Osy jyly 6 shildede «Er Tóstik» qııal-ǵajaıyp ertegisiniń jelisinde belgili aqyn Qasymhan Begmanov jazǵan 1 bólimdi 3 kórinisti poetıkalyq dramanyń Almaty qalalyq Memlekettik qýyrshaq teatrynda kórsetilýi jasóspirim kórermen úshin tárbıelik mazmuny basym boldy dep aıta alamyz.
Negizinen erteginiń túpnusqasynda jut kezinde segiz ulynan ajyrap qalǵan Ernazar men onyń kempiriniń shańyraǵynda náresteniń dúnıege kelýinen bastalǵan shytyrman oqıǵalar birinen-biri týyndap otyrady. Er Tóstiktiń jyldam er jetýi, onyń joǵalǵan aǵalaryn izdep uzaq saparǵa attanýy, sol jolda kórgen qıynshylyqtary men batyrlyq áreketteri, aǵalaryn taýyp ákelip, olardyń jeke-jeke otaý qurýy, kelinderin alyp kele jatqan jolda Ernazardyń mystan kempirmen jolyǵýy, t.b. Negizinen Tóstiktiń boıyndaǵy batyrlyq qasıettiń, onyń aqyldylyǵy men aılalyǵynyń, qaharmandyq-erlik isteriniń kórinýi osy mystan kempirmen tikeleı baılanysty. Budan ári erteginiń oqıǵasy kúrdelene beredi.
Al avtor mundaı kórinisterdi birshama qysqartyp, pesaǵa Tóstiktiń aǵalaryn tabý jelisin ǵana alyp, oqıǵany qyzyqty órbitken. Dramada ákesi Ernazardan óziniń segiz aǵasy bar ekendigi týraly shyndyqty bilip alǵan Tóstik Shalquıryq atqa otyryp, olardy izdep ketedi. Keshe hannyń qolynda quldyqta júrgen aǵalaryn qutqarýǵa shyqqanyn estigen Saqqulaq, Jelaıaq, Shapshań, Qyraǵy, Taýsoǵar, Kóltaýsar Tóstikpen dostasyp, jylandar patshasynyń mekenin izdeýge birge attanady. Ári qaraı jolda til bitip, batyrdyń senimdi serigine aınalǵan tulparynyń aıtýymen basty qaharman Mystan kempirdi aldap soǵyp, jer astyna túsedi. Sóıtip, Keshe han men Mystan oılastyrǵan barlyq óner saıystarynan ozyp shyqqan Er Tóstik pen onyń dostary jaýlaryn jeńip shyǵady. Osyndaı jelige negizdelgen pesanyń basty ıdeıasy batyrlyqty, dosqa adaldyqty, qaısarlyqty, eptilikti búgingi jas búldirshinderdiń sanasyna sińirý, sol arqyly ulttyq kodymyzdy jastardyń boıyna darytý bolyp tabylady.
Rejısser Erkebulan Qabdyl pesanyń osy ıdeıasyn dóp basyp, qoıylymnyń qurylymyn balalardyń qabyldaýyna qaraı baǵyttaǵan. Spektakl prologinde sazgerler A.Joldashan men B.Baıshyǵash shyǵarǵan kúıdiń áýeni men jarshynyń daýsy sahna syrtynan estiledi. Sahna túkpirindegi kermeden (shırma) tizbektelip ótip jatqan kerýender de erte zamandaǵy babalardyń ómir saltynan habar berip, spektakl oqıǵasyna birden qyzyqtyryp áketedi.
Planshetti qýyrshaqqa tán áreket etýdiń basty talaptaryn qatań saqtaǵan rejısser keıipkerlerdiń ózindik tártippen ornalasýyna baǵynatyn qyzyqty mızanssenalar taba bilgen. Aıtalyq, Er Tóstiktiń aǵalaryn izdep shyqqan alǵashqy sahnalarynyń birindegi jarshylardyń sózi, sahna tórindegi kermeden kórinetin batyrdyń atpen shabýy jáne «Hassak-Qurmanǵazy» kúıiniń dúbirli úni dramanyń qurylymdyq mazmunyna saı kelgen. Bul kórinis aldaǵy joıqyn oqıǵanyń bolaryn baıqatady. Spektaklde árbir qazaqtyń delebesin qozdyratyn ulttyq oıynnyń biri báıge kezindegi Shalquıryqtyń qarqyndy shabysyna ekpin berilgen. Tekti janýardyń ózge jylqy ataýlyny shańyna ilestirmeýi, osy kórinistiń kúmbirlegen kúıdiń kórkem únimen astasýy spektakldegi halyqtyq bolmysty aıqyn kórsetken sahna boldy.
