Ekologııa • 17 Tamyz, 2021

Ular jyry

776 ret kórsetildi

Ulytaýǵa barǵandardyń kóbi taýdyń bıigi men bókterinen ularyn izdeıtin kórinedi. Ulytaýdyń ulary degen qazaq úshin asa qasterli bolsa kerek. «Ulytaýǵa bardyń ba, ular etin jediń be?» degen halyqtyń eski sózi jáne bar. Nesheme jyl, qanshama ǵasyrdan beri kele jatqan sóz eken bul? 

Bilýimizshe, ular – tek qııa-shyńdy mekendeıtin qasıetti qus. Buryn bolypty Ulytaýda. Kórgender de bar desedi. Ataqty fızık, ǵasyr ǵulamasy Temirǵalı Kóketaı «jastaý kezimde baryp, eki-úsh kún jatyp aralaǵanda kóre almadyq. Biraq sondaǵy qarııalar arasynda kórgenderi bar eken» deıdi... Keıingi jyldary kóbine Ulytaýdy týrıstik ortalyqqa aınaldyrý jaǵy aıtylyp ketip edi. О́tken aptanyń kóleminde «Ulytaýdyń ulary oraldy» degen áńgime shyǵa keldi tutqıyldan. El ań-tań. Esime birden Júrsin Erman aǵanyń óleńi tústi.

«Az otyrǵan qonaǵyń kóp synaıdy,

Qart Ulytaý bul kúnde joq shyraıly.

Ulytaýǵa úıirilip barǵan halyq

«Ular bar ma bul taýda?» dep suraıdy.

Ulytaýda ular joq. O nesi eken?

Kóńil birden alady nege sekem?

Bul Ulytaý – ózi emes kóne taýdyń,

Bizge jetken alasa elesi eken.

Kózin tiger ótkenge kim oralyp,

Bir taý jatyr kórpesin jyly oranyp.

Zańǵar taýdyń bıigin ýaqyt urlap,

Taý shókkende, ketipti ular aýyp...»

(Júrsin Erman. Ulytaýda ular joq).

Tabıǵatynan alyp taý da alasarady. Tipti shógip ketedi. Adam she? Alasarǵan taý emes, Ulytaýdan bıiktikti baǵamdap, baýyryna qonǵan ult shyǵar múmkin. Bir kezderi Joshy ulysy atalǵan uly halyq! Taýmen birge olar da shókken bolady ǵoı sonda. Shókken taý óspegenmen, adam balasy jasampazdyqpen baıyrǵy qasıetin qaıta tabam dese, qabileti jetedi. Ulytaýdyń janynan Kishi taý jasaǵan adam ózin izdep tappaq túgili, basyp ozýǵa qaýqarly. Bizdiń ulttyń qadir-qasıeti Ulytaýdyń aınalasynda shoǵyrlanǵandaı áser qaldyrady keıde. Ulytaý aty atalǵanda til ushyna oralatyn ular týraly myna jyrlardyń túp-tórkini sony tekteıdi.

«Ular – dúnıedegi azattyq pen erkindiktiń sımvoly. Bir toby jaıyla bastasa, arasynan bireýi tasqa shyǵyp, saq otyratyn aqyldy qus. At súringen jerden aqyl tapqan aqylmandy maqtaǵanda, «adamnyń Abylaıy» deıdi qazaq. Ulytaýdyń ulary da sondaı qus dep bilemiz. Sol ular Ulytaýyna jaqynda qaıtyp oralýy da ǵajap emes» dep te jazyp edik.

