Elbasy Nursultan Nazarbaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda áleýmettik jańǵyrtý úderisin kúsheıtý máselesin aıryqsha atady. Al halyqqa bilim berý isi áleýmettik máselelerdiń belomyrtqasy dep aıtýǵa bolady. Bilim, jas urpaq jáne eldiń bolashaǵy degen uǵymdardy bóle jarýǵa bolmaıdy. Jas urpaqqa bilim men tárbıe berý jáne kásiptik mamandar daıyndaýda sheshimin kútetin túıindi máseleler bar. Odan Qostanaı oblysy da quralaqan emes. Osy oraıda Qostanaı oblysy bilim salasyndaǵy baqylaý departamentiniń dırektory Bátıma Daýmovany áńgimege tartqan edik.
Elbasy Nursultan Nazarbaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda áleýmettik jańǵyrtý úderisin kúsheıtý máselesin aıryqsha atady. Al halyqqa bilim berý isi áleýmettik máselelerdiń belomyrtqasy dep aıtýǵa bolady. Bilim, jas urpaq jáne eldiń bolashaǵy degen uǵymdardy bóle jarýǵa bolmaıdy. Jas urpaqqa bilim men tárbıe berý jáne kásiptik mamandar daıyndaýda sheshimin kútetin túıindi máseleler bar. Odan Qostanaı oblysy da quralaqan emes. Osy oraıda Qostanaı oblysy bilim salasyndaǵy baqylaý departamentiniń dırektory Bátıma Daýmovany áńgimege tartqan edik.
– Bátıma Beksultanqyzy, baqylaý departamentiniń eki jyl aralyǵyndaǵy jumys qorytyndysy boıynsha oblystyń bilim salasyndaǵy jetistigin bir aýyz sózben qalaı aıtar edińiz?
– Qostanaı oblysynyń bilim salasynda aıtarlyqtaı júıe bar ekendigin aıta alamyn. Oblys oqýshylary 2013 jylǵy respýblıkalyq pánder olımpıadasynda zor jetistikterge jetti. Kásibı baıqaýlarda pedagogtar da jeńimpaz atanyp júr. Departamenttiń eki jyldyq jumys tájirıbesinen de ońdy nátıjeler kórine bastady. Olar materıaldyq bazany nyǵaıtýmen qatar, bilim berýdiń sapasyn arttyrýǵa maqsattalǵan sharalar.
– О́tken oqý jyly oblystaǵy mektep túlekteri Ulttyq biryńǵaı testileýden nege kóńildegideı kórsetkishke jete almady? Ásirese, «Altyn belgige» úmitkerler senimdi nege aqtap shyǵa almady? Osynyń sebebi ne?
– Iá, qaısybir istiń de túpkilikti nátıjesi bolady. «Altyn belginiń» úmitkerleri týraly da osyny aıtqan durys bolar. 2011-2012 oqý jyly oblystaǵy mektepterden 169 túlek on bir jyl boıy alǵan bilimin «Altyn belgige» laıyq dep sanady. Sodan Ulttyq biryńǵaı testiniń tarazy-súzgisinen ótkende solardyń arasynan 60 bala ǵana óz bilimin dáleldeı aldy. Bul «Altyn belgige» úmitkerlerdiń 35,5 paıyzy ǵana edi. Al 2012-2013 oqý jyly «Altyn belgige» talaptanǵan 135 túlektiń 41-i ǵana, ıaǵnı 35,4 paıyzy óziniń úzdiktigin kórsetti. Osydan-aq oblystaǵy bilim berý salasyndaǵy problemalardyń bar ekendigin kórýge bolady.
– Balanyń bilim alýyna tusaý bolatyn ózekti máseleniń aldyna qaısysyn qoıar edińiz?
