Qoǵam • 27 Tamyz, 2021

Tistengen taǵdyr

73 ret kórsetildi

Aqıqatynda, kórkemóner adam tańdamaıdy, eshkimdi alalamaıdy. О́nerge árkim ártúrli jolmen keledi. Bireýler talantyn shyńdap, ónerge qyzyǵýshylyqpen aıaq basady: qalaǵanynsha erkin aınalysady. Endi bireýler álemge degen ishtegi qarsylyǵyn óner arqyly kórsetkisi keledi. Jankeshtilikpen aınalysady. Mundaı taǵdyrly jandardyń qatary kóp emes. Álqıssa.

Káripbek Kúıikov qos qolsyz ómir súrse de qanshama jannyń qabyr­ǵa­syn qaıystyrǵan aýyr qaıǵynyń sal­­maǵyn kenep betinde sýrettedi. Ol kar­tınalarynyń taqyrybyn tabıǵattan izdedi. Alaıda qazaq topyraǵyn dúr silkindirgen ıadrolyq synaqtyń saldary onyń bolashaqqa degen úmitine máńgilik qaıaý túsirdi.

Sýretshi 1947-1991 jyldar araly­ǵynda 490 dúrkin atom bombasy (26 dúr­kin jer betinde, 87 dúrkin atmosferada, 354 dúrkin jer astynda) jarylyp, synaq júrgizilgen Semeı ıadrolyq polıgonyna irgeles Egindibulaq aýylynda týǵan. Zulmat zardabynyń qurbany bolǵan Káripbek Kúıikov bul taqyrypty shyǵarmashylyǵynyń ózegine aınaldyrdy. Máselen, «Alǵashqy jarylys» týyndysynda ol kúıip ketken dalanyń ortasynda kókke qaraı kóterilgen ıadro­lyq sańyraýqulaqty beıneleıdi.

– Bala kezimde jarylystan úıdegi aspaly shamdar qozǵalyp, ydys-aıaq syldyrlaıtyn. Bárimiz dalaǵa atyp shyǵa­tynbyz. Bizge radıo habarlama arqyly «eshqandaı radıasııanyń taramaǵany» týraly aıtatyn. Sóıtsek, olaı bolmapty, men týǵan aýyl 40 jyl radıasııa ýyn jutypty. Kóptegen otbasynda múgedek balalar dúnıege keldi. Sonyń bir kýási menmin. Sondyqtan ómirimdi osy máse­lege arnadym, – deıdi K.Kúıikov.

Týmystan eki qolsyz, beli búkish­te­nip dúnıege kelgen ol qarshadaıynan Almaty men Lenıngradtyń ortopedııalyq ıns­tıtýttarynyń zertteıtin ári protez synaıtyn obektisine aınal­­ǵan. Múgedek balalarǵa arnalǵan arnaıy mektep ınternatta oqydy. Sonda júrip, boıaýly qaryndashtardy alǵash kórgennan-aq sýretshi bolýdy armandapty, bar nıetimen umtylypty. Onyń qylqalamdy bashpaıyna qystyryp salǵan sýretterine keıin jurt qyzyǵa bastaıdy. Alaıda molbert aldynda uzaq otyrý belin odan ári búkireıtetin bolǵan soń dárigerler oǵan aıaǵymen sýret salýǵa tyıym salǵan. Qaısar minezdi Káripbek aldaǵy ýaqytta qylqalamdy aýzyna tistep alyp, tisimen sýret salýǵa mashyqtanady. Qandaı qajyr, netken tózim, ne qylǵan ómirge, ónerge degen qushtarlyq...

Sýretshi «Besiktegi qolsyz sábı», «Kúnniń tutylýy», «Iаdrolyq tuman», «Aral taǵdyry» sııaqty sýretterine qarap turyp: «Men tańdaǵan taqyryp bul emes edi. Alaıda qaıǵy-qasiret jutqan dalanyń zaryn qalamyma arqaý etýge májbúr boldym», deıdi. Osyndaı jankeshtilikpen 200-den astam sýret salypty. Galereıasyndaǵy belgili týyn­dylarynyń biri «Jarylys» dep atalady. Osy kartınany Vashıngtonda ótken antııadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt kezinde Elbasy Nursultan Nazarbaev AQSh eks-prezıdenti Barak Obamaǵa syıǵa tartqan edi. Kárip­bek Kúıikovtiń ózi halyqaralyq antı­ıadrolyq qozǵalystyń belsendi múshesi, «Atom» jobasynyń qurmetti elshisi ekenin aıta keteıik. Buǵan deıin qazaq sýretshisiniń kórmeleri Hırosıma men Nagasakıde, Nıý-Iorkte, «Meniń sizderdi qushaqtaıtyn júregim bar» degen atpen Osloda jáne Germanııa, Túrkııa, Aýstrııa, Nıderland elderinde ótken. Onyń ónerin BUU jáne basqa da halyqaralyq uıymdar óte joǵary baǵalady. Sondaı-aq Kúıikov ıadrolyq qarýdy joıýdaǵy eren kúsh-jigeri úshin beıbitshilik salasyndaǵy Nobel syı­lyǵyna usynyldy.

Eske salsaq, byltyr karantın ýaqy­tynda «Iаdrosyz bolashaq úshin» syı­lyǵynyń ıegeri, qos qolsyz qylqalam sheberi atanǵan Káripbek Kúıikovtiń «42 500» týyndysy kópshiliktiń ystyq yqylasyna bólengen edi. Áleýmettik jelide qyzý talqyǵa túsken kartına tarıhyn avtor bylaı dep túsindirdi: «Meniń aýzymmen tistep shelekpen sý tasyǵanym esimde. Anam tańerteń turyp, maǵan qaraıtyn. Sol kózqaras qatty janyma batatyn. Basqa da analar sekildi sıyrlardy shyǵar, attaqyrdy tazala, anany iste dep aıtqysy keledi. Biraq olaı aıta almaıdy. Amalsyz ózi isteýge týra keledi. Bul kartınada taýlardy, Egindibulaqtyń kórkem tabıǵatyn kórsetkim keldi. Bizdiń týra osyndaı sıyrymyz bar-tyn. Sıyrdy óriske aıdaıtynmyn. Sol kezdegi estelikter qolyma qylqalam alýǵa ıtermeledi. Bul – men úshin óte ystyq sýret», dedi K.Kúıikov. Qasıetti óńir Qarqaralynyń kórkem tabıǵatyn beınelegen kartınaǵa qyzyǵýshylardyń qatary kóp boldy. Týyndysyn 42 500 teńgege baǵalaǵan sýretshi eńbeginiń el arasynda úlken suranysqa ıe bolǵanyna erekshe qýandy. «Meniń otbasym joq. Júrekten shyqqan týyndylarym – meniń balam sekildi. Men ómirden ótsem, sońymnan qalatyn mura osylar», deıdi qylqalam sheberi.

Onyń sýretteri – jan dúnıesiniń, kóńil kúıiniń kórinisi. Qınalǵan sátte salǵan kartınalary túnergen aspandaı qarańǵy bolyp shyǵady. Al polıgon qurbandaryna arnalǵan sýretterinde qasiret pen kúıinish basym. Káripbek Kúıikov bir suhbatynda: «Men ómirge tisteı qatyp jabysqan adammyn», deıdi. Onyń túrli taǵdyr toǵysqan tirshilikke qushtarlyǵy hám ónerge degen názik sezimi – bári-bári óziniń osy bir aýyz sózine syıyp turǵandaı.

Sońǵy jańalyqtar

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar