Qarjy salasynyń mamany Aıbar Oljaevtyń aıtýynsha, Úkimet bul máseleni ákimshilik nemese buıryq berý ádisterimen sheshe almaıdy. Úkimetke qarasty Qazaqstan Damý banki 2000 jyldardan bergi ýaqyttaǵy ınvestısııalyq jobalardyń 80 paıyzyn qarjylandyrǵany belgili. Al ekinshi deńgeıli bankter aksıonerlik kapıtaly jaǵynan úkimetke táýelsiz, sheshimdi de derbes qabyldaıdy. Demek, úkimet úmittenip otyrǵan sındıkattyq qarjylandyrý ekinshi deńgeıli banktiń (EDB) múddesine dóp kelse ǵana júzege asýy múmkin.
Qazaqstanda bul jobany júzege asyrýǵa barlyq múmkindik te, kedergi de jetetinin tilge tıek etken A.Oljaev qarjylandyrýǵa (EDB) múddeli bolýy kerektigin, bankter onyń tıimdi ekenine 100 paıyz senimdi bolǵan jaǵdaıda ǵana sheshim qabyldaıtynyn eskertti. Sındıkatty nesıeniń ıdeologııasy provızııa, tabys, táýekel qalaı bólinetinine basymdyq beredi. Bizde máseleniń bul jaǵy áli naqtylanbaǵan. Al bankterdiń táýekel menedjmenti ártúrli. «Qaı banktiń úlesi, táýekeli qandaı bolady?» degen máselede naqtylanbaǵan tustar jeterlik. Al EDB arasynda «ishki naryqtaǵy jobalardyń táýekeli joǵary» degen pikir basym. Qazaqstannyń ishki naryǵyndaǵy ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrýǵa Qazaqstan Damý bankiniń shamasy jetedi. Bizde jobalyq qarjylandyrý máselesi osy bank arqyly sheshilip keldi. Biraq úkimettiń jobalardy qarjylandyrý baǵytynda sındıkattyq jobany qarastyryp otyrǵanyn naryqtyń qajettiligi dep qabyldap, zańnama jaǵyn júıelep, naryqty osy baǵytqa beıimdeýimiz kerek» deıdi Aıbar Oljaev.
Úkimettiń qarjy sektorynan úmittenip otyrǵanynyń salmaqty sebebi bar. Aıtalyq, halyqaralyq agenttikter qarjy sektorynyń pandemııadan keıingi jaǵdaıyn durys dep baǵalap otyr. Birqatar halyqaralyq qarjy agenttikteri de bizdiń qarjy sektorymyz jaıly kózqarastaryn bildiripti. Mysaly, Moody’s Investors Service agenttigi Qazaqstannyń qarjy sektory jandanyp kele jatqanyn jazypty. Bul derektiń jany bar. Bizdiń ekinshi deńgeıli bankter portfelindegi paıdalanbaǵan aktıvter qory týraly derekter 2015 jyldardaǵy jaǵdaıǵa qaraǵanda táýir. Esterińizde bolsa, 2015 jyldary ekinshi deńgeıli bankter de, onyń ishinde iri bankterdiń qordalanyp qalǵan aktıvteri qajetti shekten asyp ketken bolatyn.
Endi aktıvter qajetti tetikke baǵyttalyp, ornyn taýyp, shyǵynǵa emes, paıdaǵa jumys isteı bastaǵan. Bul qarjy ınstıtýttarynyń aldyńǵy daǵdarystan sabaq ala bastaǵanyn kórsetedi.
EDB-niń ótimdilik profıli Fitch Ratings derekteri boıynsha da jaǵymdy áserge ıe. Qarjy sarapshysy Erlan Ibragım bizben áńgimesinde Ulttyq banktiń ınflıasııany tejeý saıasaty nesıege degen suranysty tejep, nesıeniń paıyzdyq mólsherlemelerin tómendete almaı otyrǵanyn aıtty. «Bank salasynda qazir ótimdilik problemasy joq. Biraq nesıe paıyzy joǵary bolǵandyqtan ishki naryq tarapynan nesıege suranys az» deıdi sarapshy.
