– Bıkesh Qaıdarqyzy, sıfrlyq tańbalaý kimge tıimdi: tutynýshyǵa ma, álde memleketke me?
– Taýarlardy sıfrlyq tańbalaý – sıfrlyq ekonomıkanyń negizgi elementteriniń biri. О́zderińiz biletindeı, qazirgi ýaqytta naryqta «kóleńkeli aınalymnyń» úlesi kóbeıip keledi. Onyń aldyn alý úshin arnaıy joba engizilýde. Jańa tehnologııalardyń nátıjesinde ár taýardy sáıkestendirý múmkindigi paıda bolmaq. Taýardyń ár birligin óndiristen shyqqannan tutynýshynyń qolyna jetkenge deıingi tizbegi tolyq baqylanady. Sondaı-aq tańbalaý men qadaǵalaýdyń biryńǵaı júıesi arqyly taýardy qabyldap alý-berý, qaıtarý, jóneltý, aınalymnan shyǵarý sekildi prosesterdi rastaıtyn aqparatpen, qujattarmen jedel almasý úshin sıfrlyq orta jasaımyz. Bizdiń strategııalyq maqsat – sıfrlandyrý arqyly zańdy bıznestiń jumys isteýine jaǵdaı jasap, qoldaý kórsetý.
Jańa tehnologııalardyń nátıjesinde ár adam tańbalanǵan ónimniń quramyn, jasalǵan kúnin, saqtaý merzimin ońaı tekserip, óndirýshi týraly aqparatty bile alady. Arnaıy qorǵanysy bar Data Matrix sıfrlyq kodyn qoldan jasaý múmkin emes. Tutynýshy ónimdi satyp alǵanda, kassada atalǵan kod skanerleıdi. Sóıtip taýar aınalymnan shyǵarylady. Bul onyń tutynýshynyń qolyna tıgenin aıǵaqtaıdy. Data Matrix kody bolmasa, onda ónim kontrafaktilik taýar bolyp sanalady. Sıfrlyq tańbalaý halyqtyń sanaly tu-
tyný mádenıetin damytýǵa da yqpal etpek. Jalpy, tańbalaýdy engizýdiń tutynýshy úshin de, memleket úshin de, bıznes úshin de paıdasy mol.
– Qazaqstanda aıaqkıimdi mindetti sıfrlyq tańbalaý osy jyldyń 1 shildesinde engizilýi kerek edi. Alaıda onyń merzimi qarashaǵa deıin shegerildi. Bizdiń el buǵan daıyn bolmaǵany ma sonda? Álde bıznes ortaq talapqa kóndikpeı jatyr ma?
– Iá, aıaqkıimdi mindetti sıfrlyq tańbalaý 2021 jyldyń shildesinde engiziledi dep josparlanǵan bolatyn. Biraq kóptegen ımporttaýshy kúz-qys maýsymyna arnalǵan taýarlarǵa sheteldik óndirýshilerden aldyn ala, ıaǵnı jarty jyl buryn tapsyrys beredi. Sondyqtan kóktemde tapsyrys berilgen tańbalanbaǵan aıaqkıimder 1 shildege deıin Qazaqstan shekarasynan ótpeı qalý qaýpi týyndady. Osylaısha, sala ókilderimen ótkizilgen keńestiń nátıjesi boıynsha mindetti tańbalaýdy 1 qa-
rashada júzege asyrý sheshimi qabyldandy.
Atap óterligi, qazaqstandyq aıaqkıim óndirýshiler sıfrlyq tańbalaýdy engizýdi qoldap otyr. Qazirgi ýaqytta bizdegi aıaqkıim taýarlarynyń aınalymy kelesideı: 96 paıyz – ımport, 4 paıyz – ishki óndiris. Aıaqkıimniń «kóleńkeli aınalymy» ishki naryqtyń damýyn tejeıdi. Sondyqtan tıisti sharalardy qoldaný qajet.
Jalpy, sıfrlyq tańbalaýdy engizý – kontrafaktilik ónimderden arylýdyń eń tıimdi joly. Resmı málimet boıynsha, qazir kontrafaktilik ónimder naryqtyń 48,5 paıyzyn qurap otyr. Bul jaqsy emes, álbette.
– Aldaǵy ýaqytta sút ónimderi de tańbalanady. Qanatqaqty joba da júzege asyrylyp jatyr. Dese de, keıbir sarapshylar «sút ónimderi naryǵynda «kóleńkeli ekonomıkanyń» úlesi tómen, endeshe mindetti sıfrlyq tańbalaýdy engizýdiń qajeti shamaly» degen pikirdi alǵa tartýda. Buǵan ne deısiz?