– Bilim salasyndaǵy problemalardyń barlyǵy da ózekti. Alaıda, solardyń arasynda ýaqyt kótermeıtin máseleler bar. Mysaly, shaǵyn jınaqy mektepter tek bizdiń oblysta ǵana emes, búkil respýblıkadaǵy túıindi túıtkil bolyp otyr. Olardyń jaǵdaıy dabyl qaǵarlyq. 2013-2014 oqý jylynda Qostanaı oblysyndaǵy jalpy bilim beretin mektepterdegi oqýshylardyń 6,7 paıyzy, ıaǵnı 6578 bala nemese árbir on tórtinshi oqýshy birigip jınaqtalǵan synyptarda bilim alady. Onda negizinen bastaýysh jáne negizgi orta synyptary biriktirilip oqytylady. Oblys boıynsha birikken synyptardyń úlesi jalpy synyptardyń 13,1 paıyzyn quraıdy nemese ár jetinshi synyp – birikken synyp bolyp qurylǵan. Eki synypty biriktirý úlesi 81,8 paıyz bolsa, úsh synypty biriktirý 10,8 paıyzdy, 4 synypty biriktirý 0,6 paıyzdy quraıdy. Bastaýysh bilim berýde 20 jınaqty synyp mektepaldy daıyndyq synyptarymen biriktirilgen, negizgi orta mektepterde 31 jınaqty synyp 9 synyptarmen biriktirilgen. Bul jaǵdaıda bilim alýshylardyń jas erekshelikteri, synyptardyń oqý júktemesi eskerilmeıdi. Munan balanyń tanymdyq belsendiligi, oqý-tárbıe jumysynyń tıimdiligi tómendeıdi. Bilim uıymdaryn memlekettik attestattaý nátıjesi kórsetkendeı, ústimizdegi jyldyń basynan qazan aıyna deıingi ýaqytta oblystaǵy 70 shaǵyn jınaqty mektepte 274 muǵalim sabaqty óz mamandyǵy boıynsha júrgizbeı otyr, ıaǵnı olar basqa sabaqtardy qosymsha beredi degen sóz. О́ziniń mamandyǵy bolmaǵan soń, ol sabaq jóninde muǵalimnen qandaı biliktilik kútýge bolady? Munyń barlyǵy balanyń sapasyz bilim alýyna sebep boldy. Onyń kórsetkishi de daıyn. 2012-2013 oqý jylynda UBT-ǵa shaǵyn jınaqy mektepterdiń 183 túlegi qatysty. Bul barlyq túlekterdiń 5,7 paıyzyn quraıdy. Al olardyń jınaǵan bally oblystyq ortasha kórsetkishten tómen boldy. Shaǵyn jınaqy mektepterdi bitirgender arasynda joǵary oqý ornyna túsýge múmkindik beretin eń tómengi balldyń ózin jınaı almaǵandardyń úlesi oblystyq ortasha kórsetkishten 6,1 paıyzǵa artyq. Solaı bola tursa da, shaǵyn jınaqy mektepterde bir balaǵa jumsalatyn jyldyq qarjynyń kólemi ishińdi ashytady.
Taıaýda oblys ákimi Nuraly Sádýaqasov ótkizgen májiliste aýyldardaǵy shaǵyn jınaqy mektepterdiń jaǵdaıy basty másele bolyp qaraldy. Bul aldaǵy ýaqytta memlekettik baqylaý júrgizgende de tereń zertteletin bolady, qoldaǵy málimetter Qostanaı óńiriniń shaǵyn jınaqtalǵan mektepterin damytý baǵdarlamasyn qurýǵa negiz bolady.
– Shaǵyn jınaqy mektepter máselesin sheshýge mınıstrlik tarapynan belgili sharalar qabyldandy. Biraq solardyń barlyǵy sátti boldy dep oılaısyz ba? Mysaly, tirek mektepter nemese resýrs ortalyqtar ózin aqtady ma? Qostanaıdaǵy jaǵdaı qalaı?
