Kóńilim alyp-ushyp arýaqty atanyń basyna taǵzym etýge bara jatqanyma balasha qýanyp, júregim dúrsildep ketti. Kún sýyta bastaǵanyna qaramastan, kóliktiń terezesin ashyp tastap, jyr jampozyn dúnıege ákelgen dala samalyna betimdi tosyp, kerim aýasyn rahattanyp jutyp qoıamyn. Arqamnan aýyr júk túskendeı eńsem tiktelip, tula boıymdy erkindiktiń qudireti bılep, oıym jelmen jarysyp, qııalym qııaǵa samǵap, aqyn jyrlaryn esime túsirip, rýhymen syrlasqandaı kóńil-kúıdi basymnan keship kelemin.
Aqseleý aǵam áńgime barysynda aýyzsha aıta salǵanymen, arnaıy qaýlymen óleńderi oqýlyqtardyń bárinen sypyrylyp tastalǵan Murat shyǵarmashylyǵyn zertteý de, ol jóninde aýzyńdy ashý da óte qıyn is bolyp shyqty. Aqynnyń artynda qalǵan qundy qazynasyn túgendep úlken eńbek jazyp, onyń jaqsy atyn nasıhattap dáripteýge kóp eńbek sińirgen fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Baýyrjan Omarulynyń «Murat Móńkeuly» monografııasynda jyr súleıiniń ómiri men shyǵarmalaryna nazar aýdarǵan ǵalymdardyń qalaı qýdalanǵany da aıtylypty.
Sovet bıligi Murat taqyrybyna jaqyndap ketken talapkerlerdiń sońynan sham alyp túsip, qýdalap, aıaýsyz jazalady. Aqyn murasyna yqylas tanytqandardyń biri Álisher Toqmaǵambetovtiń izdenisine tusaý salyndy. Basqa murattanýshylardyń da jaǵdaıy múshkil boldy. Baýyrjan Omaruly baspasózde jaryq kórgen bir maqalasynda Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetiniń professory, jazýshy Nyǵmet Ǵabdýllınniń aýzynan estigen mynandaı bir jantúrshigerlik oqıǵany tilge tıek etipti. «Elýinshi jyldarda áıgili ádebıetshi Qajym Jumalıevti bir kúnde ustap áketti. Bizdi, fılologııa fakýltetiniń stýdentterin sabaqtan bosatyp, topyrlatyp, sotqa alyp bardy. Tergeýshi Qajekeńnen bárimizdiń kózimizshe jaýap aldy. Sol kezdegi barshaǵa tanymal qalamgerlerdiń birazy sot zalyna kýáger bolyp keldi. «Qajym Jumalıevtyń Murat Móńkeulynyń qoǵam úshin zııandy óleńderin eldiń kózinshe oqyǵany ras pa?» degen suraqqa olardyń biri: «Oqydy» dep jaýap berdi. Ekinshisi: «Men mas bolyp uıyqtap qalyppyn, bilmedim», dep taıqyp ketti. Tek partızan jazýshy Jumaǵalı Saın ǵana: «Ol oqyǵan joq», dep qasarysyp turyp aldy. Kóp uzamaı Qajym aǵa 25 jyldy arqalap kete bardy. Biz sony kórdik, qaraǵym…».
Árıne, mundaı sumdyq jazalaýlardan soń Murat shyǵarmalarynyń joqtaýshysy bolyp, er-turmanyn túgendeýge kimderdiń dáti shydap, batyly jete qoıar deısiń. Biraq qyzyl ımperııanyń qabaǵynan qar jaýǵan qaharynan qaımyqpaı uly aqynymyzdyń «ár sóziniń tasasynda asyly» (Jumeken) jatqan murasyn zertteýge táýekel etip, jabyq taqyryptyń sandyǵyn ashyp, ultymyzdyń qalǵyp ketken rýhyn oıatýdan qoryqpaǵandardyń ádebıet tarıhynda bolǵany shyndyq. Muratbek Bójeev fılologııa ǵylymdarynyń doktory dárejesin alý úshin jazǵan dıssertasııasynyń bútin bir taraýyn Murat Móńkeulyna arnapty. Ysqaq Dúısenbaev «Ǵasyrlar syry» atty monografııasyna «Murat Móńkeuly» degen bólim engizdi. Al Muhtar Maǵaýınniń 1978 jyly Murattyń «Úsh qııan» tolǵaýynyń aýdarmasyn Lenıngrad qalasynan shyqqan «Poety Kazahstana» atty antologııaǵa engizip jibergeni úlken erlik boldy.
