Táýelsizdik jáne demografııa

Qazaq halqynyń HIH ǵasyrdaǵy demografııalyq ahýaly

Sol sııaqty Prezıdent óziniń halyqqa kezekti Joldaýynda:  «Birikken Ulttar Uıymynyń elimizdegi halyq sanynyń ósimine qatysty boljamy Ortalyq Azııadaǵy kórshiles memlekettermen salystyrǵanda kóńil kónshitpeıdi» degen edi. Rasynda elimiz turǵyndary 1991 jylmen salystyrǵanda 12% kóbeıse, osy aralyqta ózbek aǵaıyndar 59%, tájikter  68%, qyrǵyz aǵaıyndar 43%, Ázerbaıjan halqy 37% ósken eken.

Desek te, joǵarydaǵy demografııalyq bıik meje respýblıka halqynyń sany
19 mıllıonǵa jetýi, sonyń ishinde baıyrǵy etnos qazaq týǵandar memleket aýmaǵynda sany jaǵynan basymdyqqa ıe bolýy «myń ólip, myń tirilgen» halqymyz úshin zor jetistik. Bunyń bári búgingi táýelsizdiktiń arqasy ekeni ámbege aıan.

Osy oraıda san ǵasyrlyq tarıhy bar qazaq ulty árqıly jaǵdaıda, ártúrli kezeńderde, sanqıly demografııalyq tolqyndy bas­tan keshirdi. Kókteı sholyp aıtar bolsaq, 1840 jyly júrgizilgen jalpy reseılik sanaqta, qazaq dalasynda barlyǵy – 311 500 shańyraq, 1 518 000 adam bolǵany jaıly aıtylsa, 1895 jyly jaryq kórgen «Brokgaýz-Efron» ensıklopedııasynyń 29-shy tomynda jarııalanǵan A.Iаnovskııdiń jazbasynda: «Sany jaǵynan qazaqtar Azııadaǵy kóshpeli taıpalar ishinde birinshi orynǵa ıe. Olar Volga jaǵalaýynan, Tarym basseınine deıin, Ámýdarııanyń tómengi aǵysynan Ertis ózeniniń soltústik ańǵaryna deıingi ushy-qıyrsyz ólkede (50 myń sharshy geogr.mıl) kóship-qonyp tirshilik etedi.

Jan sany 3 mln adamnan áldeqaıda kóp. Tek Reseı qol astyndaǵylardyń ózi 3 mln-nan astam degen derek keltiripti. Sol sııaqty, 1897 jyly Reseıde júrgizilgen halyq sanaǵynyń deregi jarııalanǵan «Granat» ensıklopedııasynda álem boıynsha barlyq qazaqtyń sany – 4 084 139 adamdy qurap otyrǵany aıtylypty.

Odan keıin shyǵystanýshy P.G.Galýzonyń «Otar Túrkistan» atty eńbeginde: «1915 jyly Qazaqstan hal­qy 6 mln-ǵa jetti» dep jazypty. Dál osyndaı derekti alash ardageri Mus­tafa Shoqaıdyń «Túrkistan Sovet­ter­diń bıliginde» atty jazbasynan da kez­des­tirýge bolady. Sonymen qatar 1914 jyly jaryq kórgen «Rýsskaıa ensıklopedııa» kóptomdyǵynyń 10-tomynda: «Qazaqtar 6 mıllıonǵa jýyq jáne Azııadaǵy túrkitektes halyqtar ishinde osman túrkilerinen keıingi ekinshi orynda tur», dese, ultshyl tulǵa Muhamedjan Tynyshpaev 1905 jyly 19 qarashada avtonomııalardyń I sezinde jasaǵan baıan­damasynda: 1897 jylǵy jalpy sa­naqta Reseı quramyndaǵy qazaqtar sany 4 mln-nan astam bolǵanyn, sondaı-aq ımperııa quramyndaǵy ulttar ishinde sany jaǵynan 6-shy orynda (orystar – 55,7 mln, kishirýster – 22, 5 mln, polıak­tar – 8 mln, belorýstar – 5,9 mln, ev­reıler – 5 mln) turǵany jaıly naq­ty aqpar bere otyryp, Torǵaı ob­lys­tyq basqarmasynyń keńesshisi I.Kraft­tyń HIH ǵasyr basynda Reseı aýmaǵyn­daǵy qazaqtar sany 6 mln boldy degen deregin jáne reseılik statıstıka mamany Iа.Iа.Polferovtiń qazaqtardyń naqty sany 5,8 mln-nan asty degen naqty boljamyn keltiripti.

