Jergilikti ózin ózi basqarý ákimderdiń jaýapkershiligin kúsheıtedi

Bári tórtinshi bıýdjetke baılanysty

Bul baǵytta qolǵa alynǵan keıbir sharalar bary málim. Máselen, 2019 jyly shaǵyn jáne orta bıznesten (ShOB) túsetin korporatıvtik tabys saly­ǵy (KTS) túsimderin respýblıkalyq bıýd­jet­ten jergilikti bıýdjetke berý týraly sheshim qabyldandy. COVID-19 pan­demııasyna baılanysty óńirlerde eko­nomıkalyq belsendiliktiń tómendeýine qaramastan, 2020 jyly ShOB KTS-y jospardaǵy 386 mlrd teńgeniń ornyna, 482 mlrd teńge kóleminde jınalyp, ósim 25 paıyzdy quraǵan.

Budan basqa, aýdandar men aýyldyq okrýg­terdi yntalandyrý úshin tujy­rym­dama jobasynda ShOB KTS-yn oblys, aýdan men aýyl arasynda bólý shegin reglamentteý kózdelip otyr. Jer­gi­likti ózin ózi basqarýdyń kiris bazasyn odan ári keńeıtý úshin 2022 jyly sa­lyqtar men tólemderdiń mynadaı túr­lerin tórtinshi deńgeıdegi bıýdjetke berý usy­nylady: biryńǵaı jer salyǵy, jer ýchaskesin paıdalaný tólemi, jer ýchas­kelerin satýdan túsetin qarjy, jer ýchaskesin jalǵa berý quqyǵyn satý tólemi. Al 2024 jyly mynadaı salyqtar men tólemderdi berý usynylady: sý resýrstaryn paıdalanǵany úshin, jekelegen qyzmet túrlerimen aınalysý quqyǵy úshin lısenzııalyq alym, jekelegen qyzmet túrlerimen aınalysýǵa lısenzııany paıdalanǵany úshin tólem.

Jergilikti ózin ózi basqarý organdary­nyń eldi mekenderdiń tirshiligin sapaly qyzmettermen qamtamasyz etý úshin qar­jy resýrstary bekitilgen ókilet­tik­teri men quraldary bolady. О́z kiris­teri­­nen túsken qarajat tek aýyldyq okrýg­ti damytýǵa jáne jergilikti qoǵam­das­tyq jıynymen kelisý boıynsha jer­gi­likti mańyzy bar máselelerdi sheshýge baǵyt­tala­dy. Jer­gilikti ózin ózi basqarý­dyń bıýd­jetimen jumys isteýdiń erekshe tár­tibi engiziledi. Ol bıznes-úde­risterdi edáýir ońtaılandyrýǵa, bıýd­jettik baǵ­darla­malar­dy irilendirýge múmkindik beredi, bul – ýaqyt pen qara­jatty únemdeýdiń bir joly.

Jergilikti ózin ózi basqarýdyń mú­liktik keshenin keńeıtý maqsatynda kommý­naldyq menshikke quqyq belgileı­tin qujattardy resimdeýdi ońaılatý máselesin sheshý qajet. Osyǵan baılanysty jergilikti atqarýshy organdar ózderine bekitilgen nysandardy, onyń ishinde ıesiz aktıvterdi túgendeıtin bolady. Túgendeý júrgizilgennen keıin kommýnaldyq nysandardyń tizbesi qalyptastyrylyp, olardy tirkeý men esepke qoıýdyń kezeń-kezeńimen ońaı­latylǵan tártibi qoldanylady.

Aýyldyq okrýgterdiń salyq bazasy­nyń ulǵaıýyn eskere otyryp, aýyldyq okrýgterdiń ózin ózi qamtamasyz etýi 2025 jyly shamamen 35%-ǵa (2020 jyly – 13,4%) jetedi dep josparlanýda.

