Abaı • 09 Tamyz, 2021

Abaı, «dúnıe dos» jáne kaver-versııa

375 ret kórsetildi

Mýzykada kaver-versııa (cover version) degen uǵym bar. Bul – bir avtor (kompozıtor, ánshi) shyǵarmasynyń basqa avtor tarapynan óz qa­laýynsha óńdelgen nus­qasy. Remıks (remix), remeık (remake) dep júrgen nár­seler de osyǵan mańaılas. Bir qyzyǵy, bul qubylys ózge óner túrlerimen qatar, ádebıet álemine de enip ke­tipti. Eki-úsh jyl buryn orys poe­zııasynyń klassıgi Nıkolaı Zaboloskııdiń «Ádemi emes qyz» degen óleńine 32 aqyn­nyń kaver-versııa jazyp, shyǵarmashylyq saıysqa túskeni – sonyń bir mysaly.

Bul rette zertteýshilerimiz «ári tart, beri tart» qylyp júr­gen – Abaıdyń «Keıde eser kóńil qurǵyryń» dep bastalatyn óleńi de «eriksizden» osy kepti kıgen syńaıly. Bas-aıaǵy 16 joldan turatyn kemel týyndynyń (biz eń sońǵy ǵylymı nusqany – 2020 jyly M.Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ınstıtýty jaryq­qa shyǵarǵan aqyn shyǵarmalarynyń akademııalyq tolyq jınaǵyndaǵy mátindi aldyq): «Mahabbatsyz dú­nıe dos, Haıýanǵa ony qosyńdar. Qy­zyqtan ózge qalsań bos, Qaty­nyń, balań, dosyń bar», degen úshin­­shi shýmaǵyndaǵy erekshelep kórsetilgen qatar kúni búginge deıin qyzý ádebı pikirtalastyń ózegine aınalyp keldi. Ádebıettanýshylar ekige jaryldy. Alǵashqy top «Mahab­batsyz dúnıe dos» degen­niń du­rys­tyǵyna san ýáj keltirse de, qar­sy jaq oǵan des bere qoımaı – «Ma­habbatsyz dúnıe bos» ekendigin dá­lel­deýge tyrysyp baqty. Osy má­se­lege, oryssha aıtqanda, «núkte qoıa­tyn» ýaqyt jetken sekildi.

О́ıtkeni «dos» pen «bostyń» ara­syn birjolata ajyratpaıynsha, shyn Abaıdan adasyp qalatyn túrimiz bar. Onyń ústine, qazaqtyń bas aqynyn árqaısymyz óz turǵy­myzdan «redaksııalaımyz», «revızııalaımyz» dep júrgende, bul «ja­ńashyldyǵymyzdyń» basqa sóz zergerleriniń murasyna da zııany tıip ketýi yqtımal ekenin baıqap otyrmyz.

Máselen, Sultanmahmut Toraı­ǵyrov 1912 jyly «shybynyndaı shyn dosy» – dáriger Shaıbaıjan Aımanovqa arnaǵan «Dostyma umyt­pastyq úshin hat (Kóńildegi mahabbatym)» atty óleńinde poezııadaǵy uly ustazynyń úlgisine júgine otyryp, myna joldardy jazǵan:

«Dúnıe dos, mahabbatsyz mal sekildi», – degen sózin Abaıdyń esińizge al».

Sultanmahmuttyń 1987 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen qos tomdyǵynyń «Saryarqanyń jańbyry» atty birinshi kitabynyń 56-betinde osylaı tur. Onyń aldyn­daǵy jınaqtarynda da sol tárizdi.

Al endi aqynnyń 1993 jyly «Ǵylym» baspasynan shyqqan eki tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń alǵashqy kitabynda (51-bet) álgi jol «Dúnıe bos, mahabbatsyz mal sekildi» bolyp ózgertilgen. Onyń ús­tine, ǵylymı túsindirmede: «Kitap­tarda «dúnıe dos» bolyp qate jazylyp keldi. Sháımergen (durysy Sháımerden – A.Sh.) qoljazbasyna súıenip túzettik ári Abaıda da «Mahabbatsyz dúnıe bos» emes pe?!» (247-bet), degen paıym alǵa tar­tylady. Biz pavlodarlyq zert­teýshi Ermek О́tebaıuly jaz­ǵan­daı (Ana tili, 1991, 25 sáýir), «Sul­tanmahmutqa úsh atadan qosy­latyn belnemere» týysy Sháımer­den Toraıǵyrovtyń qoljazbasymen tanysa almadyq. Ortalyq ǵyly­­mı kitaphana qorynyń sanıtarlyq-epıdemıologııalyq ahýalǵa baıla­nysty jabyq bolýy, ókinishke qa­raı, qolymyzdy baılady. Biraq osy «túzetýdiń» kókeıimizge qon­baı­tynyn jasyrmaımyz. Abaı «dúnıe dosty» haıýanǵa qossa, Sul­tan­mahmut sol izbenen malǵa teńep otyrǵany aıdan anyq emes pe?