Jylymyqtyń jyly lebi esken alpysynshy jyldarǵa deıin de Murattyń erlik pen eldikti jyrlaǵan týyndylary múıizi qaraǵaıdaı ǵalymdarymyzdyń nazarynan tys qalǵan joq. Jyr súleıiniń alǵashqy zertteýshisi – Alashtyń ardaqty perzenti Halel Dosmuhameduly boldy. Aıaýly aǵamyzdyń 1924 jyly Tashkent qalasynan «Murat aqynnyń sózderi» atty kitapty bastyryp shyǵarǵanyn kóp jurt bile bermeýi de múmkin. Kitapty shyǵaryp qana qoımaı, alǵysózin de jazyp, aqıyq aqynymyzdyń týyndylarynda ushyrasatyn kisi esimderi men jer-sý attaryna túsinikteme berip, murattanýdyń irgetasyn qalap ketken de – Halel Dosmuhameduly ekenin umytýǵa bolmaıdy. Qaýipti taqyrypqa kózin salǵan basqa ǵalymdar da bar. Bul týraly maǵlumattar men derekterdiń bári Baýkeńniń (Omaruly) doktorlyq dıssertasııasynda egjeı-tegjeıli baıandalǵan. Deı tursaq ta uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Zar zaman aqyndary» maqalasyndaǵy Murattyń aqyndyǵyna bergen baǵasyndaǵy amalynyń joqtyǵynan jumbaqtap jetkizgen tustaryna nazar aýdarýdyń mánisi zor. «Murat zar zaman aqyndarynyń ishinde patsha saıasatynyń bir taraýyna kóp kóńil bólgen aqyn. Ol taraýy qazaqtyń jeri alynýy bolatyn. Sondyqtan bul aqyn kóp jyrynda qonys pen óristiń joqshysy bolady. Jer tarylyp, zań buzylyp, el sasqan soń, burynǵy uıtqysy buzylmaǵan rý tirshiligi kórkinen aıyrylyp, qubylyp, qýaryp bara jatqan sııaqtanady. Buzylǵan zaman munyń da óleń sóziniń bar kúshin áleýmet qamyna jumsatady. Murat zar zaman ishindegi iri aqynnyń biri. Munyń sóz úlgisi baıaǵynyń tolǵaýy sııaqtanyp, qarsyǵa shapqan júırikteı kósilip, qulashyn kerip keledi...
Qazaqtyń ataqonysy, mekeni alyna bastaǵany, búginnen emes, kópten bastalǵan. Sondyqtan bul zorlyqtyń tarıhyn sholyp ótedi.
El ómirin osyndaı eskiden kele jatqan dert kernegen soń, zaman buzylmasqa shara joq. Buǵan da zaman ózgerip, «qyrsyq shalǵandaı» bolyp kórinedi. Bu da azǵan zamannyń belgisin aıtyp kelip, zaman neden buzylǵanyna sheshý aıtady...
Qaıǵy men úmitsizdik jeńgen aqyn aldyńǵy zamannan da shoshıdy, aldyńǵy zaman el surqyn búgingiden de jaman buzatyn sııaqty. Kómeski keleshek taǵy da talaı buzyq belgini sezdirip turǵan sııaqty. О́mir uıtqysynyń buzylýy aqyn zamanyndaǵy jamandyqpen toqtamaıdy. Jaqynda taǵy qaýip bar. Ol qaýip:
Ustaı ma dep bilegin,
Nyǵaıa ma dep júregin,
Keıingi týǵan balanyń
Shashyn, murtyn qoıdyryp,
Ashy sýǵa toıdyryp,
Buza ma dep reńin,
Adyra qalǵyr zamannyń
Jaratpaımyn súreńin.
