BUU-da Semeı synaq polıgony jóninde alǵash aıtylǵan sóz

Meniń BUU-men qatynasym 1989 jyly Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstri bolyp taǵaıyndalǵannan keıin bir jyl ótken soń bastaldy. 1951 jyldan beri qalyptasqan dástúr boıynsha BUU Bas Assambleıasynyń kezekti sessııasyna jiberiletin keńes delegasııasynyń quramyna KSRO odaqtas respýblıkalarynyń ishinde bireýiniń syrtqy ister mınıstri kiretin, bul rette BUU-nyń negizin qalaýshy memleketter retinde Ýkraına KSR jáne Belarýs KSR ózderiniń bólek delegasııalaryn jiberetin.

Men 1990 jyly KSRO Syrtqy ister mınıstri E.A.Shevardnadze bastaǵan keńes delegasııasynyń quramynda BUU BA 45-sessııasynyń jumysyna áleýmettik jáne gýmanıtarlyq máselelerdi qaraı­tyn BA Úshinshi Komıtetindegi keńes dele­ga­sııasynyń basshysy retinde qatystym.

Múshe memleketterdiń delegattarymen jáne BUU Hatshylyǵynyń basshylyǵymen kóptegen suhbattarymda, jýrnalıstermen kezdesýlerde men Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldaryna baılanysty problemalar týraly únemi aıtyp júrdim.

KSRO Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary jáne qarýsyzdaný men qaýipsizdik máselelerin qaraıtyn Birinshi Komıtettegi keńes delegasııasynyń basshysy V.F.Petrovskıı muny biletin. Ol osy oraıda maǵan atalǵan komıtette sóz sóıleýdi usyndy. Men yqylaspen kelistim jáne KSRO-nyń qarýsyzdaný jónindegi konferensııadaǵy Turaqty ókili S.B.Basanovpen birlesip, ıadrolyq synaqtarǵa tolyq jáne jalpyǵa birdeı tyıym salý máselesi boıynsha sóıleıtin sózdiń mátinin daıyndadyq.

23 qazan kúni tańerteń men KSRO delegasııasynyń atynan tizim boıynsha birinshi bolyp sóz sóıledim. KSRO-nyń BUU janyndaǵy Turaqty ókili Iý.M.Voronsov meni tyńdaýǵa arnaıy keldi. Zalda BUU múshesi emes odaqtas respýblıkanyń ókili Birinshi Komıtettiń otyrysynda alǵash ret sóz sóıleıtinin jáne bul úlken qyzyǵýshylyq týdyrǵanyn atap ótken delegattar kóp boldy.

BUU Birinshi Komıtetiniń 1990 jylǵy 23 qazandaǵy 13-otyrysynyń resmı stenografııalyq esebi negizinde osy baıandamanyń bir bóligin dáıek retinde keltirgim keledi.

«Arystanbekova hanym (Keńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵy):

Iаdrolyq qarýdy synaýǵa tyıym salý máselesi shyndyǵynda adamzattyń ómir súrýin ne joıylýyn aıqyndaıtyn problemaǵa aınaldy. Ony sheshý úshin kúlli halyqaralyq qoǵamdastyqtyń, parlamentshilerdiń, jurtshylyqtyń jáne álbette, Birikken Ulttar Uıymynyń birlesken kúsh-jigeri talap etiledi. Aýmaǵynda Semeı synaq polıgony ornalasqan Qazaq KSR Úkimetiniń múshesi bolǵandyqtan, bul másele maǵan áste jaqyn ári túsinikti. Qazaqstan, ókinishke qaraı, osy zardaptyń bárin bastan ótkerdi. Semeı polıgonynda synaqtar júrgizilgen 40 jyl ishinde sansyz ıadrolyq zarıadtar jarylyp, olardyń jıyntyq qýaty myńdaǵan Hırosıma bombalarymen teńesti. Aıta ketý kerek, 1963 jylǵa deıin bul synaqtardyń kópshiligi ashyq túrde ótkizildi. Osynyń bári adamdardyń densaýlyǵyna, qorshaǵan ortaǵa jáne irgeles aýmaqtardyń ekonomıkasyna orasan zor zalal keltirdi.

Men Birinshi Komıtette ıadrolyq synaqtardyń adamzatqa qarsy jasalǵan zulmat ekeni jáne olardyń adam densaý­lyǵy men qorshaǵan orta úshin naqty qa­ýiptiligi týraly aıtqan memleketterdiń ókilderine tolyq qosylamyn.

