Gerd LIýDVIG: Qazaq halqynyń bolmysy ǵajap

Lıýdvıg uzaq ýaqyt boıy burynǵy Keńes Odaǵy elderinen fotoreportajdar jasap, oqyrman yqylasyna bólendi. Onyń jınaǵan qundy fotoderekteri 2001 jyly National Geographic jýrnaly tarapynan kitap bolyp basylyp shyqty. Sondaı-aq Gerd  Chernobyl qalasynan da tushymdy reportaj jasaǵa­nyn búkil álem biledi. 2011 jyly Gerd Lıýdvıg elordamyzǵa arnaıy at basyn tirep, qaladaǵy ásem ǵımarattardy sýretke túsirdi. Keıinirek onyń fotolary National Geographic jýrnaly Tomorrowland, ıaǵnı «Keleshektiń mekeni» taqyrybymen jarııalandy. On jyldan keıin Gerd Lıýdvıg Qazaqstanǵa qaıta keldi degendi estigen soń suhbat alyp qalýǵa tyrystyq. Ár qadamyn josparlap qoıatyn fotografty «qolǵa túsirý» qıynǵa soqty. Birneshe kúnge sozylǵan talpynystan soń juma kúni tańerteń júzdesýdiń sáti tústi.

– Gerd myrza, Qazaqstan­ǵa birneshe márte kelgen eken­siz. Osy saparlaryńyz týraly aıtyp berseńiz?

– Men alǵash Qazaqstanǵa 1991 jyly keldim. Ol kezeń KSRO qu­ramynda bolǵan memleketter keńes júıesiniń kemshiligi men Ba­tystyń kapıtalıstik usta­ny­my­nyń zııanyn tartyp jatqan shaq edi. Búkil elge ońaı bolǵan joq.

Osy sátten málimet taratý úshin National Geographic jýrnaly A broken Empire (Qulaǵan ımperııa – A.A.) degen maqala ja­rııalady. Onda biz Reseıge, Qa­zaq­stanǵa, Ýkraınaǵa nazar aýdar­dyq. Sebebi olar eń úlken mem­leketter ǵana emes, árqaısysy damýdyń túrli satysynda bola­tyn. Qazaqstanǵa kelgenimde Alma­tydan bastap, Pavlodar, Qa­raǵandy, О́skemen, Shymkent, Taraz qalalaryn araladyq. Tipti alys eldi mekenderge de bardyq. Bir­aq ol kezde Aqmolaǵa soqpaǵan ekenmin.

Keıinirek jýrnalǵa Soviet pollution (Keńestik lastaný – A.A.) dep atalatyn jınaqqa foto túsirý úshin qaıta keldim. Sóıtip, Keńes Odaǵy quramynda bolǵan, biraq kóp zardap shekken aımaqtardy araladym. Ázerbaıjan sekildi basqa elderge de bardyq. Qazaq­stanǵa kelgende Semeıge baryp, polıgondy sýretke túsirdim. Kýr­chatov qalasynda boldyq.

Qazaqstanǵa budan keıin 2011 jyly taǵy oraldym. National Geographic jýrnalyna ózim usy­nys jasap, zamanaýı Astana (qazirgi Nur-Sultan) qalasy týraly fotomaqala jarııaladym.

– Elordamyz sodan beri qan­shalyq­ty ózgergen?

– Sodan beri qala kóp ózgerip­ti. Ha­lyq sany kóbeıgen. Alǵash kelgende bos jatqan jerlerge salynǵan áde­mi ǵımarattarǵa kýá bolsam, búginde sha­hardyń ón bo­­ıyna qan júgirgen. Kó­sheler sa­maladaı jaryq, saıabaqtarda qy­dyrǵan turǵyndar kóp. Jańa ǵımarattar salynǵan. Biraq óz­germegen bir nárse bar. Qazaq hal­­­qynyń bolmysy ǵajap. Kele­shek­te de bul óz­germeıdi dep úmit­tenemin.

Qazaq halqynyń mentalıteti kóńilimnen shyqty. О́te tole­rant­ty, meıirimdi qoǵam ekeni aıqyn ańǵarylady. Túrtpekteý men agressııa kórgenim joq. Adam­dardyń bolmysy shy­ny­men de jumsaq, jaıbaraqat jáne shy­dam­dy kórinedi. Munyń esh­qa­shan ózgermeıtinine úmitim mol.