Bul sózde jaqyndap kele jatqan zamannyń aqyndy kúpti qylǵan jumbaǵy bar. Ol jumbaq patsha úkimetiniń qazaq elin orys qylmaq saıasaty. Murat sol nıettiń shetin sezgen. О́z zamanyndaǵy kóp belgiden topshylap, sol kún bola ma dep qaıǵy shekken...».
Ultymyzdyń uly murasyn túgendep, sanatqa qosý úshin zar ılep, japa shekken arýaǵyńnan aınalaıyn uly Muham-aı! Danalyqtyń darııasyndaı bolǵan ardaqty abyzym, qııadaǵyny shalyp, alystaǵyny kóretin kemeńgerim! Halqymyzdyń baǵa jetpes baılyǵy – rýhanı qazynasyn aman alyp qalý úshin moınyńa amanat júktep, seni qazaqtyń ortasyna Qudaıdyń ózi jibergen shyǵar, bálkim. Seniń zar zaman aqyndaryna arnap jazylǵan maqalańdaǵy jumbaqtap jetkizgen sózderińniń astaryna úńilip, orystyń qandy sheńgelinen qutylmaıynsha esh ýaqytta da ultymyzdyń baǵy ashylmaıtynyna, qaınaǵan sorynyń burynǵydan da beter qaınaı beretinine kózim jete túskendeı bolady.
Áýeli jeńip orys Edildi aldy,
Sarytaý, Ashtrahannyń jerin de aldy.
Artynan Edilden soń Naryndy aldy,
Toǵaıdyń aǵash, qamy, talyn da aldy.
El úshin, jer úshin qasiret shegip, qan jutqan altyn babam! Orys seniń jerińdi tartyp alǵanymen, namysyńdy taptap, rýhyńdy óltire almap edi.
* * *
Nıet etip Murat Móńkeulynyń basyna zııarat etýge bara jatqanymda ótken kúnderdiń elesi saǵymdaı munarlanyp, kóńilimdi alańdata bergenin qarasaıshy. Ákem oıyma oralǵanda, buryn da qaperimde bolǵanymen, asa mán bermegen bir jańalyǵymnyń shyndyǵyna tereń boılap, zamany basqa ýaqytta ómir súrgen aqyndardyń týyndylaryn jol boıy salystyryp, ult-azattyq kúresiniń esh ýaqytta da toqtamaı, aqyn jyrlary arqyly órmegi úzilmeı jalǵasyp búgingi kúnge jetkenine qaıran qaldym. Poezııanyń qudiretin qarasaıshy, Mahambet pen Murattardyń otarshyldyqqa qarsy úndegen jan aıqaıy qylyshynan qan tamǵan Sovet zamanynda da saıabyrsymaı, ult aqyndary shyǵarmalarynyń astarynda jasyrynǵan kórkem shyndyq arqyly halyq júregine jetip jatypty.
Qazaq ádebıettaný ǵylymyna zar zaman aqyndary termınin alǵash Muhtar Áýezov engizdi. Zar zaman — XIX ǵasyrda ómir súrgen Shortanbaı aqynnyń zaman halin sýrettegen bir óleńiniń aty. Shortanbaıdyń óleńi ilgergi, sońǵy iri aqyndardyń barlyq kúı, sarynyn bir araǵa tutastyrǵandaı jıyndy óleń bolǵandyqtan, uly jazýshy búkil bir dáýirde bir sarynmen óleń aıtqan aqyndardyń bárine «zar zaman» aqyndary degen at qoıdy.
