Eleń etkizer bul jańalyq úlken eńbektiń nátıjesi ekeni sózsiz. Úsh tildegi jınaqta shańqobyz, sybyzǵy, úsh ishekti dombyra, qobyz, jetigen, sherter jáne dombyra kúıleri notasymen jáne kez kelgen jerden tyńdaýǵa yńǵaıly QR-cod-men usynylǵan.
Antologııa M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń «Mýzykataný» bóliminiń «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly» jobasy aıasynda júzege asyryldy. Budan bir jyl buryn joba jetekshisi, ónertaný kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Aınur Qaztýǵanovanyń basshylyǵymen dástúrli ánge arnalǵan 1-tom jarııalanǵan edi.
Maqalamyzǵa arqaý bolyp otyrǵan 2-tomǵa 1950-2020 jyldarda jasalǵan ekspedısııa materıaldarynan buryn-sońdy jarııalanbaǵan málimetter molynan usynyldy. Kóne úntaspalarda (lentalarda) saqtalǵan óte qundy kúılerdi kásibı mamandar notaǵa túsirip, ol oryndaýymen birge jarııalandy. Máselen, buryn jınaqtarda keıbir kúılerdiń notasy ǵana shyqsa, bul antologııada tuńǵysh ret oryndaýshynyń aýdıojazbasy men sonyń notaǵa túsirilýi birge berilip otyr.
Aımaqtyq halyq kúılerine qosa, 22 kúıshilik mektep boıynsha 180 kúıshi kompozıtor men olardyń tańdaýly kúıleri alynypty. Árıne búginge deıin jarııalanǵan eń iri joba «Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi» bolsa, munda avtory múldem belgisiz, aty da, zaty da beımálim bop buryn-sońdy shyqpaǵan kúıler tańdaldy. Al qaıtalanǵan jaǵdaıda ol kúıler basqa kúıshiniń oryndaýynda usynyldy. Jobanyń utymdy tusy – kúılerdiń aýdıojazbasy men notasy qatar berildi jáne kúıdiń avtory men shyǵý tarıhy týraly aqparat meılinshe qamtylyp júıelenip otyr.
«Qazaqtyń kúı qoryna birshama jańa týyndylar enip otyr. Olar buryn belgisiz bop kelgen Táttimbettiń «Alshaǵyr-Shaǵany», Itaıaqtyń «Itaıaqtyń shertpesi», Qyzdarbektiń «Jubatýy», Túrkeshtiń «Terisqaqpaıy», Móńkeniń «Keńes» kúıi men Ásıma Izmuqanbetova oryndaǵan Maqashtyń «Baıjumasy» sııaqty tyń kúıler. Qurmanǵazynyń «Qosalqa», «Syrym sazy» jáne «Kórkem hanym» kúıleri, Dáýletkereıdiń «Qarajan hanymy», Seıtektiń «Laýyshkesi». Dáýletkereıdiń «Keńes» degen kúıin oryndaǵan jazbasy, Seıtektiń shóberesi Egzet Muhamedqalıevtiń oryndaǵan «Soqyr Esjannyń» 2-nusqasy tabylyp otyr», deıdi Aınur Jasaǵanbergenqyzy. Bul oraıda Dáýletkereıdiń «Qarajan hanym» kúıi 1963 jyly ınstıtýt ǵalymdary jasaǵan ekspedısııada taspaǵa túsip, saqtalyp kelgeni, onyń da tabylyp otyrǵany qýantady. Al Qurmanǵazynyń «Saryarqa» kúıiniń 2-nusqasy Sapar Orazovtyń oryndaýynda jazylypty. Burynnan belgili kúılerdiń ekinshi nusqalarynyń tabylýy da rýhanı qazynamyzǵa qosylǵan úlken jańalyq. Máselen, bular – «Aqsaq qulannyń», «Ańshynyń zarynyń», Baıjigittiń «Erke atanynyń», Dáýletkereıdiń «Qosalqasy» (3-nusqasy), Jantóreniń «Shalqymasynyń», Erǵalıdyń «Bozashy» kúıleriniń 2-nusqasy jáne t.b.
Elimizdiń ár aımaǵynan shyqqan kúıshiler óz týyndylarymen jarııalandy. Olar – shyǵystan Shaıqy Qusaıynov («Oı kúıi»), Súbelek Nurbaev («Súbelektiń tartqan kúıi»), Qytaı jerindegi qandastarymyzdan shyqqan Musa Qamıtuly («Shattyq»), Jetisý jerinen Bóltirik Atyhanuly («Áýen kúıi»), Sybanqul Qalbasuly («Núsiphannyń zary»), Satqynbaı («Qarlyǵashtar»), Qarataý óńirinen Áıken Qońyrbaıuly («Áıkenniń shertpesi»), Seıithan Álimbekov («Seıithannyń shertpesi»), Batys aımaǵynan Qozda («Aqjeleńi»), Jaqııa («Saryjaılaý», «Aıdaý»), Qýanyshqalı (Kerbez kerik), Boqbala Ertólepuly («Manataý», «Aqjeleń»), Syr boıynan Oshaqty Kúzeýbaı («Nar ıdirgen») murasy bolashaqta ǵylymı turǵydan zerttelip, teorııalyq jan-jaqty taldanyp óz baǵasyn alatynyna kámil senemiz.
