Alańdatqan Aýǵanstan

Máselen, BBC agenttiginiń habarlaýynsha, BUU-nyń Aýǵanstandaǵy arnaıy ókili Talıban sodyrlary sheteldik sarbazdar shyǵaryla bastaǵaly beri shabýyldy kúsheıtip, Aýǵanstannyń ondaǵan aýdanyn basyp alǵanyn aıtyp dabyl qaqty.

BUU-nyń arnaıy ókili Debora Lıon Qaýipsizdik Keńesinde ótken jıynda Talıban mamyr aıynan bastap 370 aýdan­nyń 50-den astamyn alǵanyn eskertip, el­degi ahýaldyń kúrdelene túskenin jet­kizdi. Onyń aıtýynsha, qaqtyǵystyń kóbeıýi alys jáne jaqyn memleketterge de qaýip tóndirýi múmkin.

Debora hanymnyń alańdaýy beker emes. Taıaýda Talıban sodyrlary Aýǵanstannyń Qundyz provınsııa­syndaǵy Sherhon-Bandar shekara komıssarıatyna shabýyl jasap, basyp alǵan. Qarýly qaqtyǵystan shegingen Aýǵan­stan úkimetiniń sarbazdary kórshiles Tájikstan aýmaǵyna ótip ketken.

Muny Tájikstan ulttyq qaýipsizdik qyzmeti de rastady. Soǵan sáıkes, 22 maý­symda Aýǵanstan úkimeti áskerine qarasty 134 shekarashy Tájikstan aýma­ǵyna «Pıandj» shekara jasaǵynyń 3-shi jáne 4-shi zastavalary arqyly shegingen.

«Tájikstan shekarashylary gýmanızm men tatý kórshilik prınsıpterin basshylyqqa ala otyryp, memlekettik shekaradan ótken aýǵan sarbazdaryna Tájikstan aýmaǵyna kedergisiz kirýge ruqsat berdi. Aýǵanstan áskerı qyzmet­shileriniń arasynda 4 adam jaralanyp, 1 adam qaza tapty», delingen Tájikstan ult­tyq qaýipsizdik qyzmeti taratqan málim­demede.

Sondaı-aq О́zbekstan Syrtqy ister mınıstr­ligi Aýǵanstannyń áskerı toby­nyń shekarany zańsyz kesip ótkeni týraly málimdeme jasady. «2021 jyl­ǵy 23 maýsymda Aýǵanstan shekara ásker­leriniń 53 áskerı qyzmetkeri men jergilikti jasaq jaýyngerleri Shortep ýezi mańynan О́zbekstan aýmaǵyna ótti. Qajetti anyqtaý rásimderi men tergeý is-áreket­teri júrgizilgennen keıin atalǵan aýǵan azamattary keri qaıtaryldy. О́zbek­stan aýmaǵyna zańsyz kirýge shekteý qoıylyp, shekarany buzýshylarǵa qatys­ty qatań sharalar qabyldanady», delin­gen habarlamada.

Osy oqıǵa qarsańynda Aýǵanstan prezıdenti Ashraf Ǵanı men AQSh prezıdenti Djo Baıden kezdesip, el­degi ahýaldy talqylady. Aq úı basshysy aýǵandyqtar óz bolashaǵyn anyq­taýy qajet ekenin aıtqan. Áıtse de, Baıden AQSh pen NATO áskerı kúshteri 11 qyrkúıekte jaýyngerlerin elden shy­ǵar­ǵanymen, qoldaý kórsete bereti­nin jetkizdi.

Sonymen qatar AQSh pen Aýǵanstan arasyndaǵy seriktestik jalǵasa bereti­nin de atap ótti. «Áskerimiz shyǵýy múm­kin, biraq Aýǵanstanǵa qoldaý aıaqtal­maıdy», dedi Baıden.

О́z kezeginde Ashraf Ǵanı AQSh-tyń sarbaz­daryn  shyǵarý týraly tarıhı sheshimdi qoldaıtynyn jetkizdi. Sondaı-aq ol Aýǵanstan qaýipsizdik kúshteri jaqynda Talıban basyp alǵan alty aýdandy qaıtaryp alǵanyn málimdedi.

Aýǵanstandaǵy ahýaldyń bulaı órbýiniń negizgi sebebi – AQSh pen NATO sarbazdarynyń el aýmaǵynan shyǵa­rylýy. Esterińizde bolsa, AQSh Talıban uıymymen kelisim jasasqan. Atalǵan qujatqa sáıkes, amerıkalyq sarbazdar Aýǵanstan aýmaǵynan shyǵarylýy tıis, al Talıban qozǵalysy aımaqtyń turaq­tylyǵy men beıbitshiligin qorǵaýdy moınyna almaq. Degenmen, bul kelisimniń shıki tusy kóp ekenin buǵan deıin de jazǵan edik.