 Nur-Sultan qalasynyń taǵy bir ereksheligi – qala negizgi jos­parǵa saı damyp keledi. Men buǵan deıin basqa da úlken-úlken qalalarǵa barǵanmyn. Ol jaqtan mundaı erekshelikti baıqaý qıyn. Mysaly, Máskeý jyldan-jylǵa úlkeıip keledi. Biraq shahar da­mýy­­nyń naqty jospary baıqal­maıdy. Al elorda damýy bas jos­parǵa saı júrgizilip jat­qany anyq baıqalady. Kele­shek­te de sha­hardyń kórkeıýi osy qal­pynan taımaıdy dep úmittenemin.

– Jalpy, Keńes Odaǵy el­derine qyzyǵýshylyǵyńyz er­te bastalǵan eken. Buǵan ne áser etti?

– Munyń jeke basyma tikeleı qatysy bar. Meniń ata-analarym, naqtyraq aıtsaq, babalarym saıası jaǵdaıǵa baılanysty sheka­rasy jıi ózgergen, qazirgi tańda Germanııanyń quramyndaǵy ­aı­maq­ta ómir súrgen. Máselen, atam óziniń shaǵyn aýylynan esh­­qaıda shyqpaı-aq tórt márte aza­mattyǵyn aýystyrǵan.

Alǵashqyda Aýstrııa-Vengrııa ımperııasynyń quramynda bolsa, keıinnen Germanııaǵa ótken. So­dan keıin Chehoslovakııaǵa tıesili sanaldy. Aqyry Úshinshi reıhtiń menshigine berildi.

Ákem Chehııa áskeri sapyndaǵy nemis retinde Germanııaǵa qar­sy soǵysty. Nasıstik Germanııa Cheho­slovakııany basyp alǵan soń, jaý áskeriniń sapyna kúshtep qosyldy. Sóıtip, Keńes Odaǵyna shabýyl jasaǵandar qatarynan tabyldy. Ol Stalıngradqa deıin baryp, jaralanyp, aman qalypty.

Soǵys aıaqtalǵan soń bizdi Ba­­­tys Germanııaǵa qonys aýdar­dy. Búkil dúnıe-múlkimiz jurtta qal­dy. Balalyq shaǵymda bos­qyn retinde óte kedeı ómir súr­dik. Ákem ómir boıy budan ke­ıin soǵys bolmasa dep tilep ótti. Jasóspi­rim shaǵymda ata-anam­nyń áre­ke­ti úshin ózimdi kináli sezindim. Nátıje­sin­de, me­niń búkil jumysym kináli se­zinýime, tarıhynda Eýropamen sonshalyqty kóp soǵysqan elge arnaldy. Sondyqtan bul óńirge qyzyǵýymnyń syry meniń kináli sezinýimde jatyr.

– Alǵash kelgennen beri Qa­zaqstan talaı ózgeristi bas­tan ót­kerdi. Qazir qandaı, bu­ryn qandaı edi?

– Qazaqstanǵa alǵash kelge­­nim­de Shymkentke barǵan sapa­rym esimde. Qalany sýretke túsi­rip júr­dik. Biz jatqan qonaqúıde múl­dem tamaq joq boldy. Bir joly meıramhanada steıkke tap­sy­rys berdim. Tamaǵym kelgen soń jeı alǵanym joq. Pyshaqpen kesilmeıdi, ony aıaq kıimge ult­araq qylsam da bylq etpes edi.

Al qazir bári ózgergen. Dúken­derde azyq-túlik samsap tur. Turǵyndar baqytty. Alǵash kel­gende kórgen tozyǵy jetken ón­­diristerdiń bári jańarǵan. Me­nińshe, ózgeris óte úlken. Tipti keı jaǵdaıda, mysaly, teh­nologııa salasynda Qazaqstan Batystyń keı elderine qaraǵanda áldeqaıda damyp ketken dep aıta alamyn.

Keńes Odaǵy quramynda bol­ǵan elderde alǵashqyda qara­pa­ıym telefon jelisi júıesi óte nashar edi. Telefon qyz­me­ti jumys istegen joq. Biraq Qazaqstan basqalardan buryn uıaly baılanys qyzmetine kósh­ti. Qazir turǵyndardyń bári qol­danady. Batystyń keı el­de­ri­ne qaraǵanda ozyq ári bilimdi dep aıta alamyn.