Azamattar belsendi bolsa, basqarý tıimdiligi artady

Jergilikti ózin ózi basqarý reformasy eń al­dymen jergilikti bılik qyz­metiniń halyq aldyndaǵy ashyqtyǵy men eseptiligin qamtamasyz etetin júıe­ni qurýǵa baǵyttalǵan. Tikeleı saı­laý arqyly ákimderdi halyqtyń ózi saı­laýǵa kóship jatyr. О́z kezeginde saı­lan­ǵan ákim de halyqqa júrgizilgen jumys­tardyń esebin berdi.

Tujyrymdama jobasynda kózdel­gendeı, aýyldyq okrýgterde jergilikti qoǵamdastyqtyń qazirgi jınalysyn qaıta qurý jolymen ókildi organnyń fýnksııalary bar jergilikti ózin ózi bas­qarý organy – Keńes qurylady. Ol bıýdjet jáne jergilikti ózin ózi basqa­rý qarajaty esebinen júrgiziletin jumystardyń aqshalaı qarajatyn paıda­lanýdyń tıimdiligine monıtorıng júrgizip, ákimniń aýyldyq okrýg ákimdiginiń qyzmeti týraly esebin tyńdaıdy.

Budan basqa, tekserý komıssııalary qarajatty paıdalaný tıimdiligine josparly jáne jospardan tys (ótinish jasalsa) tekserýler júrgizedi.

Sondaı-aq jergilikti ózin ózi basqarý­dy damytýdyń kelesi qadamynyń biri – 2024 jyly oblystarda aýdan ákim­deriniń tikeleı saılaýyn ótkizý. Kandıdattardy óz músheleri arasynan saıası partııalar usynady. Sondaı-aq ózin ózi usynýǵa da bolady.

Azamattardyń belsendiligi – jer­gi­lik­ti ózin ózi basqarý organdarynyń tıimdi qyzmetiniń basty sharty. Memle­kettik organdar, onyń ishinde jergilikti ózin ózi basqarý organdary halyqpen keri baılanystyń qazirgi zamanǵy qural­daryn tıimdi paıdalanýdy úıre­nýge tıis. Aýyl ákiminiń azamattar aldyndaǵy ashyqtyǵy men eseptiligi deńgeıin arttyrý jóninde sharalar qabyldanady. Halyqtyń sheshimder qabyldaýǵa aralasýy basqarý sapasyn ózgertýge, aza­mat­tyq belsendilikti arttyrýǵa, mem­lekettik organdar men jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń qyzmetin ashyq etýge tıis.

Infraqurylymdyq jáne áleýmet­tik bastamalarǵa arnalǵan qoǵamdyq mańyzy bar shyǵystarǵa onlaın-sa­ýalnamalar, qoǵamdyq saraptamadan ótý tetigi arqyly jergilikti bıýdjetterdi bekitý prosesine baqylaýdy kúsheıtý sharalary qabyldanady.

Birneshe jyl boıy ınternettiń eldiń áleýmettik-saıası damýyna yqpal etýiniń kúsheıýi baıqalady. Bul qoǵamdyq pikir­ta­las ótkizýge, azamattardyń qoǵam­dyq máselelerge qatysý úshin habar­dar bolyp otyrýy men oǵan qatysýy­na qosymsha múmkindikter beredi. Sıfr­ly tehnologııalardyń damýy kóp­tegen áleýmettik jáne ekonomıkalyq mindetterdi sheshýde qozǵaýshy kúshke aınaldy. Qazirgi zamanǵy trendterdi eskere otyryp, fýnksııalyq qyzmetti memlekettik organdardyń ınternet-resýrstarynyń biryńǵaı platformasy bazasynda iske asyrý qajet. On­da aýyldyq okrýgterdiń damý jospar­lary, bıýdjetke túsetin túsimder týra­ly máli­metter, jergilikti ózin ózi bas­qarý­dyń ókildi organynyń sheshimderi, azamattyq bıýdjet jáne basqalar mindetti túrde jarııalanady. Bul portal jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń jergilikti qoǵamdastyqpen ózara is-qımyly, aza­mattyq bastamalardy qaraý jáne basqa da máselelerdi sheshýdiń alańyna aı­na­la­dy. Aqparat árdaıym ózekti jáne barlyq azamattar úshin qoljetimdi bolýy kerek.

