Qyrýar qarjy quıylǵan mundaı turǵyn úı baǵdarlamalary baspanaǵa shyn muqtaj jandarǵa demeý bolsa jaqsy ǵoı. О́kinishke qaraı, basy jaqsy bastalǵan keı baǵdarlama baǵytynan jańylyp, sońynda shatqaıaqtaı bastaǵan syńaıly...
Ásilinde turǵyn úı baǵdarlamasy óz betimen baspana satyp alýǵa jaǵdaıy kelmeıtin qarapaıym azamattardy, sonyń ishinde kópbalaly, turmysy tómen otbasylardy úıli etýge arnalǵan. Alaıda osyndaı maqsatpen 2012 jyldan beri qolǵa alynǵan jibi túzý baǵdarlamalardyń kóbi aıaǵyna jetpeı, orta jolda toqtap qalǵan. Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń jyl basynda jarııalaǵan esebine súıensek, 2012 jyly bastalyp, 2020 jylǵa deıin jalǵasýǵa tıis «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasy Úkimettiń qaýlysymen 2012 jyldyń maýsym aıynda bekitilgenimen, eki jyldan keıin kúshin joıǵan. «Nurly jer» baǵdarlamasy 2017 jyldan beri eki ret qabyldanyp, ekeýinde de merzimine jetpeı toqtaǵan. Memlekettik turǵyn úı baǵdarlamalary orta joldan úzilgendikten, onyń qanshalyqty tıimdi bolǵanyn baǵalaý da múmkin bolmapty. Qazirgi baǵdarlama 2025 jylǵa deıin jalǵasýy tıis.
Aýdıtorlar 2017 jyldyń qańtar aıynan 2020 jyldyń maýsym aıyna deıingi aralyqtaǵy «Nurly jer» baǵdarlamasynyń iske asyrylý tıimdiligine memlekettik aýdıt júrgizgen. Tekserý barysynda birqatar kemshilik anyqtalǵan. Naqtyraq aıtqanda, aýdıtpen qamtylǵan 714 563,2 mln teńge somasyndaǵy qarajat kóleminen 300,1 mln teńgeniń qarjylyq, 145 rásimdik buzýshylyq anyqtalǵan. Buǵan qosa 92 404,9 mln teńgeniń bıýdjeti tıimsiz josparlanǵan.
Shendi-shekpendilerdiń jyldaǵy esebine sensek, elimizde mıllıondaǵan sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip jatady. Alaıda memlekettik turǵyn úı qorynan úı alýǵa muqtaj azamattardyń kezegi azaıar emes. Kezektiń qysqarýy bylaı tursyn, qaıta kóbeıe túsken. Tekserýshilerdiń málimetinshe, 2017 jyldyń qańtary men 2020 jyldyń qańtary aralyǵynda kezekte turǵandar sany kemýdiń ornyna 112,5 myń adamǵa kóbeıgen, ıaǵnı 428,4 myńnan 540,9 myń adamǵa artqan. «Bul rette muqtajdardy baspanamen qamtamasyz etý úlesi aıtarlyqtaı tómen deńgeıde qalyp otyr jáne orta eseppen 1,5-ten 2,5% aralyǵynda» delingen esepte. Sonda álgi mıllıondaǵan sharshy metr turǵyn úı kimge berilip jatyr? Álde bul baǵdarlamanyń aınalasynda da «barmaq basty, kóz qystynyń» kóbeıgeni me?!
Jalpy «Nurly jer» baǵdarlamasynyń bes baǵyty bar. Olar: satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úı salý, kredıttik turǵyn úı salý, jeke turǵyn úı qurylysyn damytý, jeke qurylys salýshylardy turǵyn úı salýǵa yntalandyrý jáne kvazımemlekettik sektor sýbektilerin tarta otyryp, turǵyn úı salý. Aýdıtorlardyń esebinshe, baǵdarlama baǵyttarynyń bárinde júıeli problemalar men kemshilikter baıqalǵan. Mysaly, satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úı salý baǵyty boıynsha 969,1 mln teńge somasyndaǵy respýblıkalyq bıýdjet qarajaty ıgerilmegen. Sonyń saldarynan turǵyn úı alýǵa kezekte turǵan halyqtyń áleýmettik osal tobyna jalǵa berilýge tıis 32,2 myń sharshy metr turǵyn úıdi salý jáne satyp alý kórsetkishteri oryndalmaı qalǵan. Jospar boıynsha 858,9 myń sharshy metr paıdalanýǵa berilýge tıis edi, biraq is júzinde 826,7 myń sharshy metr ǵana tapsyrylǵan. «Bul bıýdjettik baǵdarlamalardyń tıimsiz oryndalýyna ákep soqty» delingen eseptik málimette. Ol ol ma, Memleket basshysynyń jyl saıyn 6 myń kópbalaly az qamtylǵan otbasy men jumys isteıtin 3 myń jasqa jalǵa turǵyn úı berý jónindegi tapsyrmasy da tolyqqandy iske asyrylmaǵan. Máselen, 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha az qamtylǵan kópbalaly otbasylar úshin 5,5 myń páter jáne jumys isteıtin jastar úshin 2,5 myń páter satyp alynyp, paıdalanýǵa berilgen. Iаǵnı Prezıdent aıtqan mejege jetpegen. Sonda 1 myńdaı azamat baspanasynan qaǵyldy degen sóz.