Qazaqstanda, sondaı-aq búkil Keńes Odaǵy elderinde demokratııalandyrý men jarııalylyq prosesteriniń órbýine baılanysty sońǵy jyldary elimizde ıadrolyq synaqtardy dereý toqtatý jáne ıadrolyq polıgondardy jabý jónindegi qoǵamdyq qozǵalys kúsh alyp keledi. Qazaqstan – «Nevada – Semeı» sııaqty qýatty qoǵamdyq qozǵalystyń otany, onyń qyzmeti bizdiń elde ǵana emes, shetelde de keńinen tanymal.

Iаdrolyq qarýdy synaýdy dereý toq­tatý týraly talapty qoldaý úshin ústi­mizdegi jyly mamyrda ótken «Iаdro­lyq qarýǵa qarsy álem saılaýshylary» halyqaralyq kon­gresi atynan tórtkúl dúnıe jurtshy­lyǵynyń Qazaqstan astanasy Almatydan qýatty daýysy jań­ǵy­rýynyń sımvoldyq máni bar. Bul kongreske ártúrli elderdiń kórnekti ókilderi ǵana emes, sonymen qatar áskerıler, dıplomattar, dárigerler men ıadroshy-fızıkter de qatysty.

Mundaı forýmdar ıadrolyq synaq­tardy toqtatý baǵytyndaǵy kúsh-jiger­ge eleýli serpin berip qana qoımaı, ıadro­­lyq synaqtarǵa qarsylar men jaq­taý­shy­lardyń dálelderin jaqsy túsinýge, jalpy adamzattyń ymyraǵa kelýine múmkindik beredi. Kongreske qatysýshylar ıadrolyq memleketterdiń basshylaryn ıadrolyq qarý synaqtaryn dereý toqtatý týraly úndeı otyryp, birlesken joldaý jasaýy osy is-sharanyń qorytyndysy boldy jáne bul kezdeısoq emes. Búgingi tańda, álemdik qoǵamdastyq «qyrǵı qabaq soǵys» keshegi kúnniń enshisinde qalyp, «terror teńgerimin» «yntymaqtastyq pen ózara is-qımyl teńgerimi» almastyrǵan teketiresten keıingi kezeńge engen kezde, ıadrolyq synaqtardy toqtatý mindeti jahandyq, jalpyadamzattyq ólshemge ıe bolady. Sondyqtan ıadrolyq qarýdy jer astynda synaýdy shekteý týraly jáne beıbit maqsattaǵy jerasty ıadrolyq jarylystary týraly keńestik-amerıkalyq sharttardyń ratıfıkasııalanýyna baılanysty ústimizdegi jyly 9 qazanda KSRO Joǵarǵy Keńesi qabyldaǵan álem par­lamentteri men jurtshylyǵyna úndeýde, eger AQSh Úkimeti birjaqty tártippen nemese ózara negizde óziniń ıadrolyq synaq baǵdarlamalaryn jabatyn bolsa, KSRO búgin óziniń ıadrolyq synaqtary úzilisin merzimsiz jáne túpkilikti etýge da­ıyn ekeni atap ótildi. KSRO jahandyq ıadrolyq qarýsyzdaný jónindegi óz usynysyn rastaı otyryp, basqa ıadrolyq derjavalar da osylaı jasasa, ıadrolyq emes memleket bolýǵa daıyn ekenin bil­dirdi. Úndeýde ıadrolyq synaqtardy dereý toqtatýǵa jáne osyǵan baılanys­ty parlamenttik referendým ótkizýge qa­tys­ty óziniń qatynasyn aıqyndaýǵa sha­qyr­ǵan tujyrym boldy. Álemniń bar­lyq elderiniń parlamentteri men jurt­shylyǵy KSRO Joǵarǵy Keńe­siniń bul úndeýine taıaý arada ún qosyp, keńes zań shyǵarýshylarynyń osy bastamasy Bas Assambleıanyń 45-sessııasynda qa­byl­danatyn ıadrolyq synaqtardy toqtatý týraly másele jónindegi qararlardyń birinde kórinis tabady dep úmittenemin.

Qazaqstan qazirdiń ózinde ıadrolyq synaqtardy dereý toqtatý jáne synaq polıgondaryn jabý boıynsha óziniń birjaqty tańdaýyn jasady. Bul baǵytta Qazaq KSR Prezıdenti N.Á.Nazarbaev, respýblıkanyń Joǵarǵy Keńesi men Úkimeti naqty qadamdarǵa barýda.