Antologııanyń erekshe taǵy bir jańalyǵy – júıelengen jıyrmadan astam mektep arasynda Qusaıyn Malshybaıuly mektebi (Mońǵolııa) Shyǵys óńirimen rýhanı sabaqtastyqta órbigen Mońǵolııa ólkesiniń kúıshilik dástúri jeke aımaq retinde tuńǵysh ret kúıshilik dástúrler júıesinde usynylyp otyr. Husaıyn, Dáýitbaı, О́serhan, Bádel Dálelhan, Qalkeıden bastap, olardyń izin jalǵastyrǵan birneshe óner ıeleri bar. Olardyń arasynan Aıǵan Bádelulynyń «Qur oınaq», Bádeldiń «Qyzyl attyń júrisi», Qalkeıdiń «Sary ala qaz» kúıleri Antologııa arqyly halqymen qaıta tabysty.
HH ǵasyr murasyna kelsek, bıyl týǵanyna 175 jyl tolyp otyrǵan Jambyl Jabaev kúılerin ǵylymı turǵydan tuńǵysh A.Qaztýǵanova zerttegen edi. Osy joba aıasynda Jambyldyń buryn esh jerde aıtylmaǵan «О́ttiń dúnıe» kúıi tabylypdy. Sol sııaqty Satqynbaı Álmesulynyń «Qarlyǵash» kúıi alǵash ret Rústem Kúlshebaevtyń oryndaýynda kirdi. «Tilendiniń kúıi» Nurǵısa Tilendıevtiń óziniń qosdombyramen oryndaýynda saqtalypty. N.Tilendıev bul kúıdi ár kezeńde ártúrli etip oryndaǵan ǵoı. Turash Ábýovtyń «Arnaý» kúıi de taspaǵa túsipti. Kenen Ázirbaevtyń «Qulaq kúıi» balasy Baqytjannyń oryndaýynda tabylsa, Ábdimomyn Jeldibaevtyń «Boz jigit», A.Myrzabekovtiń «Kúı-terme» kúıi shyqty.
Mýzykatanýshy ǵalymdar mádenıetimizge qaıta qaýyshqan bir kúıdiń de salmaǵyn baǵamdap, sol týyndynyń qundylyǵyn aımaqtyq, dástúrlik, mekteptik oryndaýshylyq-stıldik ereksheliginiń ornyna ǵylymı turǵydan taldaý júrgizedi. Avtorlyq qoltańbasyn aıqyndap jatady. Sondaı oqıǵalardyń biri, sońǵy jyldary Súgirdiń «Kaýfman» kúıi tabylyp, ol jańalyqqa konservatorııa konferensııasynda arnaıy kóńil bólingeni mamandardyń esinde. Al myna Antologııada Qarataý mektebiniń kúıshileri týraly da jańalyq joq emes. Súgirdiń kózin kórgen iri tulǵalardyń oryndaýyndaǵy aýdıojazbalar tabyldy, olar – Tólegen Mombekov, General Asqarov, Faızolla Úrmizov. Taspada «Qosbasardy» G.Asqarov oryndapty jáne onyń oryndaýyndaǵy «Kaýfman» kúıi jańa dúnıe. Bul múldem basqa «Kaýfman», ol bólek áńgime...
Instıtýt arhıvinen batys aımaǵy boıynsha halyqtyq «Boz sholaq atty boq dúnıe», «Aqqý», «Qulamergen», «Eski bulbul» sekildi tyń kúıler shyqty. Mańǵystaýlyq Aral Toǵanııazulynyń «Lek-lek», Shamǵul Ybyraıymulynyń oryndaýynda «Esbaıdyń tartys kúıi» alty kúıimen tutas berildi. Osy óńirden Qońyr Júsipuly degen kúıshi tabyldy. Tineı Boqbala, Tas Kópesh «Shoqan tóre», «Manataý» kúıleri notasymen, aýdıojazbasymen berildi. Kóbisi Álqýat Qojabergenovtiń oryndaýynda tabylǵany qýantady. Álqýattyń «Jańa kúsh» kúıi tuńǵysh ret baspa júzin kórip otyr.
Maqalamyzdyń sońynda kúılerdi oryndaýshylar týraly da qysqasha aıtyp ótelik. Joba aıasynda tabylǵan, notaǵa túsirilgen materıal óte kóp bolǵandyqtan, josparlaǵan aýqymǵa syımaı, osy 2 tomnyń qosymshasy ispettes shaǵyn kitap retinde basylypty. «Kóne kúılerdi júıeleý jáne irikteý jumystarynyń ózekti máseleleri» atty ǵylymı-tájirıbelik dóńgelek ústel uıymdastyrylyp, sonda ortaǵa salǵan qundy oı-pikirlermen birge Antologııaǵa kirgen HH ǵasyrdyń 170-ten astam kúıshisiniń ómirbaıany fotosýretterimen úsh tilde jarııalandy.
Olardyń arasynda Arqa jerinen Bolman Qojabaıuly, al shyǵystan Býrataı Mýsın, qytaılyq qandasymyz Dármen Dáýlethanuly, Seıtektiń jıeni astarhandyq Májıt Dosmuhambetov, saratovtyq Nurbaı Qydyrǵalıev, mańǵystaýlyq Oralbaı Borashev, Turjan Joldasbaev, oraldyq Sapar Jumaǵalıev pen Muqas Qusaıynov, Ásıma Izmuqambetova, atyraýlyq Sapar Orazov pen Bátish Dánenova jáne basqalar.
Qazaq mýzyka mádenıeti men ǵylymyna úlken jańalyǵymen kelgen Antologııanyń jańalyqtary talaı telejobalarǵa, ǵylymı eńbekterge arqaý bolary sózsiz.
Baqyt TURMAǴAMBETOVA,
ónertaný kandıdaty