Ulttyń kózinen jas aqpasyn. Eger aǵa qalsa, áýeli Ulytaýǵa tamatyndaı bolady da turady. Alash kúńirense, Ulytaýdyń ulary shýlaıtyndaı seziledi. Bile bilgenge, Ulytaýdyń kıesi men sımvoly ulary men ultynyń qasıeti emes pe? Kıe men qasıetti kim ustap kóripti?! Sóıtse de, joq dep eshkim de aıta almaıdy. Sezinýge ǵana bolady. Tek qana bıik shyńdardy mekendeıtin ular da pende balasynyń kózine túse bermeıtin asa qasıetti qus desedi. «Ulytaýǵa shyqtyń ba, Ular etin jediń be?» sózin indete júrip mynadaı málimetter keziktirdik: «Qysy-jazy taý basyn meken etetin otyryqshy, dene tur­qy kekilikke uqsas keletin shaǵyn ǵana ular eshkimniń mazalaǵanyn, tynyshtyǵyn buz­ǵanyn qalamaıdy. Sondyqtan da kózden jy­raqta, adamnan tasada tirshilik etedi. Ular qus torǵa tússe, dereý ólip qalady. Álemniń bir­de-bir zoobaǵynan ular kórmeıtinimiz so­dan bolar. Taýda oınaǵan kekiliktiń, qalyń­da júrer bódeneniń, tipti qyrǵaýyldyń jumyrt­qalaryn úı taýyǵyna bastyryp, balapandaryn qolǵa úıretýge bolady. Shójeleri tegim, násilim, basqa demeı, telmeńdep, taýyqtyń sońynan júgirip júredi. Al ular qolǵa úıren­beıdi. Jumyrtqasyn taýyq basyp ta shyǵara almaıdy, balapanyna adam qoly tıse boldy – óledi. Qolǵa túspestigin meńzegeni bolar. Elimizde Altaı jáne Gımalaı ulary kezdesedi. Kóbine bes-onnan toptasyp jú­rip, tek kóktemde ǵana juptasatyn olar óte saq keledi. Taý bókterinde jaıy­lyp jatqanda, bireýi bıik quzǵa shyǵyp, jan-jaǵyn baǵdarlap turady eken. Eger qaýip­ti sezse, aıryqsha ún shyǵaryp, habar bere­tin kórinedi. Qalǵan qustar muny estip, ábiger­lenip, shýlaıtyn kórinedi. Sondyqtan qa­zaq halqynda «ulardy shýlatpa» degen tyıym sóz bar. Otbasy óziniń otaǵasynan nemese ota­na­synan aırylǵanda artynda qalǵan per­zent­teri «ulardaı shýlap qaldy» deıdi. Qys­tyń aıazdy kúnderinde tas qýystarynan pana taýyp, toptasyp, birin-biri jylytady». Myna­daı sózderden keıin ulardy atyp, etin jep kór?! «Aqqýdy atpa» deýshi edi, «Ulardy shý­lat­pa» degenge qaraǵanda, bul odan da kıeli boldy ǵoı.

Qazaqstanda Altaı, Gımalaı ularlaryn arnaıy baqtarda asyrap, kásip qylady eken. Joǵarydaǵy álgindeı aqparattardy oqyp alǵan meniń dalalyq oıym «Ulytaýdyń ularyn she?» deıdi...

«Ulytaýdyń urany – ular, ular,

Ulary joq. Bul taýdyń munary bar.

Uly tastyń aldynda uıattymyz,

Kim aýyrar uıattan, kim arylar?!

Ulytaýǵa bardyń ba? Ular qaıda?

Uly qaıǵyń ýyljyp tunar boıda.

Ury tisiń sekildi ý sezimiń

Ýyn jaıyp ýildep turar ma oıda...

Arqar aýyp ketken soń, ular ushyp,

Qolǵa túspeı qasqyr da qylar ishik,

Kileń temir qursanǵan qurbylarym

Kıigimen dalanyń júr alysyp.

Ulytaýdyń ulary-aý, Ulytaýdyń,

Qulaǵyńa jete me úni taýdyń?

Ular qashqan kúnderdi umyt, aýlym,

Unjyrǵasy túspesin uly taýdyń!

Ulytaýym, Ulyǵym, Ultym meniń,

Uran iler basyńa bult ilmegin.

Ularyńdy oılama, ulyńdy oıla,

Baýyry bútin bar deısiń bul kúnde kim?

Ulytaýym, Ulyǵym, Ultym meniń!»

(Júrsin Erman. «Ulytaýǵa bardyń ba...»)

Ulary oralsyn, oralmasyn budan keıin Uly­­taýǵa taý dep áste qaraýǵa bola ma? Ult­­tyń qasıeti, eldiń quty, halyqtyń rý­hy dep qarasa jón shyǵar. Rýhtan bıik, qasıet­­ten úlken nárse joq qazaq úshin. Aty aıtyp tur­ǵandaı, Ulytaý – onsyz da uly, on­syz da taý. Qazaq jer ataýyn qoıýda ómiri qate­lespeıdi. Osyndaı uly rýhtyń mekeni Uly­taýdyń ózin umytýǵa shaq qalǵan joq pa edik bertinge deıin... Ulytaýyn umytqan kúni qa­zaq ta umy­tyla bastaýy múmkin edi ǵoı. Qazaq­standy aına­lyp ushyp júrgen ular qusy Ulytaýdan bir kórinip, jurttyń esine sony salyp qoıaıyn dedi me eken, kim bilipti?!.

Jánibek ÁLIMAN

Sońǵy jańalyqtar

Dollar qaıta kóterildi

Qarjy • Búgin, 16:35

BQO-da Astana kúni atap ótiledi

Elorda • Búgin, 15:59

Almaty qalasy «sary» aımaqta

Koronavırýs • Búgin, 10:28

Uqsas jańalyqtar