– Shaǵyn jınaqy mektepterdiń bilim berý resýrsyn nyǵaıtý maqsatynda tirek mektepteri belgilengen. Olardyń bazasynda júrgizilgen jumystar nátıjesinde shaǵyn jınaqty mektepterdegi bilim sapasyn jaqsartý kózdelgen. Qostanaı oblysynyń birqatar aýdanynda mundaı 9 ortalyq, ıaǵnı 9 mektep jumys isteıdi. Olarǵa 29 shaǵyn jınaqy mektepter bekitilip berilgen. Eki resýrstyq ortalyqta oqytýdyń qashyqtyq túri, alty mektepte sessııalyq, bir mektepte sessııalyq jáne sessııaaralyq túri uıymdastyrylǵan. Tirek mektepterdiń jumysyn uıymdastyrý úsh jyldan beri satylap júzege asyrylyp keledi. Árıne, jańadan engizilgen ár istiń alǵashqyda bulttan shyqqan kúndeı bir sáttik áseri bolady. Bul ata-analar, pedagogıkalyq jurtshylyq jáne oqýshylar tarapynan jaqsy pikir týǵyzǵan edi. Alaıda, resýrstyq ortalyqtardy qurǵanda elenbegen qıyndyqtar bilinip otyr. Oqýshylardy jınaǵanda 3 resýrstyq ortalyq janyndaǵy ınternatta oryn tapshylyq etedi, eki resýrstyq ortalyqta ınternat joq, 3 resýrstyq ortalyqqa balalardy tasıtyn kólik qamtamasyz etilmegen. Sonymen qatar, elimizdiń «Bilim týraly» Zańyna sáıkes resýrstyq ortalyqtarda jaqyn mańda ornalasqan magnıttik mektepterdiń bilim berý qorlary shoǵyrlanyp, shaǵyn jınaqtalǵan mektepterdiń oqýshylaryna sapaly bilim alý jetimdi bolý úshin oqytýdyń qysqa merzimdi sessııa jáne sessııaaralyq formalary jáne aǵymdaǵy, qorytyndy attestattaý ótkizilý kózdelgen. Sessııalyq oqytý jyl boıy oqýshylardyń kanıkýldary kezinde júzege asyrylady. Oqytýdyń sessııalyq formasynda jumys-oqý josparynyń varıatıvti bóligin ne aptalyq júktemeniń oqytylýyn qamtý basym bolyp otyr. Ol oqýshynyń sabaqqa degen qulshynysyn kemitedi, magnıttik mektepterde jumys-oqý josparynyń varıatıvti bóliginiń oryndalmaýy jıi oryn alady. Resýrstyq ortalyq pen magnıttik mektep muǵalimderiniń eńbegin baǵalaý mehanızmi joq. Qysqasy, dál búgin resýrstyq ortalyqtar shaǵyn jınaqy mektepter problemasyn sheshýge yqpaldy bolyp otyrǵan joq. Ony áli de taldap, zertteı túsken durys bolar edi. Al, 2011-2020 jyldarda bilim berýdi damytýdyń baǵdarlamasyna sáıkes elimizde osyndaı 160 resýrstyq ortalyqtar jasaý belgilengen.
– Qazir pándik oqý baǵdarlamalarynyń jeńil emes ekendigin muǵalimder de, ata-ana da aıtyp jatady. Ár oqý toqsanynan keıingi kanıkýldy oqýshylar asyǵa kútedi. Bir aptalyq demalysynda balany ózge mektepterge tasyǵansha, ınternattardy qaıta jańǵyrtý tıimdiligi qalaı bolar edi?