Turǵyn úı kezegine turǵandardyń qatary azaımaýdyń taǵy bir ushy baqylaýdyń aqsap jatqanynda bolsa kerek. Esep komıtetiniń málimetinshe, turǵyn úıler qurylysyn qarjylandyratyn jáne baspanalardy esepke alatyn jáne bóletin memlekettik organdar tarapynan tıisti baqylaýdyń bolmaýynan kezekte turǵandarǵa arnalǵan jalǵa beriletin baspanalardy bul sanatqa jatpaıtyn ózge azamattar ıelenip ketken. Máselen, jergilikti atqarýshy organdar usynǵan aqparatqa sáıkes, 2017-2019 jyldar aralyǵynda 17 óńirde 21 462 páter berilýge tıis bolǵan. Biraq onyń 2 354-si halyqtyń áleýmettik osal tobyna jatatyn azamattarǵa emes, bıýdjettik uıymdardyń qyzmetkerlerine jáne turǵyn úıi apattyq jaǵdaıda dep tanylǵan adamdarǵa bólingen.
Bıyl naýryz aıynyń sońynda Esep komıteti «Nurly jer» baǵdarlamasyn iske asyrý barysyndaǵy taǵy bir bylyqty áshkere etti. Bul joly aýdıtorlar Samruk-Kazyna Construction AQ aktıvteriniń basqarylý tıimdiligine júrgizilgen memlekettik aýdıttiń qorytyndysyn jarııalady. Sondaǵy tekserý nátıjesinen «Samuryq-Qazyna» AQ halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy tómen azamattardyń esebinen óz qyzmetkerlerin baspanamen jarylqaǵanyn kórýge bolady. Iаǵnı «Nurly jer» baǵdarlamasy aıasynda úı kezeginde turǵandarǵa arnalǵan jalpy somasy 733,5 mln teńgeni quraıtyn 65 páter «Samuryq-Qazyna» enshiles kompanııalarynyń qyzmetkerlerine satylǵan. Sondaı-aq satyp alý quqyǵymen jalǵa beriletin turǵyn úı qurylysy úshin bólingen 8,5 mlrd teńge mólsherindegi qarajat ta maqsatyna saı paıdalanylmaǵan. Bul úıler de baspana kezegine turmaǵan adamdarǵa satylǵan. «AQ-nyń 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan bıznes-josparynda kózdelgen strategııalyq baǵyttarǵa qol jetkizý dárejesiniń tıimdiligin taldaý onyń nashar oryndalǵanyn kórsetti. Máselen, 2017 jyldyń qorytyndysy boıynsha qyzmettiń barlyq 7 negizgi kórsetkishi oryndalmaǵan, 2018 jyly 8 kórsetkishtiń 4-eýi oryndalmaǵan (50%-y), 2019 jyly 11 kórsetkishtiń 8-i oryndalmaǵan (73%-y)» delingen Esep komıtetiniń baspasóz qyzmeti taratqan habarlamada.
Sonymen qatar aýdıtorlar Samruk-Kazyna Construction AQ-nyń Jarǵysy boıynsha olar jyljymaıtyn múlik naryǵyndaǵy baǵany turaqtandyrýǵa járdemdesýge tıis ekenin, biraq bul mindet oryndala bermeıtinin, aksıonerlik qoǵam paıdaǵa kenelýdi ǵana maqsat etetinine shúıligipti.
Mine, baspanasy joq, baspana satyp alýǵa jaǵdaıy joq azamattardyń nesibesine ortaqtasýǵa arsynbaıtyndar talaı azamatty úısiz qaldyrdy. Eger bıýdjettiń aqshasy durys jobalanyp, shashaý shyqpaı ıgerilgende baspanaǵa muqtaj biraz adamnyń basty máselesi sheshilgen bolar edi.
Memlekettik aýdıt barysynda 169,6 mln teńge somasyndaǵy respýblıkalyq bıýdjet qarjysy ótelip, qalpyna keltirilgen. 10 derek boıynsha ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is qozǵaý úshin ýákiletti memlekettik organdarǵa materıaldar joldanǵan.
Al bul tekserýden qandaı nátıje kútýge bolady? Memlekettik baǵdarlama aıasyndaǵy baspanalar shyn muqtajǵa berile bastaı ma, álde taǵy orta joldan jartysy «bógde jandarǵa» taratylyp kete me? Bul endi – ýaqyt enshisindegi másele.