Ádebıetimizde sodan beri Alashtyń rýhy baltalanyp, jigeri janshylyp, quldyqtyń qamyty kıilgen kezeńde, qara qazan, sary bala qamy úshin alańdap, jyrlarynyń nátimen eldiktiń namysyn qaıraǵan Dýlat Babataıuly, Shortanbaı Qanaıuly, Murat Móńkeuly, Ábýbákir Kerderi, Alban Asan t.b. «zar zaman aqyndary» retinde ataý ádebi qalyptasty. Uly sýretkerimiz bul kezeńdi Abylaı han dáýirinen Abaı zamanyna deıingi sozylǵan júz jylǵa ulastyryp, Narmanbetpen támamdaıdy. Árıne, kezeń-kezeńmen qarastyrǵanda ár dáýirdiń keskin-kelbetin anyǵyraq tanýǵa jeńilirek bolý úshin «zar zaman aqyndary» termıniniń atqaryp turǵan qyzmeti eren ekenin moıyndamasqa amal kem. Alaıda aqyndy ulttyq kózqarasy, azamattyq ustanymy turǵysynan baǵalaǵanda mundaı jikteýdiń kásibı mamandardy emes, qarapaıym oqyrmandardy adastyratyn tustary barshylyq.
Ǵalymdardyń mıyn ashytý emes, jalpaq jurtqa túsinikti bolý úshin óz basym shartty túrde aqyndarymyzdy úsh topqa bóler edim. Birinshisi – turmystyq aqyndar. Tamyljyǵan tabıǵatty, móldir mahabatty, túrli-túrli tirshiliktiń túıitkilderin jyrlaıtyn turmystyq aqyndardyń ádebıettegi alatyn ornyn joqqa shyǵara almaımyz. Qaınaǵan ómirdiń ortasynda shyǵarmashylyqtyń balyn jalap júrip olar adam boıyndaǵy izgilikti sezimderdi oıatyp, tátti jyrlarymen janymyzdy keıde jadyratyp, keıde muńǵa bóleıdi. Áıtkenmen, kesteli tili, kórikti oıy bar, syrshyl sezimi júrektiń názik qylyn shertetin mundaı aqyndar ult taǵdyryna kóp aralaspaıdy. Dininen aıyrylyp, tilin joǵalta jazdap, qııamet-qaıymdy basynan keship jatsa da turmystyq aqyndar ult úshin janyn shúberekke túıip, aǵysqa qarsy júzýge táýekel etpeıdi.
Kóp bolmasa da, ádebıetimizde úrkerdiń shoǵyryndaı ǵana aqyndardyń taǵy bir toby bar. Olar – ult aqyndary. Azattyǵynan aıyrylyp bıliktiń qoldan jibek matadaı sýsyp shyǵyp ketýi, orys otarshyldarynyń tizesin batyryp, jerimizdi zorlyq-zombylyqpen tartyp alýy, eldik qasıetti joǵaltyp halyqtyń azǵyndalýy, ana tilimizge tóngen qaýip, jerasty, jerústi baılyǵymyzdyń talan-tarajǵa túsip tonalyp, ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketýi t.b. tolyp jatqan áleýmettik ádiletsizdik máseleleri – ult aqyndary poezııasynyń ózegi bolyp, kúretamyryna aınalady. Bılikke maıdaı jaǵatyn jyly sózderimen ulyqtardyń kózine túsip, shendi-shekpendilerdiń qurmetine bólenbese de ult aqyndary poezııasynyń memleketshildik sanany qalyptastyryp, eldik maqsat-muratymyzdy aıqyndap, otanshyldyq sezimdi boıymyzǵa synalap sińirýdegi atqaratyn qyzmeti ólsheýsiz zor. Basqasha sózben tápsirlesek, olardyń bári rýhymyzdy oıatý arqyly bizdi otarshyldyq sananyń quly bolyp, orys tildi bılikke taptalyp ketýden saqtandyratyn – halqymyzdyń ulttyq ımýnıteti. El basyna qaýip-qater tóngende ult aqyndary sýyrylyp alǵa shyǵyp, daýys kóterip dabyl qaǵady.