Bul EDB múddelilik tanytqan jaǵdaıda ǵana kezeń-kezeńimen júzege asatyn jáne retimen keletin qubylys. Invest jobalardyń salmaǵy EDB-niń múddesine saı kelse, ishki naryqta, ShOB-tar arasynda ashyq báseke ornaıdy. Bul ózgeristerdiń basy bolýy ábden múmkin. Depozıt naryǵynda da biraz ózgerister bolýy múmkin ekenin aıtqan sarapshy EDB osyǵan deıin aktıvterin Qarjy mınıstrliginiń memlekettik baǵaly qaǵazdaryna, Ulttyq banktiń notalary men depozıtterine saqtap kelgenin eske túsirdi. Banktik emes qyzmetter bankter úshin jańa uzaq merzimdi tıimdi jáne táýekelsiz baǵytqa aınalýy ábden múmkin. Keıbir bankter osy baǵytty damýǵa sebep bolatyn faktor retinde qarastyra bastaǵanyn baıqap júrmiz. Bul – qosymsha qarjy salmaı-aq ózinen ózi damı beretin sala. Sebebi bankterdiń tańdaý múmkindigi shekteýli. Qytaıdaǵy Alibaba, AQSh-taǵy Amazon, tipti Reseıdegi Iаndeks pen Mail.ru tárizdi jetekke ilinip kete beretin salalar bizde ázirge joq bolǵandyqtan marketpleıs naryǵynda ǵana úmit bar. «Eger osy baǵytty qarjylandyrýdy jalǵastyrsa, aldaǵy ýaqytta elde jańa kompanııalar paıda bolyp qalýy ábden múmkin. Bul faktordy sındıkatty bankterdiń ónimi dep qabyldaýǵa bolady», deıdi E.Ibragım.
Sarapshynyń aıtýynsha, ekonomıkanyń keıbir sektory keshegi pandemııa kezinde damymasa da turalap qalǵan joq. Endi olardyń tynysyna qan júgirtý úshin qosymsha qarjy kerek. Bul qarjyny bólýge EDB-niń múmkindigi de, qaltasy da kóteredi. EDB-niń jańa baǵytynda ózgerister baryn bank ókilderi de joqqa shyǵarmaıdy. IT múmkindigi adamı kapıtal men tehnologııalyq baǵytqa birdeı qarjy salý kerek ekenin sát saıyn dáleldep jatyr. Bul faktor aldaǵy ýaqytta iri-iri ınvestısııalyq jobalardy ǵana emes, kishigirim jobalardy qarjylandyrýdyń básin ósirip, kvazısektordaǵy qarjy ınstıtýttaryn naryqtan joıyp jiberýi ábden múmkin. «Bank sındıkattary arasyndaǵy alshaqtyqty olardyń aktıvterin biriktirý arqyly ǵana bir-birine jaqyndatýǵa bolatynyn Úkimet te túsinip otyr. Naryq zamanynda kóshbasshylar da, kóshke ilinip-salynyp ilesip júrgen bankter de bar. Eger olardyń sındıkattaryn teńestirýdi kózdesek, biz burynǵy zamanǵa qaıta oralamyz. Eń durysy, bul naryqqa qandaı úlespen kirý qajettigi týraly sheshimdi bankterdiń ózine qaldyrǵan durys», dep sózin túıindedi E.Ibragım.
Qarjyger Ǵalym Qusaıynov sındıkattalǵan nesıeniń bolashaǵy bar ekenin, nesıelendirýdiń bul formasy nesıelik resýrstardy jınaýǵa jáne banktik táýekelderdi tómendetýge múmkindik beretinin aıtady. Nesıeleýdiń sındıkattalǵan túrin paıdalaný memleketaralyq deńgeıdegi jobalardy qarjylandyrý táýekelderin barynsha azaıtady eken. Osy tusta Ǵ.Qusaıynov atap ótkendeı, bizdiń elde osy formaǵa suranystyń joqtyǵy onyń zańmen júıelenbegendigimen baılanysty eken. 2018 jylǵa deıingi quqyqtyq aktilerde «teń dárejeli kepil berýshi» nemese «teń dárejeli menshik ıesi» degen túsinikter aıtylmaǵan. Basqasha aıtqanda, kepildikti birlesip kóterý nemese birge nesıe berýdi zańdastyrýǵa zańdyq negiz bolmaǵan. Sondaı-aq nesıe berýshilerdiń tizilimin júrgizý, berilgen nesıelerdi esepke alý, sındıkat qatysýshylary arasynda tólemderdi esepke alý jáne bólý, nesıelik qujattamany qalyptastyrý jáne júrgizý máseleleri de sheshimin tappapty. Tek 2020 jyldyń aıaǵynda ǵana alǵash ret zańnamalyq deńgeıde sındıkattalǵan nesıe berý sharttary anyqtalǵan. Bank ókilderi Úkimettiń sındıkattalǵan nesıe naryǵyna nazar aýdarýyn ázirge syrttan baqylap otyr. Ázirge bul júıeniń naryqqa enýi iri kólemdegi nesıeni uzaq merzimge jáne tómengi paıyzben alýǵa jol ashady degen úmit basym. «Sındıkattalǵan nesıe berý bankterge táýekelderdi bólýge jáne óz resýrstaryn iri jobalardy qarjylandyrý úshin biriktirýge múmkindik beredi. Alaıda táýekelderdi birkelki bólý aprıorly múmkin emes, sondyqtan EDB-degi qarjylandyrý jáne nesıelik taldaý máselelerin qaraý tásilderi ártúrli. Bul qarjylyq qana emes, zańdyq táýekelderge de qatysty» deıdi Ǵ.Qusaıynov.