Máselen, AQSh-ty terrorısterden muhıt asyp kelgen sarbazdar emes, tike­leı Talıban uıymy qorǵamaq. Bul qadam ekonomıkalyq turǵydan AQSh úshin tıimdi. О́ıtkeni aýǵan jerinde áskerı baza ustaý arzan emes. Budan bólek, túrli jaǵdaıda qaza tabatyn sarbazdardy, Aýǵan­standaǵy soǵysty synaıtyn amerıkalyqtardy qosyńyz. Osynyń bári Aq úı qojaıynynyń moınyna artyl­ǵan  aýyr júk bolmaq.

Endigi jerde AQSh atalǵan jaýapker­shiliktiń bárinen qutylady. Áıtse de, mundaı qadam osyǵan deıin atqarylǵan jumysty báske tigýmen teń. AQSh ózine alǵan mindetin oryndaýǵa qanshalyqty yqylas tanytsa, Talıban uıymy son­shalyqty óz mindetin oryndaýǵa ynta bil­dirmeýi ábden múmkin.

Talıban kez kelgen terrorıstik top­tyń Aýǵanstanda bas kóterýine tosqaýyl jasaýy tıis. Biraq «О́zi joqtyń kózi joq» demekshi, Talıban amerıkalyqtar joq­ta qalaı áreket etpek? Kimdi terrorıst dep sanaıdy? AQSh pen onyń jaq­tastaryna qaýip tóndiretin toptardy qalaı anyqtaıdy? AQSh pen Talıbannyń túsinigindegi «terrorıstik top pen terrorıst» uǵymdary saı kele me? Suraq kóp, jaýap joq.

Máselen, «Ál-Kaıda» tobyna Talı­ban qozǵalysy jetekshilik etetini talaı márte aıtyldy. Uıym basshylyǵy muny joqqa shyǵarǵan. Keıinnen, tipti talıbandardyń ókili 2001 jylǵy
11 qyr­kúıektegi terrorıstik shabýylǵa «Ál-Kaıda» jaýapty emes degen áńgime aıtyp qaldy.

Sonymen qatar BUU tarapy da Aýǵanstandaǵy birqatar topty ekstre­mıs­tik jáne terrorıstik dep tanyǵan. Talıban qozǵalysy olardyń birazymen áli kúnge deıin áriptes. Endigi jerde uıym atalǵan toptarmen baılanysyn úze me, álde jalǵastyra bere me?

Sondaı-aq AQSh áskeriniń shyǵary­lýyna baılanysty Aýǵanstandaǵy amerıkalyq barlaý qyzmetiniń múm­kindigi de shekteledi. Iаǵnı Talıbannyń áre­­ketin baqylap otyrý da qıyndaı túspek.

Buǵan deıin AQSh áskeriniń Aýǵan­stannan shyǵarylǵannan keıin áreketin baqylaıtyn «úlken aǵanyń» joqtyǵyn paıdalanyp, Talıban da emin-erkin is-qımyldarǵa barýy múmkin ekeni aıtylǵan. Kóp uzamaı-aq bul sózdiń ras­ty­ǵyna kóz jetkizip otyrmyz. Keıin­gi kez­de Aýǵanstandaǵy úkimet pen Talı­ban ara­syndaǵy qaqtyǵystyń artýy sony aıǵaqtaıdy.

О́tken aptada Wall Street Journal gazeti AQSh-tyń barlaý qyzmetiniń zert­teýinde Aýǵanstan bıliginiń aqyry taıap qalǵany aıtylǵanyn habarlady. Basylymnyń málimetine saı, buǵan deıin barlaý qyzmeti Ashraf Ǵanı amerıkalyq sarbazdar shyǵarylǵannan keıin 2 jyl bılikte otyratynyna senimdi bolǵan. Alaı­da keıingi oqıǵa­lardy zerdeleı kele, alty aıdyń ishinde Aýǵan­stan as­tan-kesten bolýy múmkin degen boljam jasap otyr.

Talıbandardyń belsene túskenine jergilikti halyq narazy. Soltústik aımaqtarǵa jasalǵan shabýyldardan keıin turǵyndar qolyna qarý ala bas­tady. Al Jazeera agenttiginiń habarlaýyn­sha, Kabýlda eriktiler áskerılerge kelip qosyla bastaǵan. Degenmen, keı sarapshylar bul áre­ketten eshteńe shyq­paýy múmkin deıdi. О́ıtkeni Aýǵan­stan úkimetiniń sarbazdary, polısııa qyz­metkerleri men shekarashylar qorǵaýy tıis nysandardy berip qoıǵan. Mundaı jaǵdaıda arnaıy daıyndyqtan ótpegen eriktilerden keletin qaıran bar ma?

Qoryta aıtqanda, AQSh sar­baz­dary­nyń shyǵarylýymen Aýǵan­standaǵy ahýal kúrdelenbese, jaq­sarǵan joq. Talı­ban osyndaı urymtal sátti paıdalanyp, óz áleýetin kúsheıtip alýdy kózdeıdi. Tipti bılikti basyp alýdan da úmitti. Ál­bette, ondaǵy oqıǵanyń kór­shiles elderge de áseri bolatyny anyq.