Abaı óleńindegi «dúnıe», «dos», «mahabbat» uǵymdarynyń árqaı­sysy jeke-jeke orasan áleýmet­tik-fılosofııalyq-etıkalyq júk ar­qa­lap turǵany aıan. Olardyń araqa­tynasyn, ózara baılanysyn qa­ras­tyrýdy, tipti jyr aldııarynyń myna taqyrypqa oraı­las «Dúnıege dos aqıretke bir­deı bolmas», «Malǵa dostyń muńy joq maldan basqa» degen aforızm­deriniń ishki sabaqtastyǵyn tutas dúnıetanymynyń konteksinde saralaýdy bul arada ózimizge maqsat etip qoıǵan joqpyz.

Qaıtkende de, Sultanmah­mut­tyń «dúnıe dos» degeni al­daǵy basy­lym­darda qaıta qal­pyna keltiri­lýge tıis. Aqyn shy­ǵarmasyn óreskel burma­laý­dan tazalap almasa bolmaıdy.

Joǵarydaǵy mysaldan «dos» pen «bos» problemasynyń kemi otyz jylǵa jýyq úzbeı jalǵasyp kele jatqan tarıhy bar ekendigi kórinedi. Ýaqytynda sonyń salqyny tıgen bolar, 1995 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen Abaı shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jınaǵynyń birinshi kitabynyń 159-betinen «Mahabbatsyz – dúnıedos» degen joldy ushyratamyz. Qurastyrýshylar men redaktorlar «dúnıe» jáne «dos» sózderin qosyp jazyp, onyń aldyna syzyqsha qoıǵanda, qandaı qısynǵa ıek artqanyn túsine almadyq. Álde bul ekiudaı pikirde júrgen ǵalymdar úshin «dos» pen «bos» arasynda týyndaǵan qaıshylyqty aınalyp ótýdiń bir amaly boldy ma eken?.. Ol jaǵy qazirshe mańyzdy emes.

Bizdiń endigi súıenetinimiz – Jo­ǵary Mártebeli Túpnusqa. Qudaıǵa shúkir, Abaıdyń 175 jyldyq mereıli belesiniń aıasynda birshama júzege asyrylǵan yqtııatty, yjdaǵatty tekstologııalyq jumystardyń arqa­synda, hakimniń ózi aıtqandaı – «sóz túzeldi». Soǵan qarap bizdiń de túzelmegimiz lázim.

Osy oraıda mátintanýǵa tıisinshe úles qosqan eki ǵylymı eńbekke erekshe nazar aýdarǵymyz keledi.

Biri – belgili etnograf-ǵalym Nur­san Álimbaı jetekshilik etken ǵalymdar toby Qazaqstan Respýb­lıkasy Memlekettik ortalyq mýzeıi qorynda saqtaýly túpnusqa qol­jaz­balar negizinde ázirlegen eki tom­dyq ǵylymı-ınventarlyq kata­log. Onda Abaıdyń ómiri men shyǵar­mashylyǵyna qatysty qundy málimetter jınaqtalǵan (Almaty: Intellservıs, 2020).

Ekinshisi – M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı toby daıyndaǵan Abaı shyǵar­malarynyń úsh tomdyq akade­mııalyq tolyq jınaǵy (Almaty: Jazýshy, 2020).

Osy eki eńbektegi jarııalanymdar bizge Abaı óleńindegi daýly joldyń «Mahabbatsyz dúnıe bos» emes, «Mahabbatsyz dúnıe dos» ekenin tolyq aıqyndap beredi.

Memlekettik ortalyq mýzeı ka­­talogynda Turaǵul Abaıuly, Ahat Shákárimuly, sondaı-aq Múr­seıit Bikiuly (keıbir zert­teý­shi­lerdiń pikirinshe, soǵan teli­nip júrgen) qoljazbalarynyń fak­sı­mıleleri men kırıllısaǵa tú­si­rilgen nus­qalary kópshilik qa­ýym­ǵa tuńǵysh ret usynylǵan. Osy­lar­dyń qaı-qaısysynyń da túp asy­lyna úńilgende, Abaıdyń «Keı­de eser kóńil qur­ǵyryń» óle­ńi­niń toǵyzynshy joly – kallı­graftardyń árkelki qol­tańbasyna qaramastan – «Mahab­batsyz dúnıe/dúnıa dos» bolyp oqylady:

1

Turaǵul Abaıuly qoljaz­ba­sy­nan (1-tom, 42-bet)

2

Múrseıit Bikiulyniki deli­ne­tin qoljazbadan (1-tom, 514-bet)

3

Ahat Shákárimuly qoljaz­ba­synan (2-tom, 73-bet)