– Máselen?

– Mysaly, halyqtyń kóbi Kaspi baǵdarlamasyn qoldanyp, sol arqyly tólem jasaıdy. Bul tańǵalarlyq jetistik. Instagram sekildi áleýmettik jelini kóp qol­­danady. Bul da aıtarlyqtaı tabys.

Oǵan qosa, el bıliginiń eko­logııaǵa kóńil bólgenine, qorsha­ǵan ortany jaqsartýǵa nazar aýdar­­ǵa­nyna rızamyn. Máselen, asta­na­nyń aınalasyndaǵy ja­syl beldeýdi alyp qaraıyq. Árı­ne, ony túsirý maǵan qıynǵa soq­­ty. Biraq jasyl beldeýdiń qan­sha­lyqty úlken ekenin kórýdiń ózi óte qyzyq. Aıta keterligi, maǵan ilesip júrgen gıdterdiń keıbiri ol týraly bilmeıtinine tańǵaldym.

– Sózińiz aýzyńyzda. Eko­logııa týraly aıtyp qaldyńyz. Aral teńizine bardyńyz ba?

– Iá, Aral teńizin kózim­men kórdim. Bul – óte úlken apat. Onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin zııanyn, keleshekte ákeletin zardabyn áli túsinip úlgermedik dep oılaımyn. 1990 jyldar­dyń basynda Aral qalasyna bar­dyq. Qalaǵa Chernobylden keıin at ba­syn tiregen edik. О́zimizben ­Geı­zer-Mıýller eseptegish ala júr­gen edik. Men ony óshirýdi umy­typ ketippin.

Aral qalasynda qonaqúıde jatqanda eseptegish radıasııanyń bar ekenin bildirip, belgi berdi. Qonaqúıde bizben birge ǵalym qonǵan eken. Odan eseptegishtiń shıqyldaýynyń mánin suradyq. Ol bizdiń muny ańǵarǵan al­ǵash­qy adam ekenimizdi aıtty. Son­daı-aq munyń birneshe sebebi bolýy múmkin ekenin de jet­kiz­di. Radıasııa ýran óńdeý oryn­da­rynan aqqan sýdyń Aral teńi­zine quıylyp jatqan ózenge qo­sylýynan bolýy yqtımal. Bál­kim, ra­dıa­sııa Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan taraýy da múmkin. Ke­leshekte Aral teńizine baryp, qazirgi jaǵ­daıyn kózimmen kórgim keledi.

– Josparyńyzda bar ma?

– Bálkim, aldaǵy birneshe jylda baryp qalarmyn...

– Instagram akkaýntyńyz­da elordamyz týraly post sa­lyp, qalaǵa qatysty jospa­ry­­ńyzdyń shetin shyǵarypsyz. Tolyǵyraq aıtyp berseńiz?

– Negizi ınstagramdaǵy ak­kaýntyma túsirgen sýretterimdi salyp otyramyn. Mende shamamen 375 myńdaı folloýer bar shy­ǵar. Sondaı-aq fotolarymdy Natio­nal Geographic jýrnalynyń akkaýntyna da jarııalaımyn. Onda shamamen 160-170 mıllıonǵa jýyq folloýer bar. Bul – álemdegi shoýbızneske qatysy joq eń kóp oqyrmany bar akkaýnt. Onyń ústine, basqa kompanııalardan da oq boıy ozyq. Budan bólek, National Geographic jýrnalynyń fotograftary negizin qalaǵan uıymymyz bar. Onda da ózimiz tú­sirgen sýretterdi jarııalap otyramyz.

Alǵash 2011 jyly kelgende Astanaǵa ǵashyq boldym. Sol kezde kórgenderimdi qaıta túsir­gim keldi. Alǵashqy sapa­rym­da negizinen shahardyń arhı­tek­­týrasyna ǵana kóńil bóldim. Ara­synda úılený toılaryn, pık­­­nıkke shyqqan adamdardy, ózen­­niń jaǵalaýyn da sýretke tú­­sir­dim. Endi qysta kelsem be dep jos­parlap otyrmyn. Qys mezgilinde múldem kelmegen ekenmin.