Sındıkattalǵan nesıe týraly usynys ázirge talqylaný deńgeıinde bolsa da bank ókilderi muny qup alyp otyr. Ázirge uqqanymyz, A / B nesıeleý formatynda sındıkattardyń bastamashysy kvazısektordaǵy ınstıtýttary bolýy múmkin. Qarjy mamany Maqsat Halyq aıtyp ótkenindeı, bankter bul máseleni qoldasa, bizdiń elimizde sındıkatty bankter áldeqashan qurylatyn edi. Bul júıeniń bizde jumys isteýi bankter úshin tıimdi emes. «Sındıkat bankten nesıe alǵan zańdy tulǵanyń isi júrmeı, nesıesin qaıtara almaı qaldy delik. Endi onyń qoıǵan múlki qalaı bólinedi degen másele kese-kóldeneń shyǵatyny anyq. Sol kezde problema shyǵýy múmkin. Jalpy, osy kúnge deıin ekinshi deńgeıli bankter bıznesti qarjylandyrýǵa yqylasty bola qoıǵan joq. Olarǵa tabys alyp kelgen baǵyt – tek tutynýshylar naryǵy ǵana. Osy máseleler shegelenbeı, tabys-shyǵyn jáne táýekeldik úlesi naqtylanbaı, EDB-ni bul jobaǵa tartý qıyn», deıdi M.Halyq.
Osy tusta sarapshy sındıkattalǵan bankterdiń arzan nesıege qalaı qol jetkizedi degen máselege nazar aýdarý qajettigin de qaperge salyp ótti. Qazir arzan aqshaǵa qol jetkizý – EDB úshin basty problema. Eger arzan nesıege olardyń ózi qol jetkize almasa, ózgelerdi qalaı jarylqamaq, jurtshylyq aıtyp júrgen 5-6 paıyzben qalaı nesıe beredi?! «О́tken jyly memleket bıznesti qarjylandyrý úshin trıllıondaǵan teńge qarjy bóldi. Bankterdiń 5-6 paıyzdyq arzan nesıemen bıznesti qarjylandyrýyna memleket bergen trıllıondar múmkindik berip tur. Biraq bul – ekonomıkaǵa jetkiliksiz qarajat jáne bul qarajattyń suraýy bar. Muny bankter jaqsy bilip otyr. Ulttyq bank te bazalyq paıyzdyq mólsherlemeni joǵarylatty. Sondyqtan bankterge bıznesti qarjylandyrǵannan UB depozıtine nemese baǵaly qaǵazdarǵa qarjy salǵan tıimdi. Olar ShOB-ty qarjylandyryp tapqan 10 paıyzyn sol jaqtan da kórip otyr. Bizde bazalyq mólsherlemeniń joǵary bolýynan-aq tabys taýyp otyrǵan bankter bar. Eger ınflıasııalyq targetteý saıasaty nátıjeli bolsa, EDB Úkimet úkilep otyrǵan sındıkatty nesıege ózderi-aq múddeli bolady», deıdi M.Halyq.
Sındıkatty nesıege ekonomıka daıyn ba degen másele qashan da ózekti. Bizdiń naryq zańy buǵan áli de beıimdele qoıǵan joq. Naryq zańy ákimshilik pármenderdi qabyldaı almaıtynyn aıtqan sarapshylar máseleni sındıkat bankterdi ashýdan emes, sonyń negizi bolatyn zańnamalyq tetikterdi retke keltirýden bastaý kerektigin aıtady. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, ınflıasııalyq targetteý saıasaty Ulttyq banktiń pármenimen emes, naryq zańymen qalyptassa, eki tarap ta sındıkat qarjylandyrýǵa, sol boıynsha nesıe alýǵa múddeli bolary sózsiz.
ALMATY