Jergilikti qoǵamdastyq jıyndaryn qalyptastyrý tártibi jáne olardyń ókilettikteri, sondaı-aq azamattardy tartý quraldary, onyń ishinde qazirgi zamanǵy tásilder men sıfrly tehnologııalardy paıdalana otyryp, zańna­ma­lyq túrde belgilenetin bolady.

 Bılikti bólisý jalǵasyn tabady

Jergilikti memlekettik basqarý men jergilikti ózin ózi basqarýdyń ókilet­tikteri men jaýapkershilik salalarynyń arajigin ajyratý qajettiligin ýaqyt­tyń ózi aıqyndap otyr. Sondyqtan el damýynyń qazirgi kezeńinde mem­lekettik basqarýdyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda ókilettikterdi odan ári ortalyqsyzdandyrý jáne jergilikti ózin ózi basqarýdyń pármendi júıesin qurý qajet. Osyǵan baılanysty múlik­tik quqyqtardy keńeıtý jáne aýyldyq okrýg bıýdjetteriniń kirisin ulǵaıtý jolymen jergilikti memlekettik basqarý jáne jergilikti ózin ózi basqarý organdary ókilettikteriniń arajigin ke­zeń-kezeńimen ajyratý sharalary qa­byldanady. Bul úshin tán emes, qaıta­lanatyn, jetispeıtin fýnksııalardy anyqtaı otyryp, memlekettik basqarý deńgeıleri bólinisinde fýnksııalar men ókilettikterge taldaý júrgiziletin bolady. Osy jumystyń qorytyndysy boıynsha fýnksııalardy berý, sondaı-aq olardy alyp tastaý, memlekettik basqarý deńgeıleri arasynda, onyń ishinde oblystyq, qalalyq, aýdandyq jáne aýyldyq deńgeılerdegi jergilikti atqarýshy organdar arasynda qaıta bólý jóninde usynystar ázirlenedi.

Bastapqy kezeńde «Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy jergilikti ózin ózi basqarý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldanýy qajet. Bul rette ókiletterdi qaıta bólý memlekettik or­gandardyń kadrlyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etýde jańa fýnksııalardy oryndaýǵa daıyndyǵyn eskere otyryp pysyqtalady. Jergilikti ózin ózi basqarý ınstıtýtynyń áleýetin eskere otyryp, aýdan deńgeıinen aýyl deńgeıine mynadaı fýnksııalardy berý kózdeledi: qoǵamdyq oryndardy abattandyrý jáne syrtqy bezen­dirý máselelerin sheshý, kórme-jár­meń­kelik qyzmetti uıymdastyrý, kommý­nal­dyq qaldyqtardy bólek jınaýdy uıymdas­tyrý, óz quzyreti sheginde aqparattyq júıelerdi qoldana otyryp, elektrondyq qyzmetter kórsetý jáne t.b.

Fýnksııalardy jergilikti ózin ózi basqarý deńgeıine berý is barysyndaǵy máselelerdi ýaqtyly anyqtaý jáne sheshý, sondaı-aq aýyldyq okrýgtiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna baǵyt­tal­ǵan naqty mindetterdi aı­qyn­daý úshin jaǵdaı jasaýǵa tıis. Mem­lekettik basqarý jáne jergilikti ózin ózi basqarý deńgeıleri arasyndaǵy óki­lettikterdiń arajigin ajyratý jer­gilikti mańyzy bar mindetterdi sheshý úshin resýrstar­dy tıimdi paıdalanýda ákimderdiń jaýapkershiligin arttyrýǵa múmkindik beredi.