Qundylyqtar ózgerip, sanamyz daǵdaryp, dilimiz álsirep, dinimiz alashubarlanyp, qalyń el parasat pen paryqsyzdyqtyń, aqyndyq pen jaǵympazdyqtyń, batyrlyq pen barymtashylyqtyń ne ekenin shatastyryp tobyrǵa aınala bastaǵan ýaqytta ultty Allanyń túzý jolyna salyp, jol kórsetý úshin ımandylyqtyń nurly sáýlesindeı jarqyraǵan uly aqyn keledi ómirge. Qazaq topyraǵynda uly aqyndyqtyń paryzyn abyroımen atqarǵan ondaı kemeńgerimiz – Abaı. «Ne nárse jaıynan jazsa da, túbirin, tamyryn, ishki syryn, qasıetin qarmaı jazatyn» (Ahmet Baıtursynuly) hakim Abaıdy óz ýaqytyndaǵy aqyndardan oqshaýlandyryp turǵan dara qasıeti zaman qasiretine qabyrǵasy qaıysyp qana qoımaı, qıyn-qystaýdan alyp shyǵatyn durys joldy tańdap, qazaqty júreginiń tazalyǵyna ǵana emes danalyǵynyń daralyǵyna da sendirtip, sońynan erte bilgen kemeńgerliginde jatyr. Dúnıe tóńkerilip, zaman ózgerse de aqyretke deıin ol bizdiń adamdyq qasıetimizdi joǵaltyp almaýymyzdy úıretetin uly ustazymyz bolyp qala beretindikten, «óleń qýsaq ta, ómir izdesek te, «halqym» dep qınalyp, «ultym» dep úzdiksek te Abaıǵa qaraılap, toryǵyp, kúńirenip (Tursynjan Shapaı) kelemiz.
Qudaıǵa shúkir, Áýezov negizin qalaǵan ýaqyttan beri Abaıtaný ǵylymynyń tynysy keńeıip, órisi ulǵaıdy. Júzdegen kitaptar jazylyp, ǵylymı dıssertasııalar qorǵaldy, otandyq jáne sheteldik basylymdarda myńdaǵan maqalalar jarııalandy.
Sózimiz isimizben qabysqan jaǵdaıda Abaı fenomeniniń arqasynda biz aýyzbirshiligimiz myqty, óz kemshiligine syn kózbeı qaraı alatyn, ǵylym men bilimge umtylǵan eńbekti baǵalap, jemqorlyqqa jol bermeıtin parasatty ultqa aınalýǵa tıis edik. Is júzinde bári kerisinshe bolyp shyqty. Meniń oıymsha onyń eń negizgi sebebi, toqsanynshy jyldardaǵy stıhııalyq túrde (sanaly emes) bolsa da bastalyp, rýhymyzdy silkindirgen otarsyzdandyrý saıasatynyń orta jolda turalap qalǵandyǵynda jatyr.
Sóz joq Abaı – ádebıetimizdiń jarqyraǵan kúni. О́zgelerdi emes, eń áýeli ózimizdiń kim ekenimizdi tanyp, órkenıetti ult bolýǵa umtylatyn kez kelgen halyq janyn salyp izdeıtin «qaıdan keldim?», «nege keldim?», «qaıda baramyn?» degen úsh uly saýaldyń jaýabyn tabý úshin biz hakimniń murasyn qazymyrlanyp zerttep, jańasha turǵydan saralap, tanymymyzdy tereńdete túsip, oqtyn-oqtyn oǵan oralyp otyrýymyz qajet. Aýzymyzdy qý shóppen súrte bermeıik, bul salada jasalyp jatqan jumystar joq emes, kóńilimizge medeý tutatyn tyń izdenister de, dúnıetanymymyzdy baıytyp ıgilimizge jaraıtyn jaqsy eńbekter de bar. Degenmen, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasqan ımperııalyq ezginiń kesirinen boıymyzda qalyp qoıǵan quldyq sanadan qutylyp, Reseıge jaltaqtaýymyzdy qoımaıtyn jaman ádetemizden birjola arylý úshin jalǵyz Abaımen shektelip qalmaı, bodandyqqa qarsy tabandy túrde kúres júrgizgen aqyndarymyzdyń shashylyp jatqan muralaryn túgendep, shyǵarmalarynyń zerttelip, derekti jáne kórkem fılmder túsirilip, televıdenıe, baspasóz, radıo, ınternet taǵy da basqa elektrondy aqparat quraldary arqyly jan-jaqty nasıhattalýyna keńinen jol ashylýy tıis.
Álbette, myna mıy muz bolǵan ómirde, tumandy tanymdardyń arasynan halyqty adastyrmaı alyp shyǵatyn uly Abaıdyń mazmuny baı, maǵynasy tereń murasyn zertteý isi keleshekte de jalǵasa bermek. Biraq Abaı ǵaıyptan paıda bolyp, aıaǵy aspannan jerge salbyrap túsken paıǵambar emes, et pen súıekten jaratylǵan adam balasy ǵoı. Al kez kelgen adamdy azamat etip shyǵaratyn ósken ortasy men odan alǵan tálim-tárbıesi emes pe.
Endeshe qandaı uly aqyndy zerttegende de ony týǵyzǵan topyraqtyń qunary, tálim-tárbıesimen birge sol zamandaǵy sóz óneri mektebiniń dástúrine nazar aýdarmaýǵa bolmaıdy ǵoı. Abaıdy da danalyqtyń dara jolyna salyp, rýhyn shyńdap, kórkem minezin qalyptastyryp, aqyndyqtyń asyl muratynyń álippesin úıretken – kıeli topyraqtyń qudireti men rýhanı ustazdyqtyń sabaqtastyǵy. Jazýshy Sábıt Muqanovtyń sózimen aıtqanda «…qazaqtyń halyq ádebıetinsiz, Buqar jyraýsyz, Mahambetsiz, Shortanbaısyz Abaı da bolmas edi. Qazaq ádebıetiniń qaınar bulaǵy – Abaı emes, Abaıdy týǵyzǵan halyq».
Abaıdy ádebıetimizdiń kúnine teńesek te, jerdi jumbaq qudiretimen áldıleıtin aıdyń da óz syry, óz qudireti, óz tereńdigi, óz sulýlyǵy, biz tamashalaıtyn óz qyzyǵy bolady emes pe? Shyǵystyń uly shaıyry Saǵdıdiń Kúnniń emes, Aıdyń parasattylyǵyna súısinip shyǵarǵan jyr joldaryn esińizge túsirip kórińizshi.
Aı jarqyrap boz aspanǵa tógip nur,
Jerge tynysh sáýle quıdy kógildir.
Surady Aıdan: «Jaryqsyń ǵoı sen eren,
Kúndiz nege kórinbeısiń tóbeden?».
Bir jymıyp aldy sonda Aı, kenet:
«Qaıtesińder bos suraqpen áýrelep –
Men álemge túnde ǵana kelemin,
Saqtaý úshin Kúnniń uly bedelin».
Ǵaryshty zertteıtin ǵalymdardyń kózderi tek kúnge ǵana qadalyp qalsa, astronomııa ǵylymy baıaǵyda turalap, myńdaǵan juldyzdardyń jumbaǵy ashylmaı qalar edi. Endeshe ultymyzdyń Abaıdaı kúniniń qalaı jarqyrap shyqqanyn bilý úshin, tań atar aldyndaǵy sholpan juldyzyndaı bolǵan aqyndary Murat, Shortanbaı, Dýlat, Buhar babalarymyzdyń ádebı muralary da jan-jaqty taldanyp, baǵasy berilip, shyǵarmashylyǵymen birge ómir tarıhyn zertteýge qatysty jumystar yqylaspen qolǵa alynýy tıis. Ári-beriden soń qazaqtyń jeri, dini, tili, salt-dástúrin saqtap qalý úshin jantalasa umtylyp, rýh maıdanynda sózden góri áreketke kóship kúresken olardyń árqaısysy óz zamanynda halqynyń janyna Abaıdan da jaqyn aqyndar boldy. Sondyqtan da qıyn-qystaý dáýirde elimizdiń rýhyn oıatqan tulǵalarymyzǵa keleshekte zar zaman aqyndary retinde ǵana qaraýdy qoıyp, olardyń ult aqyndary ekeni moıyndalyp, shyǵarmalary ulttyq qundylyq retinde qasterlenip, memleketimizdiń erekshe qamqorlyǵyna alynatyn ýaqyty keldi.