Qazaq KSR-iniń jańadan saılanǵan Joǵarǵy Keńesi óziniń birinshi sessııasynda óz aýmaǵyndaǵy synaqtardy dereý toqtatýǵa qatysty halyq talaptaryn qoldaıtyn qaýly qabyldap úlgerdi. Qazirgi kúnderi Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń ekinshi sessııasynda talqylanyp jatqan Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııaǵa respýblıka aýmaǵynda ıadrolyq qarýdy óndirýge, saqtaýǵa jáne synaýǵa tyıym salý týraly bap engizildi. Qazaqstan jurtshylyǵy ıadrolyq synaqtar baǵdarlamasyn KSRO Respýblıkasynyń qandaı da bir aýmaǵyna kóshirýge úzildi-kesildi qarsy.

1989 jylǵy 19 qazanda Semeı polıgonynda ıadrolyq qarýdyń sońǵy synaǵy ótkizildi. Bul kún KSRO-daǵy ıadrolyq synaqtar baǵdarlamasyna núkte qoıatyn kún bolady dep senim bildirgim keledi. Biz basqa ıadrolyq derjavalardy da ıadrolyq synaqtarǵa qatysty tarıhtyń «kóleńkeli paraǵyn» jabýǵa shaqyramyz».

...Men sóz sóılegen kezde zalda qandaı únsizdik ornaǵany áli esimde. Sózimdi aıaqtaǵan soń Iý.M. Voronsov mátinge «teń­des­tirilgen» dep baǵa berip, maqtaý aıtty.

Keıinnen, men Qazaqstannyń BUU-daǵy Turaqty ókili jáne Birinshi Komı­tettegi bizdiń delegasııamyzdyń basshysy bolyp jumys istegen kezde, kóptegen delegattar meniń bul alǵashqy sózimdi jáne oǵan ártúrli reaksııalar bolǵanyn eske aldy. Pákistannyń BUU janyndaǵy elshisi Djamshıd Marker maǵan respýb­lıkamyzdyń bul másele boıynsha ıadrolyq synaqtardy dereý toqtatý týraly KSRO-nyń resmı kózqarasymen sáıkes kelmeıtin batyl sheshimine tańdanǵanyn jasyrmady.

S.B.Basanov maǵan sol kezderi KSRO-nyń áskerı vedomstvosy meniń sóılegen só­zime «qatty alańdaı» qoımaǵanyn aıtty.

Alaıda kelesi kúnniń oqıǵasy jaǵ­daı­dy shıelenistirip jiberdi. BUU-nyń qurylǵan kúni bolyp tabylatyn 24 qazanda, ıaǵnı ıadrolyq synaqtardy toqtatý týraly úndeýden keıingi kúni, Ke­ńes Odaǵyndaǵy Novaıa Zemlıa polıgo­nynda ıadrolyq bomba synaǵy ótkizildi. Keıinirek maǵan S.B.Basanov túsindirgendeı, ony endi uńǵymada ustap turý múmkin bolmady. Biraq maǵan jarylys úshin tańdalǵan kún asa sátsiz ekeni anyq boldy.

24 qazanda BUU ǵımaratyna kirgenim­de maǵan saýaldar men ashynǵan renishter qarsha borady. «Siz, mınıstr hanym, keshe ıadrolyq derjavalardy ıadrolyq synaq­tardy dereý toqtatýǵa shaqyrdyńyz, al búgin KSRO-nyń ózi ıadrolyq bomba jaryp otyr. Muny qalaı túsinýge bola­dy?», dedi Mońǵolııa elshisi Lývsa­gıın Er­denechýlýýn. Meniń keshegi tyń­daý­shy­la­rymnyń kóbisi túsinikteme suraı bastady.

Men ne jaýap bere alamyn? Aıtyp ótkenimdeı, halqy ıadrolyq synaqtardan sonshama zardap shekken Qazaqstannyń ustanymy durys ekendigine endi óz­derińiz de kóz jetkizip otyrsyzdar dedim. Túptep kelgende, bul oqıǵa respýb­lı­ka­myzǵa úlken yqylas týǵyzyp, proble­ma­la­rymyzǵa janashyrlyqpen qaraýǵa ákeldi.

Tuńǵysh Prezıdent N. Á.Nazarbaevtyń 1991 jylǵy 29 tamyzdaǵy Jarlyǵymen Semeı polıgonyn jabý týraly Qazaqstan­nyń tarıhı sheshimi, keıinnen jańa táýelsiz memlekettiń ıadrolyq emes memleket retinde ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa qosylýy men muraǵa qaldyrylǵan jáne qýaty jaǵynan álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan erikti túrde bas tartýy álemdik qoǵamdastyqta elimizge degen laıyqty qurmet pen senim týdyrdy.

Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan azat álemge qol jetkizýdegi nyq jáne dáıekti ustanymy men kóshbasshylyǵy BUU-ǵa múshe memleketter men Uıymnyń Bas hatshysy tarapynan únemi qoldaý taýyp keledi, buǵan 8 jyl boıy Qazaqstannyń BUU janyndaǵy birinshi Turaqty ókili jáne BUU BA Birinshi Komıtetindegi delegasııasynyń basshysy bolyp jumys istegen kezde tolyq kózim jetti.

1996 jylǵy 10 qyrkúıekte BUU Bas Assam­bleıasy Iаdrolyq synaqtarǵa jan-jaq­ty tyıym salý týraly shartty qabyl­dady, ony daıyndaýǵa BUU Birin­shi Komıteti sheńberinde táýelsiz mem­leketimiz 1993 jyldan bastap belsendi qatysty. 1996 jylǵy 30 qyrkúıekte Syrt­­­qy ister mınıstri Q.K.Toqaev Nıý-Iorkte Shartqa qol qoıdy jáne Qazaq­stan qarýsyzdaný salasyndaǵy osy tarıhı halyqaralyq kelisimge alǵashqy qaty­sý­shylardyń biri boldy.

Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdanýǵa jáne ıadrolyq qarýdy taratpaýǵa qosqan úlesin baǵalaı otyryp, Birikken Ulttar Uıymy 2009 jyly Semeı polıgonynyń jabylǵan kúni – 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalady, bul kún sodan beri búkil álemde atap ótilýde.

Prezıdent Q.K.Toqaev 2020 jylǵy 28 tamyzda Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylý kúnine oraı jasaǵan úndeýinde – uzaq ýaqyt boıy ıadrolyq synaqtardan zardap shekken adamdar men aýmaqtardy áleýmettik ońaltý Qazaqstan úshin polıgon jabylǵannan keıingi birinshi kezektegi mindetterdiń biri bolǵanyn atap ótti. Prezıdent burynǵy synaq alańy aýma­ǵynda qaýipsizdikti qamtamasyz etý mem­lekettik saıasattyń mańyzdy basym­dyǵy bolǵanyn basa aıtty.

BUU BA-nyń 2020 jylǵy 23 qyr­kúıek­te ótken mereıtoılyq 75-sessııasynda sóz sóılegen Memleket basshysy álem­dik qoǵamdastyqtyń nazaryn ıadrolyq qarý­dy taratpaý jáne qarýsyzdaný daǵda­rysyna aýdardy. «Búginde Qazaqstan – óziniń zymyrandyq-ıadrolyq arsenalynan óz erkimen bas tartqan jáne álemdegi eń iri atom synaq polıgonyn japqan memleket retinde barsha álemge úlgi», dep málimdedi Prezıdent.

Alaıda ıadrolyq qarýdy taratpaý reji­miniń sozylmaly daǵdarysy álemdi asa osal jáne qaýipti jaǵdaıǵa dýshar etip otyr. Osy oraıda Memleket basshysy bar­lyq múshe memleketter adamzatty ıadro­lyq apattan qutqarýǵa baǵyttalǵan qajet­ti ári kezek kúttirmes barlyq sharany qa­­byl­­daý týraly Qazaqstannyń ıadrolyq der­ja­valar sanalatyn elderge joldaǵan ún­deý­in qoldaıdy dep úmittenetinin atap ótti.

Qazaqstan Respýblıkasy óz táýel­siz­diginiń 30 jyly ishinde beıbitshilikti jáne halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa, jap­paı qyryp-joıý qarýyn taratpaýǵa eleýli úles qosyp, óziniń halyqaralyq ózara is-qımyldyń jaýapty aktory jáne pla­netanyń barsha adamdarynyń ıgiligi jolynda qaýipsiz álem qurý jónindegi jahandyq yntymaqtastyqtaǵy senimdi áriptes retinde tanylǵan bedelin dáıekti túrde rastap keledi.

Aqmaral ARYSTANBEKOVA,

QR SIM-iniń Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi, 1989-1991 jyldary Qazaq KSR jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri, 1992-1999 jyldary Qazaqstan Respýblıkasynyń BUU janyndaǵy alǵashqy Turaqty ókili