– Qazir ınternattar oqýshy sany jyl saıyn azaıyp bara jatqan aýyl mektepteriniń ózekti máselesin sheshýdiń naǵyz balamasy bolar edi. Búginde Qostanaı oblysynda 29 mektep-ınternat bar, olarda nebári 915 oqýshy jatyp oqıdy. Bul barlyq shaǵyn jınaqty mektep oqýshylarynyń 2,7 paıyzyn ǵana quraıdy. Qazir aýyldardaǵy az ǵana bala oqıtyn shaǵyn jınaqty mektepterge jumsalatyn qarjynyń esebinen ınternattar jelisin keńeıtýge baǵyt alsaq, árıne, bilim de sapaly bolar edi.
– Bala tárbıesi besikten bastalady. Búginde mektepke deıingi bilim berý men onyń ár ata-anaǵa qoljetimdiliginiń mańyzy orta, kásiptik nemese joǵary bilim berýden kem túsip otyrǵan joq. Onyń oblystaǵy ózekti tustaryn aıtsańyz.
– Bilim salasyna memlekettik baqylaý júrgizý mektepke deıingi bilim berýdiń úsh basty problemasyn anyqtap otyr. Olardy bilim salasynyń barlyq qurylymdary birlesip qana sheshe alady. Onyń eń bastysy – kadr máselesi. Qazir oblys boıynsha bul salada 3336 pedagog bar, onyń 328-iniń ǵana mektepke deıingi bilim berý boıynsha joǵary bilimi bar. 829 muǵalimniń mektepke deıingi arnaýly orta bilimi bar, sonda ár úshinshi muǵalimniń ǵana bilimi óz mamandyǵyna sáıkes, ıaǵnı mektepke deıingi tárbıe men bilim berýdiń ádistemesin meńgergen. Kadr máselesin sheshýde «Mektepke deıingi mekeme tárbıeshisi» mamandyǵyn orys, qazaq tilderinde daıyndaıtyn oblystaǵy eki kolledjge 2012 jyly lısenzııa berildi.
Oblysta barlyǵy mektepke deıingi 630 mekeme bar, sonyń 480-i mektepter janyndaǵy shaǵyn ortalyqtar. Barlyq búldirshinderdiń 66,6 paıyzy osyndaı mekemelerde tárbıe alyp jatyr. Qazaqstanda bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasynda shaǵyn ortalyqtardyń úlesin 2010 jyly 59,7 paıyzdan 2015 jylǵa qaraı 50 paıyzǵa deıin azaıtý josparlanǵan.
Naryq qıyndyqtary oryn alǵan burnaǵy jyldary mektepter janyndaǵy shaǵyn ortalyqtar óz mindetin atqardy, al qazir olar ýaqyt talabyna jaýap bere almaıtynyn bilýimiz abzal. Balabaqshalarda balanyń dámdi taǵammen tamaqtandyrylýy, medısınalyq baqylaýda bolýy jáne tárbıe alýy qajet. Mektepke deıingi bilim berý baǵdarlamalarynda búldirshinderdiń ıntellektýaldyq, fızıkalyq, psıhologııalyq jáne estetıkalyq jaǵynan jan-jaqty damytylýy kózdelgen emes pe? Sondyqtan bıyl «Alǵashqy qadam», «Zerek bala», «Biz mektepke baramyz» baǵdarlamalarynyń mazmunyna tolyqtyrýlar engizildi.
Oblystyń bilim uıymdarynyń jelisin Úkimettiń 2007 jylǵy jeltoqsan aıyndaǵy qaýlysy bekitken kepildi normatıv talaptaryna sáıkestendirý úshin bilim salasyndaǵy baqylaý departamentiniń 2012 jyly ótkizgen monıtorınginiń qorytyndylary qozǵaýshy kúshke aınaldy. О́tken oqý jylyna qaraǵanda, bıyl júıe qysqardy, ıaǵnı 14 mektep jabyldy. Nebári 60 bala ǵana oqyǵan bul mektepterdiń ekeýi negizgi, qalǵan on ekisi bastaýysh bilim beredi. Barlyǵy 389 oqýshy bilim alyp otyrǵan on bilim oshaǵy orta mektepten negizgi orta mektepke, 68 bala qalǵan 9 negizgi orta mektep bastaýysh mektepke aınaldyryldy. Jabylǵan mektepterden balalar ınternaty bar mektepterge tasymaldanady. Osylaı oqýshylarǵa memlekettik standartty ıgerýge neǵurlym qolaıly jaǵdaılar jasalýda. Degenmen, ústimizdegi oqý jylynda oblystaǵy barlyq bilim oshaqtarynyń 77,7 paıyzy oqý-tárbıe úderisi erekshe túrde uıymdastyrylatyn shaǵyn jınaqy mektepter bolyp otyr. Oblystaǵy ár úshinshi oqýshy osyndaı mektepterden bilim alýda...