Uly jazýshy Muhtar Áýezov ádebıettaný ǵylymyna zar zaman aqyndary termınin saıası repressııa qatty beleń alǵan, ult sózin aıtqandardyń basy ketetin qorqynyshty ýaqytta engizdi. Eger Áýezov qazaqtyń aspanynan qaýip-qaterdiń bulty ketpeı qoıǵan «tar jol, taıǵaq keshken» ýaqytta emes, búgin ómirge kelgende, ol kezdegi oıynan aınyp Mahambet, Murat, Shortanbaı, Dýlattardy ult aqyndary retinde moıyndap, árqaısysynyń laıyqty baǵasyn bererine senimdimin. Jalǵyz ádebıet emes, ultymyzdyń áleýmettik, saıası, mádenı, dinı, qoǵamdyq ómirinde de oıyp turyp alatyn orny bar jyr súleıleri týraly úlken mahabbatpen jazylǵan Muhańnyń maqalasy meni osyndaı qorytyndy jasap, oı túıýime ıtermeleı beredi.
Otyz jyl buryn úkimettiń arnaıy jarlyǵymen esimi aqtalǵanda balasha qýanyp, mine búgin jolym túsip basyna taǵzym etýge kele jatqan Murat Móńkeulynyń shyǵarmalaryn alǵash oqyǵanymda qatty tolqyp, kúreskerlikpen qatar, kemeńgerligine de qatty súısingenim bar. Áýezov óz sózinde Muratqa zar zaman ishindegi iri aqyndardyń biri degen úlken baǵany bekerden-beker bermese kerek. Shyndyǵynda ol kúreskerlik poezııanyń zańdy murageri. Mahambettiń óleń murasy bizdiń zamanymyzǵa Murattyń este saqtaý qabiletiniń myqtylyǵy arqasynda jetkendikten eki aqynnyń óleń quraý órneginde, azamattyq ustanymynda uqsastyqtardyń bolýy zańdylyq. Eger Mahambet orys otarshyldyǵyna qarsy kúrestiń bastaýy bolsa, Murat poezııasy sol úlken istiń mán-maǵynasyn tereńdete túsip, ony ári qaraı jalǵastyrǵan – altyn kópir.
Murat ult aqyny atanýǵa tolyq qaqysy bar tulǵa. Sonaý yqylym zamannan beri qazaqtyń ulttyq ıdeıasyna aınalǵan mańyzdy másele – Jer bolsa, Murat osy taqyrypty óleń-tolǵaýlarynyń ózegine aınaldyryp, baǵa jetpes qundylyǵymyzdan aıyrylyp qalýdan artyq qasirettiń joq ekenin halyq sanasyna sińirýge óz zamanynda eń kóp úles qosqan – aqıyq aqynymyz.
Qazaqtyń jan aıqaıyndaı bolyp estilgen Murat poezııasyndaǵy kúreskerlik rýhtyń oty HH ǵasyrda da sóngen joq, ataqty alpysynshy jyldardan keıingi jylymyqtan soń qaıta tutanyp temir qursaýdy buzyp shyǵýǵa jantalasa umtylǵan ult aqyndarynyń poezııasynan jarqyraı kórindi.
Amangeldi Keńshilikuly
