyp jatqanym da son­dyqtan. Muny men Jánibek handy oınaǵanda tipti tereń sezindim. Kereı týraly da, Jánibek jóninde de derek az. Kıno úshin málimet óte jutań. Tipti týǵan jyly da jobamen bel­gilengen. Sonda olar týraly materıaldar qaıda, áıteýir bir eldiń muraǵatynda jatqany anyq, endi solardy eldiń arhıvine jetkizetin azamattar tabylsa ıgi.

– Balýan Sholaq, Baýyr­jan sııaqty geroılardy oına­ǵanyńyzben, án atasy Ámireniń róli ýystan shyǵyp ketti. Kas­tıngke Ámireniń róline baryp, ekranǵa Shoqaı bolyp shyq­ty­ńyz. О́kinish bar ma?

– Joq, esh ókinbeımin jáne eshkimge ókpe artpaımyn. Kiná tek ózimde. Til bilmeımin. Al fılm aǵylshyn tilinde túsiril­di. Rejısser – aǵylshyn, búkil túsi­rý toby sheteldikter, olar tek aǵyl­shyn tilinde sóıledi. Son­dyqtan ol jerge men óte alma­dym. Biraq Mustafa Shoqaıdyń róline qabyldandym. Soǵan da táýbe dedim. Shoqaıdyń ómirin zertteý barysynda, shyn qaıran qaldym. Qudaı qazaqqa qandaı ul syılaǵan, shirkin! Qazaq ultyn júz jyldar boıy bılegen eki basty quzǵyn qustyń sheńgelinen bosatatyn dál sondaı qanaty qatty qustyń kerek ekenin sol kezde túsingen uly tulǵany biz­diń áli tanı almaı jatqanymyz ókinishti.

– Rejısserge basybaıly ba­ǵynatyn, tek belgilegen maq­sat­ty ǵana oryndaıtyn til­alǵysh akterler bolady. Sah­na­­daǵy, kamera aldyndaǵy er­kindigińiz qaı shamada?

– Sahna men kamera aldynda­ǵy ımprovızasııa jaǵdaıǵa baılanysty jasalady. Rejısser­­­diń belgilep bergen maqsaty oryndalýy kerek. О́ıtkeni týyndy taǵdyrynyń tolyq kórinisi eń aldymen sol kisiniń sanasy men kó­ńilinde pisip jetiledi. Rejısser paıymyn akter durys túsinip, ony óz oıymen ushtastyra alsa, fılm mazmuny artyp, materıal molaıa túsedi. Ol halyqqa da sózsiz unaıdy. Rejıssermen ke­lise almaǵan, onyń maqsatyna tú­begeıli qarsylyq tanytqan kez­derim de boldy. Túsirý ala­ńyn­da, sahnada til tabysa almaǵan re­jısser men akterdiń qolaısyz qa­rym-qatynasy basqalardyń ju­mysyna da keri áserin tıgizedi. Nege ekenin qaıdam, bir-eki ret sah­naǵa shyqqan soń sol spek­takl­der ári qaraı júrmedi. Iаǵnı onyń nashar dúnıe bolyp shy­ǵa­tynyn áý bastan sezgenmin, shamasy.

– Rólden bas tartqan kezińiz boldy ma?

– Rólden bas tartqan kezim bol­ǵan emes. Akterlik – meniń ju­­mysym. Qandaı ról berilse de, jaýap­k­ershilikpen qarap, izde­nip, ter tógip aıaǵyna deıin at­qa­ryp, alyp shyǵý mindetim. Biraq kınoda qyztekeniń róli berilse, oınamas edim. Al teatrda komedııa janryndaǵy ról bolsa, oılanyp kórýge bolady. Eń bastysy, ol róldi kórsetýdegi túpki maqsatyna, nasıhatyna zer salyp qaraý kerek. Rejısser bul ról arqyly neni dáriptegeli tur? Saıasaty qandaı? Osyǵan úńilý kerek.

– Myńdaǵan túlek mektep bi­ti­rip jatyr. Búgingi balalar be­sikten beli shyqpaı jatyp ártis bolýdy armandaıdy, óse kele ol armany ulǵaıyp, ózin jul­dyzǵa uqsatady. Ártis bolǵysy keletin ini-qaryn­das­taryńyzǵa neni eskertken bolar edińiz?

– Tamasha teatr sýretkeri Bo­lat Atabaevtyń bir suhbatynda: «Sen qazaq bolmaı-aq qoıshy, sen adam bolshy» deıtini bar, re­jısser aǵamyz aıtpaqshy, aldy­men ártis bolýǵa qajetti ne­gizgi qasıetti bala kúnnen boıǵa sińi­re bergen durys. Olar bul arma­nyn, sóz joq, ekrannan jıi kó­ringen aǵa-ápkeleriniń ónerin kórip qalyptastyrǵany anyq. Son­dyqtan aldymen Akademııaǵa tús­sin, ónerge kelsin. Kórsin. Qu­la­syn. Tursyn. Qaıta júgirsin. Tu­ryp, ishinen qaıta júgirýge kúsh tapsa, óner ony ógeısimeıdi. Jeńis eńbekpen keledi. «Tarıh tek jeńimpazdardy ǵana esine saqtaıdy». О́z basym qıyndyq­qa birden berile salýdy boıyma ar sanaımyn. Bala kezimnen jeńilgendi jek kóremin. Shamań keletin dúnıeni istegennen je­ńi­lip qalǵan jaman. Sońyna de­ıin kúresip, qansyrap baryp jeńil­seń, jigittik degen, mine, osy.

– Áńgimeńizge rahmet.