– Bir qaraǵanda, bul saladaǵy 13 paıyzdyq «kóleńkeli aınalym» basqa naryqtarmen salystyrǵanda az bolyp kórinedi. Biraq sút – balalardyń jıi qoldanatyn ári halyqtyń kúndelikti tutynatyn ónimi. Bul rette Qazaqstanda satylatyn árbir segizinshi sút ónimi tutynýshynyń densaýlyǵy úshin qaýip tóndiredi. Sondyqtan atalǵan máseleni tıimdi sheshýdiń bir joly – sıfrlyq tańbalaý. Bul jerde zamanaýı tehnologııalardyń kómegine júginemiz. Olar sapasyz taýarlardy shektep, óndirýshiden tutynýshyǵa deıingi ónimderdiń baqylanýyn arttyrady.
Taǵy da eskeretin jaıt, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elder úshin 2021 jyldyń 1 maýsymynan bastap irgedegi Reseı aýmaǵyna tańbasyz irimshikter men balmuzdaqtardyń ákelýine tyıym salyndy. 8 shildeden bastap Belarýs sıfrlyq tańbalaýdy engizdi. Eger Qazaqstan tehnologııany engizýge asyqpasa, onda EAEO elderiniń aldynda básekelestiktiń artyqshylyǵynan aıyrylamyz ári kórshi naryqtarǵa qatysýymyz shekteledi. Kerisinshe, Data Matrix kodyn engizý qazaqstandyq óndirýshilerdiń pozısııasyn aıtarlyqtaı nyǵaıtady.
– «Mindetti sıfrlyq tańbalaý taýar baǵasyn qymbattatady» degen pikir de jıi aıtylyp júr. Bul qanshalyqty shyndyqqa janasady? Baǵa qymbattaýy múmkin be?
– Bul pikirler shyndyqqa janaspaıdy. Máselen, sút ónimderin alaıyq. Qazirgi kezde atalǵan taýarlyq topqa sıfrlyq tańbalaýdy engizý boıynsha qanatqaqty joba júzege asyrylyp jatyr. Biz joba sheńberinde jabdyqqa arnalǵan shyǵyndardy eseptedik. Nátıjesinde, bir jeli úshin tańbalaý jabdyqtarynyń quny kásiporyn men ónimniń kólemine baılanysty 0,5 mln teńgeden 9,2 mln teńgege deıin ózgerip otyratyny anyqtaldy. Sondaı-aq ónimniń túpkilikti baǵasyndaǵy jabdyq shyǵyndarynyń úlesi 0,06-0,15 paıyz ǵana bolmaq.
Jalpy, bólshek saýda baǵasyna áser etetin faktorlar kóp. Sońǵy 5 jylda sút ónimderi baǵasynyń ortasha jyldyq ósý qarqyny tańbalaýsyz 6-13 paıyzdy qurady. Bul baǵanyń turaqty ósý tendensııasyn kórsetip otyr. Sondyqtan taýarlardy tańbalaý men qadaǵalaýdy engizý ónimniń túpkilikti qunyna aıtarlyqtaı áser etpeıdi. Qaıta tutynýshy ónimniń shyǵarylýyna jáne jaramdylyq merzimine naqty kóz jetkizip, senimdiligin arttyrady.
Sondaı-aq sút ónimderin óndirýshiler úshin tańbalaý jabdyqtaryna jáne kodtarǵa tapsyrys berýge jumsalatyn shyǵyndardyń 50 paıyzyna deıin ótemaqyny qamtamasyz etýge múmkindik beretin memlekettik qoldaý sharalary qarastyrylmaq.
Shaǵyn óndiriske arnalǵan taǵy bir nusqa – óndiristik jelige tańbalaý kodtaryn ornatý jabdyqtaryn qoımaı, kodty baspahana arqyly ornatýǵa tapsyrys berý. Bul jaǵdaıda tańbalaý shyǵyndary taǵy 2,5-4 ese azaıady.
Aıaqkıim de dál solaı. Bir jup aıaqkıim úshin sıfrlyq kod tarıfiniń quny 2,68 teńgeni quraıdy.