Jergilikti ózin ózi basqarýdyń negizgi organy – jergilikti qoǵamdastyq jıyny. Ol aýyldyq okrýgterde jekelegen eldi mekende nemese eldi mekenniń quramdas bóliginde bólek jıyn ótkizý arqyly jergilikti qoǵamdastyq ókilderinen qalyptastyrylady. Basym mindetterdi aıqyndaý, olardy iske asyrý merzimi, jergilikti qoǵamdastyqty damytý jos­paryn kelisý, ákimshilik-aýmaq­tyq qu­rylysty ózgertý, aýyldyq okrýg ákiminiń esebin tyńdaý máselelerinde jer­gilik­ti qoǵamdastyq jıynynyń óki­lettigi keńeıtiledi.

 Bul Keńes burynǵydan ózgeshe

Tujyrymdama jobasy boıynsha 2024 jyldan bastap aýyldyq okrýgterde jergilikti qoǵamdastyq jınalys­tary ókildi organ – Keńes bolyp qaıta qurylady. Keńes qyzmetin ákim appa­raty (jergilikti ózin ózi basqarý ákimshiligi) qamtamasyz etedi.

Keńes músheler men onyń tóraǵa­synan turady. Keńes tóraǵasy Keńes músheleriniń arasynan ashyq nemese jasyryn daýys berý arqyly, Keńes músheleriniń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen aıqyndalady. Keńes tór­aǵasy Keńes ókilettigi merzimine saı­lanady. Keńes músheleriniń sany zań talaptarymen aıqyndalady. Keńes quramy tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birlik halqynyń sanyna baılanysty bolady. Keńes múshelerin azamattar tikeleı, bes jyl merzimge saılaıdy. Jergilikti qoǵamdastyq jıynyna Keńesti taratý boıynsha ókilettik beriledi. Keńes qabyldaǵan quqyqtyq aktiler mindetti túrde buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanatyn bolady.

Keńestiń ókilettikterine jergilikti qoǵamdastyqtyń jıynymen kelisilgen jer­gilikti qoǵamdastyqty damytý jos­paryn, bıýdjetti bekitý, onyń oryn­dalýyna baqylaýdy júzege asyrý, sondaı-aq jergilikti bıýdjetten qar­jy­landyrylatyn jáne tıisti aýmaq­ta ornalasqan memlekettik mekeme­ler men uıymdar basshylarynyń taǵa­ıyn­daýlaryn kelisý kiredi. Budan basqa, Keńes eldi mekenderdi abattan­dyrý, sanıtarııa, kóshe saýdasy, mere­kelik is-sharalar men konkýrstar ót­kizý máse­lelerin retteıdi. Sondaı-aq Keńes jergilikti ózin ózi basqarý ákim­shi­ligi­niń turǵyndarǵa kórsetetin qyz­meti tarıfterin bekitý, zańnamada belgi­lengen salyqtar men tólemderdiń mól­sher­lemesin retteý boıynsha quzyretterge ıe bolady, mysaly: jer salyǵynyń bazalyq mólsherlemelerin ulǵaıtý nemese azaıtý, múlik salyǵy boıynsha salyq bazasyn anyqtaý úshin aımaqtarǵa bólý koeffısıentin belgileý jáne basqalar.

Otyrystardy daıyndaý, hattama júrgizý, Keńes músheleriniń qol­daryn jınaý bóliginde jáne basqa da máse­le­ler boıynsha keńestiń qyzmetin uıymdastyrýshylyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý apparattyń (ákimshiliktiń) fýnksııasy bolady. Osylaısha, Keńestiń qurylýy azamattarǵa barynsha jaqyn ózin ózi basqarýdyń tómengi deńgeıin qurý úshin negiz bolady. Keńes múshelerin tikeleı saılaý arqyly azamattar jergilikti qoǵamdyq-saıası ómirge qatysa alady.

Mine, osylaısha elimizdegi demo­kratııa­lyq ózgerister qısyndy jalǵasyn taýyp, jergilikti ózin ózi basqarý udaıy jetildirile bermek.