Ádebıet jáne óner ınstıtýty akademııalyq jınaǵynyń úshinshi tomynda alǵash ret Abaıdyń 1909 jyly Peterborda jaryq kór­gen tuńǵysh jınaǵynyń lıtografııalyq kóshirmesi qazirgi qazaq ja­zýyna túsirilgen nusqa­symen qosa jarııalanǵan. Onyń mátininen de «Mahabbatsyz dú­nıe dos» degen joldyń aıqyn tań­basyn kóremiz: 

Abaıdyń 909 jylǵy tuńǵysh jınaǵynan (3-tom, 446-bet)

4

Instıtýt ǵalymdary knıaz Ký­da­shevtyń, Sádýaqas Shorma­nov­­tyń, Múrseıit Bikiulynyń, Tóleý Túgelbaıulynyń, Sherıazdan Marsekovtiń, t.b. kóshirmeshiler men jınaýshylardyń qoljazbalaryna ǵylymı sıpattama jasap, olardyń túpnusqalarynan úzindilerdi ja­ryqqa shyǵarypty. Eger bul mátin­dermen túgel tanysýdyń sáti týsa, Abaıdyń biz qarastyryp otyrǵan óle­ńindegi talasty sózge qatysty pikir­diń dáıegi molaıa túsedi dep oılaımyz.

Mátintanýshy ǵalym­dary­­­myzdyń irgeli izdenisi, tııanaqty tirligi nátıjesinde Abaı tóńiregindegi bir tartystyń túıini tarqaǵan sekildi.

Al endi áýelde Abaıdyń óle­ńinen «órbip» shyqqan, birqatar oqy­mystymyzdyń ózindik topshylaýynan týǵan «Mahabbatsyz dúnıe bos» tirkesi de talaı jurttyń sanasyna ornyǵyp, derbes tirshilik ete bastaǵanyna biraz bolypty. Buǵan tap osy taqyryptas telesıýjetter men telehabarlar kórsetilip, qoǵamdyq pikirtalastar ótkizilip, tárbıe saǵattary uıymdastyrylyp, áleýmettik jelilerde arnaıy paraq­shalar ashylyp, tipti bir aýdandyq teatr sahnasynyń tórinde spektakl qoıylǵany – aıqyn dálel. Munyń syrtynda, kóptegen jas­y­myz jyl saıyn 15 sáýirde beıresmı túrde atap ótip júrgen ǵashyqtar kúni – «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» meıramynyń qanatty qaǵıdasy­na da aınalyp úlgeripti. Jáne bir qyzyǵy, kópshilik jurt muny Abaı­ǵa tıesili danalyq sóz dep qa­byl­daıdy. Bul da bolsa, teńdessiz ǵu­la­ma murasynyń mazmundyq aıasy ja­ǵy­nan sheksiz keń óristiligin, túrli qııal men qulshynysqa tamyzyq bola bere­tinin aıǵaqtaıdy.

«Kaver-versııa» nemese «re­­­meık» demekshi, sondaı jańǵyrtpaly ­dú­nıe­ler keıde túpnusqadan ál­de­qaı­da kóbirek tanymal bolyp ja­ta­dy. Álemdik óner dúnıesinde mu­­nyń mysaly jetip artylady. Alys­­qa uzamaı-aq, ózimizdiń Iman­bektiń sátti shyqqan jalǵyz remıksi ony zor shyǵarmashylyq oljaǵa keneltip, kúlli álemge áıgi­li etti. Bul turǵydan qaraǵanda, «Mahab­bat­syz dúnıe bos» degenińiz de – Abaı shyǵarmashylyǵyna qatysty ja­salǵan zamanaýı kaver-versııa ispetti.

Álbette, ǵylymnyń talaby bas­qa. Biz úshin túpnusqa Abaı qym­batty.

 

Amantaı ShÁRIP,

UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory

Sońǵy jańalyqtar

Parlament depýtattary kanıkýlǵa ketti

Parlament • Búgin, 10:56

Beısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:55

Álemde COVID-19 juqtyrý deregi kúrt ósti

Koronavırýs • Búgin, 09:28

Asýdyń qarsylasy anyqtaldy

Sport • Búgin, 08:39

Qatarynan 18 ret jeńildi

Sport • Búgin, 08:37

Býblık pen Rybakına qaldy

Sport • Búgin, 08:35

Qııardan mol ónim alady

Aımaqtar • Búgin, 08:34

Sıfrlandyrýda oń ózgerister bar

Tehnologııa • Búgin, 08:30

AITV ınfeksııasyn anyqtady

Medısına • Búgin, 08:25

Jetesovter áýletiniń jeke konserti

О́ner • Búgin, 08:23

Bul tańdaýdyń máni tereńde

Qazaqstan • Búgin, 08:08

Birlik pen kelisimniń úlgisi

Qazaqstan • Búgin, 08:05

Qos jobany qaıta qaraý qajet

Qazaqstan • Búgin, 08:00

Uqsas jańalyqtar