Jalpy spektakldegi shytyrman oqıǵalar sahnalyq paralleldikte oınalyp otyrady. Iаǵnı sahnanyń kúńgirt tartqan tórindegi kermede Er Tóstiktiń sar dalada Shalquıryqpen shaýyp kele jatqan kórinisi, sondaı-aq Mystannyń batyrdy qýýy sııaqty basqa da áreketter berilse, óziniń mejeli jerine jetkendegi qımyl-qozǵalystar avanssenadaǵy taý-jotalardyń ústinde (nemese qasynda) oryndalady. Negizinen shyǵarmany balalarǵa arnalǵan qoıylymdarda asa baıqala bermeıtin tosyn sheshimderimen jáne ózgeshe formamen órnektegen rejısserdiń tujyrymy boıynsha Er Tóstik pen onyń júırik aty Shalquıryqtyń eki qýyrshaq beınesi bar. Biri – sol kermeniń ústindegi alystan kishkentaı qalypta kórinetin túr-sıpaty, al ekinshisi – kórermenniń kóz aldynda, ıaǵnı avanssenaǵa jaqyn ornalasqan taý-jotanyń ústinde áreket etetin úlken beınesi. Muny da rejısserdiń tapqyr sheshimi deımiz. Jalpy atalǵan kerme uly dala tósinde bolyp jatqan oqıǵalardy alystan kórsetý úshin qoldanylǵan.
Poetıkalyq dramadaǵy Saqqulaq, Taýsoǵar, Kóltaýysar, Shapshań, Jelaıaq, Qyraǵy syndy keıipkerler birinshiden – adamdar arasyndaǵy dostyqty meńzese, ekinshiden – basty qaharmannyń jetistikke, jeńiske jetý jolyndaǵy kómekshi keıipkerler retinde alynǵan. Al zulymdyq ıeleri Keshe han men Mystan kempirdiń, jylandar men aıdaharlardyń keskininen, aıtqan sózderi men is-áreketterinen qatygezdikti, jaýyzdyqty baıqaımyz. Osyndaı eki jaqty minezdegi beınelerdiń arasyndaǵy tartys oqıǵa jelisi damyǵan saıyn kúrdelene túsedi.
Sahnanyń artqy jáne aldyńǵy planynda, avanssenada óner kórsetip júrgen akterler men qýyrshaqtar is-qımyldary óte qısyndy, áreket pen emosııaǵa toly. Bul jerden biz jansyz qýyrshaqqa jan bitirip, Tóstiktiń batyrlyǵy arqyly halyqtyń muń-muqtajyn baıandaǵan ról oryndaýshylardyń shyǵarmashylyq jarqyn izdenisine kýá boldyq. Máselen, birde jarshynyń, endi birde Shalquıryqtyń rólin oryndap, sahnalyq áreketin sol keıipkerleriniń shyǵarmadaǵy áleýmettik ornyna, minez-kelbetine qaraı baǵyttaı bilgen Araılym Baıyrbekova daýsy men is-qımylyn bolyp jatqan árbir oqıǵanyń máni men maǵynasyna qaraı qubyltyp, ózgertip otyrady. Shalquıryqtyń dostyqqa adaldyǵy men meıirimdiligin aktrısanyń úninen baıqaımyz.
Sol sııaqty bir orynda taǵat taýyp tura almaıtyn Jelaıaqty keskindegen Baqytjan Qaıýovtyń oıyny da asa nanymdylyǵymen este qaldy. Rejısser E.Qabdyl men sýretshi A.Júsipáli únemi kóńildi júretin komedııalyq keıipkerdiń minezine jáne áleýmettik ornyna saı aıaǵyna qyzyl etik kıgizipti. Keı sátterde qoldary men aıaqtary eki oryndaýshynyń kómegimen qozǵalatyn Jelaıaq kórermenin pantomımalyq áreketterimen baýrap alady. Rejısser traktovkasyn týra uqqan akter bul keıipkerdiń aıaǵyna kóp maǵyna sıǵyza alǵan. Iаǵnı Jelaıaqtyń qas pen kózdiń arasynda oqtaı zýyldaı jóneletin qasıeti osy aıaqtarynyń arqasy ekenin beıneli bederlegen.