– Qysta kelýge keńes bermes edim.

– Reseıdiń Iаkýtsk aımaǵynda júrgende sýyq aýa raıynda ju­mys istegenmin. Sondyqtan aıazdan qorqa qoımaımyn. Onyń ústine, qysta neshe alýan qyzyq kadrlar túsirýge bolady.

– Ulttyq taǵamdarymyz­dan aýyz tıdińiz be?

– Álbette. Maǵan qatty una­dy. Negizi, jylqy eti men úshin tańsyq emes. Bala kezimde aýy­lymda jylqy etin soıyp satatyn, sondyqtan ony jıi jeıtinbiz. Stýdent kezimde fransýz qyz­ben aralastym. О́zińizge málim, fransýzdar úshin jylqy eti –jeńsik as.

Aıtpaqshy, 1990 jyldary kel­gende ómirimde jemegen dámnen aýyz tıdim. Maǵan qoıdyń kózin shanyshqyǵa shanshyp usyndy. Bizdi qonaq etken úı bizge arnap qoı soıǵan eken. Úlken tamaq kelgende búkil álemdi sýretke túsirip júrsiń dep, qoıdyń kózin usyndy.

– Qazaq halqynyń dástúr­li me­rekelerin, ulttyq sportta­ryn sýretke túsire aldyńyz ba?

– Joq, sport fotografııasy erekshe daıyndyqty qajet ete­di. Men sport fotografy emes­pin. Onyń ústine, qazir kókpar bolyp jatqan joq. Biraq kelesi kelgende josparyma qosyp qoıa­myn. О́ıtkeni kókpar – óte qyzyq sport.

– Endigi josparyńyzben bó­lisseńiz?

– Aldaǵy ýaqytta úlken saıa­hatqa shyǵyp, Qazaqstandy, Ýk­raınany jáne Reseıdi qaıta aınalyp shyqqym keledi. Biraq ol úshin mıllıondaǵan dollar qara­jat kerek. Ony kraýdfandıng ar­qyly jınaıtyn shyǵarmyn. Budan bólek, sapar kezinde «vırtýaldy shyndyq» tehnologııasyn paıdalanyp, beınejazba qosýdy josparlap otyrmyn. Bul saparǵa daıyndyq birneshe jyldy qajet etedi. Biraq Qazaqstanǵa qaıta ke­letinim anyq.

– Fotojýrnalıstıkanyń ke­­leshegi qandaı? Jas foto­jýr­nalısterge qandaı keńes be­resiz?

– Fotojýrnalıstıka búkil ómirimde talaı márte ózgerdi. Foto­jýrnalıstıka ǵana emes, foto­grafııa da ózgerdi. Men bas­taǵanda fotografııa, negi­zinen, tehnıkalyq qabiletke baı­la­nysty edi. Máselen, sýretke túsir­gende onyń ádis-tásilin jetik bilý qajet bolatyn. Qazir fotoapparattar munyń bárin oryndaıdy. Sondyqtan oǵan nazar aýdarý qajet emes. Biraq oqıǵany baıandaýǵa kóńil bólgen jón. Iаǵnı reportajdyń negizgi oıy mańyzdy bola tústi.

20-30 jyl burynǵyǵa qara­ǵanda fotograf jazý qabiletine de ıe bolýy tıis. Fotomen ǵana shektelip qalmaı, oqıǵany baıandaý tásilin jetildirip, «vırtýaldy shyndyq» sekildi ádisterdi qoldanýǵa keńes beremiz. Bastysy – kompozısııa. Tehnıkalyq tásil­diń bárin fotoapparat jasaıdy. Tipti iPhone-nyń ózimen ǵajaıyp sýret túsirýge bolady.

Ony qalaı qurastyrýdy, qa­laı durys jasaý kerektigin bilý qajet. Sondaı-aq ne aıtaty­ny­­ńyzdy bilý úshin kóp izdený ke­rek. Neni sýretke túsirip, ne jet­kizesiz, sol mańyzdy.

– Ýaqytyńyzdy bólip, «Ege­men Qazaqstan» gazetine suh­­­­bat berýge keliskenińizge al­­ǵys aıta­myz. Áńgimeńizge rahmet!

 ©️Axel Pries