– Bilim sapasyna kóldeneń turatynnyń biri oqýlyq ekeni jıi aıtylyp júr. Siz osyǵan ne der edińiz?
– Búginde muǵalimderi óz betinshe jumys isteı alatyn, ózin ózi basqara alatyn mektepter qatarynyń kóbeıýi jáne bilim berý isine qatysty barlyq sýbektilerdi qatystyra bilý joǵary bilim sapasynyń kepili bolmaq. Alaıda, jas urpaqqa bilim berý isindegi basty qural – oqýlyq ekeni esten shyqpasa kerek-ti. «Bizdiń kitaptan alatyn bilimimizdi ustazdarymyzdan basqa eshkim bilmeıdi» degen eken Vırdjınııa Hadson. Oqýlyq sapasy týraly aıtylyp-aq keledi. Memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarty talaby boıynsha jasalǵan oqý baǵdarlamalaryn oryndaý qıynǵa soǵyp otyr. Saraptama kórsetkendeı, birqatar oqýlyqtardyń mazmuny oqý baǵdarlamalarynyń mazmunyn ashpaıdy, jeke pánder boıynsha oqý júktemelerin qysqartý kezekti oqý jylynda mınıstrlik kepildegen jáne ruqsat etken baspalardan shyqqan oqýlyqtarda eskerilmegen. Qysqasy oqý baǵdarlamasy men oqýlyqtyń mazmuny sáıkes kelmeıdi. Sózimiz qurǵaq bolmaý úshin mysal keltire keteıin. 7 synypqa, 10 synypqa arnalǵan jaratylystaný-matematıkalyq baǵyttaǵy «Aǵylshyn tili» (avtory T.Aıapova), 6 synypqa arnalǵan «Istorııa drevnego Kazahstana» (avtorlary T.Sadyqov, G.Tóleýbaeva, B.Halıdýllın), osy oqýlyqtyń 2 shyǵarylymy («Almaty», «Atamura» baspalary) 11 synypqa arnalǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵy (avtorlary T.Turlyǵul, S.Joldasbaev, L.Qojakeeva, «Mektep» baspasy 2007 j), 4 synypqa arnalǵan «Rýsskıı ıazyk» oqýlyǵy «Almatykitap», «Atamura» baspalarynan shyqqan, avtorlary S.A.Nıkıtına, L.P.Iаkýnına, R.T.Mendıkınova, T.A.Kýlgıldınova. Osylaı jalǵastyra berýime bolady.
Munyń barlyǵy da jóndeýge kelmeıtin kemshilikter emes. Olar keshe men búgin týyndaǵan joq. Qazaqstannyń birqatar dúnıejúzilik uıymdarǵa múshe bolýy biz áńgime etken máselelerdiń sheshimin tabýdy talap etedi. Sebebi, elimizdiń aldynda bıik beles – álemniń eń damyǵan 30 eli qatarynan kóriný mindeti tur. Ol úshin jergilikti atqarýshy organdar tarapynan biraz eleýli ister atqarylýda, qarjylaı kómek te az emes. Jas urpaqtyń sapaly bilimi qarjydan da qymbat ekenin taǵy túsinýimiz qajet.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
QOSTANAI.