Sondaı-aq Mystan rólindegi tájirıbeli aktrısa Tolqyn Tleýlıevanyń oıynyn erekshe atap ótken abzal. Barlyq ertegilerde zulymdyǵyna naıza boılamaıtyn bul keıipker daýsynyń jaǵymsyz bolatyny belgili. Aktrısa onyń qatygezdigine, zalymdyǵyna saı daýysyn qyryldatyp, tisin aqsıtyp, ertegilerde jaýyz, qatygez dep sanalatyn keıipkerdiń bolmysyn týra maǵynasynda ashyp berdi. Oryndaýshy tursa otyra almaıtyn, otyrsa tura almaıtyn Mystannyń keıipsiz usqynyna qosa kempirdiń aılasyna quryq boılamaıtyn qýlyǵyn da shynaıylyqpen kórsetti. Bul qýyrshaq Mystannyń basyn qalt-qult etken qozǵalysynan, dirildegen úzik-úzik sózderinen ańǵarylyp turady. Aktrısanyń qýyrshaqty qımyldatýy, ony kóz ilespes jyldamdyqpen oınatýy Mystan beınesin ár qyrynan ashyp otyrdy. Osy tusta aıta keterligi, Er Tóstiktiń Shalquıryqtyń aqylymen Mystandy aldap, onyń moınyna ilip alǵan jerasty qaqpasynyń kiltin alyp qashý kórinisinde senimsizdik bar. Iаǵnı batyrdyń mystannan sol kiltti julyp áketetin sáti túsiniksiz bolyp qalǵan. Er Tóstiktiń neni alǵany, qalaı alǵany baıqalmaıdy. Demek, bul kórinisti aldaǵy ýaqytta qaıta qarap, naqtylaı túsý qajet.
Jalpy ról oryndaýshylardyń barlyǵy da óz keıipkerleriniń ómir-taǵdyrynan syr shertkendeı kúıdi poetıkalyq dramadaǵy árbir sózdiń poezııalyq máninen, árbir sózdiń aıtylý mánerinen taba bilgen. Ernazar rólindegi Altaı Táýekelovtiń daýys qubylýynan kópshilik elge tóngen qaterden habardar bolsa, Tóstikti beınelegen Shoqan Qulnazarovtyń úninen kek alý jolyna túsken jas batyrdyń ańǵaldyǵy, ókinishi men qaıtpas qaısarlyǵy qatar baıqalyp turady.
Árıne, osyndaı erlikti nasıhattaıtyn shyǵarmadaǵy E.Qabdyldyń rejısserlik sheshiminde búgingi qazaq qoǵamynyń áleýmettik máselesin kórsetý de joq emes. Qoıylymnyń sońyndaǵy Er Tóstiktiń aıdaharǵa aınalǵan Keshe handy jeńýinen el men jerdi qorǵaý máselesi baıqalady. Búldirshinder qazaq uǵymynda bıiktikti, asqaqtyqty bildiretin, yntymaqty nasıhattaıtyn Samuryq qustyń da dostyǵyna, barlyq jaǵymdy keıipkerlerdi jerdiń betine alyp shyqqan onyń adaldyǵyna kýá bolady. Sol sııaqty jer astyn meken etken jylandardyń beınesi olardyń ıreleńdep qımyldaýyna yńǵaıly, jumsaq matadan jasalypty. Olardyń Tóstiktiń jan-jaǵynan ysyldap shyǵýy, batyrdyń denesine oralýy, shaǵatyndaı aıbattanýy naǵyz zulymdyq meken etken ordanyń atmosferasyn beredi. Akterlerdiń sol jer baýyrlaýshylardy symmen qımyldatqan qozǵalystary spektakldegi tartysty tereńdetýge múmkindik týǵyzǵan.
Rejısser men sýretshi shyǵarmadaǵy atalǵan keıipkerlerdiń qýyrshaq beınesin, túr-sıpatyn olardyń minezderine, ertegidegi atqaratyn qyzmetine qaraı kelisti jasaǵan. Mysaly, birneshe shaqyrym jerdegini jyldam estip qoıatyn Saqqulaqtyń qalqan qulaqtary kózge birden túsedi. Al qos urty tompaıyp turatyn Kóltaýysardyń qarnyna teńizder men kólder sýy sıyp ketetindeı úlken. Sol sııaqty Shapshańnyń qoldary, al Jelaıaqtyń aıaqtary uzyn, olar qandaı qıyn isti bolsa da tez oryndaıtyn qasıetke ıe. Al jer astyndaǵy jylandar patshalyǵynyń hany Kesheniń denesi adam bolǵanymen aıaǵy jylan kúıinde beriledi. Bul qýyrshaq ta onyń shyǵarmadaǵy ornyna saı jasalypty. Mundaı qýyrshaqtar árıne balalardyń kózkórim (vızýaldy) túrde qabyldaýyna jeńil ári olardyń tapqyrlyǵyn, dostyqqa adaldyǵyn este saqtaýyna jeńildik týdyrady. Avanssenaǵa jaqyn ornalasqan taý-jotalardyń ulttyq oıý-órnektermen bederlenýi de qısyndy. Qýyrshaq-Tóstik sábı kezinde jeńil jeıde, qamzol, shalbar kıip, basyna oramal baılasa, keıinnen jigit bolyp er jetip, batyr atanǵan soń qazaq batyrlaryna tán basyna dýlyǵa, ústine saýyt kıip, beline qylysh asynǵan. Munyń da rejısser ustanǵan ulttyq naqysh pen halyqtyq boıaýdy nasıhattap turǵany anyq.
Zýhra ISLAMBAEVA,
ónertaný kandıdaty, dosent