Demografııalyq

daǵdarys

Joǵaryda atap ótkenimizdeı HH ǵasyr basynda 6 mln-ǵa jetken qazaq ulty osy ǵasyrdyń alǵashqy shıreginen bastap, demografııalyq quldyraý kezeńin bastan ótkizdi. 1926 jylǵy resmı esepte KSRO aýmaǵyndaǵy qazaqtar sany 3 mln-ǵa deıin quldyraǵan dep­ti. Iаǵnı HH ǵasyrdyń alǵashqy shıre­ginde qazaq topyraǵynan 1 323 126 qazaq joǵalǵan. Bular 1916 jylǵy kóterilis­ke qatysyp, jazalaýdan qashyp shetel asqandar jáne 1921-1922 jylǵy ashtyq­ta qyrylyp qalǵandar bolmaq.

Osy tusta Qazaqstandaǵy halyq­tardyń ulttyq quramy týraly aqpar bergen «KSRO atlas qujattamasy» atty eńbekte: 57,1% qazaq, 19,7% orys, 13,2% ýkraın, 3,3% ózbek, 1,8% qaraqalpaq, 4,9% basqa ulttar dese, qalada turatyn halyqtyń 52,7 % orystar depti.

Odan keıin 1931-1932 ashtyq jyldary 1,3 mln qazaqtan aıyryldyq. Sóıtip 1933 jyldyń aıaǵynda Qazaqstanda bar-joǵy 2 mln 493 myń qazaq qaldy. 1915 jylǵy mejege arada 75 jyl ótkende 1990 jyly ǵana zorǵa jetippiz. Iаǵnı 1916 jyly qazaqtar sany 6 mln bolsa, 1939 jyly halyq sanaǵynda 3 099 000 adamǵa kemip ketken. Ádebıetshi-ǵalym M.Myrzahmetovtiń eńbeginde 1944 jyly qazaqtar sany óz elinde 21,9% úleske ıe boldy dese, Maqash Tátimovtiń «Demografııalyq keskin» maqalasynda: 1916 jyly 5 mln 650 myń bolǵan qazaq halqy 1916-1945 jyldary 3 mln 150 myń adamǵa nemese 45 paıyzǵa kemigenin aıtady.

Osy aralyqta ózbekter 12,36 esege, túrikmender 5,6 esege, qyrǵyz­dar 5,7 esege, tájikter 0,5 esege, uı­ǵyr­lar 6 esege ósse, syrttan kelip qonys­tanýshylar tasqyny bir sát tolas­taǵan joq. Atap aıtqanda, 1930-1935 jyldary «óndiris­tendirý naýqany» degen jeleýmen 1,2 mln adam, 1930-1945 jyldary kúshpen jer aýdarylǵan 1,3 mln adam, 1954-1959 jyldary tyń ıgerý isine 1,9 mln adam qazaq dalasyna syrttan kelip qosylǵan. Belgili ǵalym-demograf Maqash Tátimovtiń dereginde sońǵy úsh ǵasyrda Qazaqstanǵa syrttan 8,5 mln qonys aýdarýshy qonystandyrylǵan.

Mundaǵy dıagrammalarda (№1, 2, 3, 4, 5, 6) kórsetilgendeı, 1970 jyly res­pýb­lıka boıynsha 13 mln turǵyn bolsa, onyń 4,2 mln-y, 1979 jyly elimiz boıyn­sha 14, 6 mln halyq bolsa, onyń 5,2 mln-y, 1989 jyly elimizde 16,4 mln adam bolsa, onyń 6,5 mln-y, 1999 jyly barlyq halyq sany 14,9 mln bolsa, onyń 7,9 mln-y qazaq ultynyń ókilderi bolǵan eken.