Biz biryńǵaı operator retinde Qazaqstan úshin aıaqkıim shyǵaratyn 45 sheteldik zaýytpen kelissóz júrgizdik. Olardyń kópshiligi Reseı naryǵyna arnalǵan aıaqkıimdi bir jarym jyldan beri tańbalap keledi. Olar Qazaqstandaǵy jańashyldyqtarǵa da daıyn. Bul rette qazaqstandyq aıaqkıim ımportynyń 61 paıyzyn quraıtyn Qytaı zaýyttaryn tańbalaý qyzmetteriniń quny bir jup úshin 70 teńgege teń. Túrik zaýyttary Qazaqstan úshin aıaqkıimdi 70-100 teńgege tańbalaýǵa daıyn. Italııalyq zaýyttarda tańbalaýdyń eń qymbat qyzmeti – shamamen 300-400 teńge. Biraq bul elden Qazaqstanǵa keletin ımporttyń jalpy kólemi 0,3 paıyzdy ǵana quraıdy.
Eń qolaıly nusqa – taýardy óndiriste tańbalaý. Sonymen qatar ımporttaýshylardyń Qazaqstanǵa ónimdi ákelgen kezinde kedendik qoımada da tańbalaý qyzmetine tapsyrys berýge múmkindigi bar. Olardyń qyzmeti ımporttaýshynyń jalpy kólemine baılanysty bir jup úshin 30-300 teńge aralyǵynda bolmaq. Bul somaǵa jóneltý, saqtaý, býyp-túıý, stıketteý, skanerleý jáne esepke alýdyń barlyq qosymsha shyǵyndary kiredi. Iаǵnı orta eseppen óndirýshiler men ımporttaýshylar úshin tańbalaý shyǵyndary bir jup baǵasynyń 0,1 -2,5 paıyzyn quraıdy.
Qysqasha aıtqanda, sıfrlyq tańbalaý naryqta zańdy túrde jumys istep turǵan kásipkerlerdiń taýar baǵasyna asa bir ózgerister ákelmeıdi. Alaıda taýarlardy qadaǵalaý, bıznesti josparlaý jáne damytý múmkindikterin arttyrady.
– Buǵan deıin elimizde teri jáne temeki ónimderi sıfrlandyryldy. Sonyń nátıjesi qandaı? «Kóleńkeli ekonomıkamen» kúreste oń áseri boldy ma?
– Memlekettik kirister komıtetiniń deregine súıensek, teri buıymdaryn qosa alǵanda, kıim-keshek salasyndaǵy «kóleńkeli» naryq kólemi 54 paıyzdy quraıdy. Tańbalaý engizilgenge deıin bul kórsetkish áldeqaıda joǵary edi. Tańbalaýdyń nátıjesinde qazir teri buıymdaryn satýdan túsetin salyqtar men kedendik tólemder edáýir artty.
Al temeki ónimderine qatysty qandaı da bir nátıje týraly aıtýǵa áli erte. О́ıtkeni temeki ónimderin mindetti sıfrlyq tańbalaý 2020 jyldyń qazan aıynda ǵana engizildi. Aldaǵy ýaqytta taldaý júrgizilip, tıisti qorytyndy jasalady. Bir anyǵy, qazirgi kúnge deıin 1 mlrd temeki ónimi Data Matrix kodyn alyp úlgergen.
– Qazaqstannyń mindetti sıfrlyq tańbalaý baǵytyndaǵy aldaǵy joba-josparlarymen bólisseńiz. Taǵy qandaı taýarlar sıfrlanýy yqtımal?
– Jospar kóp. Qazir dári-dármek, qaptalǵan sý, qant qosylǵan sýsyndar, alkogol, jeńil ónerkásip jáne sút ónimderi boıynsha qanatqaqty jobalar júrip jatyr. Biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtaǵy kedergisiz saýdany qamtamasyz etýge, elder arasyndaǵy taýar aınalymyn ashyq etýge tıispiz.
Taýardy sáıkestendirý jáne onyń qaıda shyǵarylǵanyn, qaıdan ákelingenin túsiný jáne kontrafaktilik ónimder elden elge ótpeýi úshin taýardyń qozǵalysyn qadaǵalaý qajet. «Kóleńkeli ekonomıkaǵa» jáne kontrafaktilik ónimge jol bermeý tutynýshy tarapynan da júrýi tıis. О́ıtkeni adam densaýlyǵy, taýar sapasy jáne el bıýdjeti basty nazarda bolýy kerek.
– Ýaqyt bólip, áńgimeleskenińizge rahmet.
Áńgimelesken Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