Elbasy Nursultan Nazarbaev 2019 jyl­ǵy 31 mamyrda joldaǵan úndeýin­de: «Álemdegi birde-bir el, birde-bir halyq demografııalyq ahýalda óz elinde osyndaı synaqqa ushyraǵan joq jáne qazaq halqy retinde tolyq joıy­lý aldynda turǵan joq. Biz ómir súr­dik, ult retinde birige aldyq, biz qatygez­denbedik, óshikpedik, eshqashan eshkimdi HH ǵasyrdyń qatygez tragedııasyna kinálaǵan emespiz», degeni joǵarydaǵy derekterdi rastaı túseri anyq.

Demografııalyq tolqyn

Elimiz táýelsizdik alǵan jyldary kún tártibine qoıylǵan asa mańyzdy máseleniń biri – etnodemografııalyq ahýaldy jaqsartý boldy. Osy jyldary Aqmola oblysynda – 24%, Kókshetaý oblysynda – 33%, Qostanaıda – 18%, Soltústik Qazaqstanda – 19%, Qaraǵandy oblysynda – 20%, Pavlodar oblysynda – 32% ǵana qazaq bolsa, egemendik­tiń alǵashqy jyldary elimiz kólemin­de demografııalyq daǵdarys oryn aldy. Iаǵnı Qazaqstan halqy 1989-1999 jyldary 1,5 mln-nan astam adamǵa, ıaǵnı 8,2% azaıdy. Syrtqa ketkenderdiń basym kópshiligi ózderiniń baıyrǵy tarıhı otandaryna oralyp jatty. Tek 1993-1998 jyldary 1 mln-nan astam shyǵys slavıandar (orys, ýkraın, belarýs), 400 myńǵa jýyq nemis kóship ketti.

Mundaı kóshi-qon tolqyny Qazaq­stan halqynyń ulttyq quramyna áser etip, baıyrǵy halyqtyń úles salmaǵyn ózgertti. Mysaly, qazaq halqy 50 jyldan keıin alǵashqy ret (1999 jyl) óz jerinde kópshilikke aınalyp, úlesi 53,4% jetti. Osy úrdis jalǵasa kele 2007 jyldyń basynda qazaqtar 9,1 mln-nan asyp, úlesi 58,6%-ǵa jetti. Iаǵnı 1989-2007 jyldary aralyǵynda qazaqtar úlesi 18,5%-ǵa ósse, orystar úlesi – 11,8%, ýkraındar – 2,6%, nemis­ter – 4,4% tómendedi.

Táýelsizdik jyldaryndaǵy demogra­fııa­lyq daǵdarystyń bir kórinisi – 1989 jyl­men salystyrǵanda 1999 jyly halyq­tyń jalpy sany 9,2%-ǵa qysqa­ryp, qazaqtar sany 22,2% ósti. Biraq qazaqtardyń bul ósý qarqyny basqa halyqtar keltirgen shyǵyndy óteı almady, nátıjesinde halyqtyń jalpy sany azaıyp ketti. Nátıjesinde, syrtqy kóshi-qonnyń teris saldosy 1933,8 myń adamdy qurady. Halyqtyń eń kóp shyǵyny 1993-1995 jyldary baıqaldy, ol 1990 jyldardaǵy teris saldonyń 44,7%-yn qurady.

Etnodemografııalyq basymdyq

Táýelsizdik jyldary Elbasy   júr­gizgen syndarly saıasattyń nátıje­sin­de, jergilikti halyqtyń sany ósti. Bul ósim, birinshiden, jergilikti halyqtyń ósimi arqasynda, ekinshiden, basqa ulttardyń etnostyq otandaryna qonys aýdarýyna, úshinshiden, shetelde ómir súrip jatqan qazaqtardyń atamekenine oralýyna baılanysty bolyp, eldegi  etnodemografııalyq ahýal jaqsardy.

Elimiz táýelsizdik alǵan 1991 jyl­dyń 18 qarashasynda «Aýyldyq jerlerde jumys isteýge nıet bildirgen baıyr­ǵy ulttyń adamdaryn basqa respýblıkalardan jáne shetelderden Qazaq KSR-ine qonys aýdarýdyń tártibi men sharttary týraly» qaýly qabyldanyp, nátıjesinde, syrttaǵy qandastarymyz atajurtyna oraldy. 1991 jyldan 1995 jylǵa deıingi aralyqta respýblıkaǵa 137 919 qazaq kóship keldi. О́z tarıhı otanyna oralýshylar úshin Úkimet tarapynan 1993 jyly 10 myń otbasyna, 1994 jyly 7 myń otbasyna, 1995 jyly 5 myń otbasyna, 1996 jyly 4 myń otbasyna, 1997 jáne 1998 jyldary 3 myń otbasyna, 1999 jyly 500 otbasyna, 2000 jyly 600 otbasyna kvota bóldi. Resmı derekke júginsek, Táýelsizdiktiń 30 jylynda shetten 1 079 192 qandasymyz oralǵan eken. Bul elimizdegi qazaqtardyń 12% qurap otyr.

Munyń syrtynda elimizde júrgizil­gen demografııalyq saıasattyń oń yq­paly­nyń arqasynda, ásirese, halyq­tyń den­saýlyǵyn jaqsartý jáne ana men bala­ǵa kórsetilýi tıis qamqorlyq pen áleý­mettik járdemaqynyń ósýi etno­demo­grafııanyń sheshýshi rólge ıe bolýyna úlken áser etti. Nátıjesinde, 1999-2009 jyldary bala týýdyń jalpy koeffısenti 63,3%-ǵa ósti. О́lim- jitim 2,7%-ǵa tómendep, tabıǵı ósim 10 jyl ishinde úsh ese artty. Osyndaı qarqyndy ósýdiń arqasynda kóbeıý kórsetkishteri 1990 jylǵy deńgeıge jetip, eldegi demografııalyq daǵdarys tez eńserildi. Tabıǵı ósim Qazaqstannyń demo­grafııalyq damýynyń basty quram­das bóligine aınaldy. Mysaly, 2008-2009 jyldary halyq sanynyń 98%-ǵa ósýi tek tabıǵı ósim esebinen boldy.

Odan keıin 2012-2019 jyldary emıgrasııa 1990-2003 jyldarǵa qaraǵanda 7,0 ese, ımmıgranttar sany 4,7 ese qys­qardy. Sonymen birge tabıǵı ósimniń orta­sha jyldyq kórsetkishteri 2012-2019 jyl­dary 1990-2003 jyldarǵa qaraǵanda 2,9 ese, 2004-2011 jyldarǵa qaraǵanda 1,9 ese kóp boldy. Respýblıkada densaý­lyq saqtaý júıesi jaqsaryp, 2009-2019 jyl­dary Qazaqstanda ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 4,58 jylǵa uzardy. 2000-2019 jyldary tabıǵı ósim koeffısıenti 3,0 ese kóbeıdi.

Bul rette qalalarda ósý qarqyny aýyldyq jerlerge qaraǵanda 3,5 ese jo­ǵary kórsetkishke ıe boldy. Eń úl­ken ósim HHI ǵasyrdyń birinshi on­jyl­dyǵynda baıqaldy. «Bul birinshi demo­grafııalyq tolqynnyń urpaǵy bala týý jasyna engendigimen túsindiriledi jáne eń joǵarǵy reprodýktıvti belsen­diligi áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtandyrý kezeńimen sáıkes keldi» deıdi mamandar.

Sóıtip 2010-2019 jyldary halyqtyń demografııalyq kórsetkishi turaqtalyp, Qazaqstan halqynyń ósý qarqyny 14,9%-dy qurady. Osy oraıda, Ulttyq statıs­tıka bıýrosy taratqan málimetke sensek, ótken jyly el halqynyń jan sany 241,7 myń adamǵa nemese 1,3 paıyzǵa ósken. Bile bilsek, bul – Táýelsizdik keze­ńindegi eń aıtýly nátıje. Sonymen qatar 2020 jyly Qazaqstanda 425,6 myń sábı dúnıege kelip, 34 jyl (1987 jyly 417 myń sábı dúnıege kelgen) myzǵymaı turǵan rekord jańardy.

Bolashaqta elimiz aman, jurtymyz tynysh, búgingi táýelsizdigimiz baıandy bolsa, qazaq halqy ósip, óneri haq. Eń bas­­tysy, Táńir jurtymyzǵa bereke bersin!