Quqyqtyq júıeniń negizi – Konstıtýsııa

Ǵumyr jolynyń basym bóligi memlekettiń qalyptasýy, zań shyǵarý, zań talaptarynyń tıimdi júzege asyrylýy­men tyǵyz baılanysta bolǵan  professor, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen zańgeri Ata Zańymyzdyń qalaı jazylǵany, 90-jyldardyń basynda bolǵan zań shyǵarý prosesindegi qıyndyqtar jáne elimizdiń adam quqyǵyn qamtamasyz etýdegi búgingi basty mindetteri jaıly suraqtarymyzǵa jaýap bergen edi.

– Bıylǵy Konstı­tý­sııa kúnin el Təýel­siz­diginiń 30 jyl­dyq mereıtoıy aıasynda atap ótkeli otyrmyz. Osy oraıda Negiz­gi Zańymyzdyń jas mem­le­ketimizdi ny­­ǵaı­týdaǵy mən-mańyzy týraly ne aı­tar edińiz?

– Árbir memleket úshin qu­qyq­tyq júıe­niń jaı-kúıi – sol eldiń jalpy jaǵ­daıy men damýynyń eń mańyzdy máseleleriniń biri. Al quqyqtyq júıeniń taban tireıtin negizi Konstıtýsııa eke­ni belgili. Sebebi bul qujat – qo­ǵam men memlekettiń Negizgi Zańy. Konstıtýsııada memlekettik qurylys nysany, tirshilik etýshi qoǵamnyń saıası nysany, memle­ket­tik organdardyń júıesi, olar­dy qurý tártibi men jumys isteý tásili, adam men aza­mattyń qu­qyq­tary men bostandyqtary beki­tilgen.

Elimiz egemendigin jarııalap, Qazaqstan táýelsiz memleket re­tin­de alǵashqy qadam­daryn jasaı bastaǵan 90-jyldary quqyq­tyń jańa júıesin qalyptastyrý óte ózekti máselelerdiń biri boldy. S­ebebi eskirgen burynǵy qu­qyq­tyq baza jańa qo­ǵamdyq-eko­nomıkalyq jaǵdaıda, basqa mem­­lekettik júıede jumys iste­me­di.

Eń aldymen, jańa memlekettiń Kons­tı­týsııasyn ázirleý qajet boldy. Bul táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldaryn­da­ǵy qoǵamdyq qa­ty­nastardy retteıtin zań­dardy qabyldaýǵa múmkindik berdi. Al Kon­stıtýsııa jobasyn ázirleý Kon­stı­týsııalyq komıssııaǵa júk­tel­di. Komıs­sııanyń quramyna depýtattar, kór­nekti ǵalymdar, zańgerler, ekonomıs­ter, saıasattanýshylar jáne qoǵam ókilderi endi. Ár taraýy, ár baby jan-jaqty qarastyrylyp, muqııat súzgiden ótki­zil­gen­nen keıin Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy Konstıtýsııasynyń jobasy 1993 jylǵy qań­tarda qabyldandy.

Dál osy táýelsiz elimizdiń mem­le­ket­tik qu­rylysynyń qu­qyq­tyq negi­­zin qa­lap bergen qujat ege­men Qa­zaqs­tan­nyń qalyp­tasýynyń, qoǵam­da­ǵy turaq­ty­lyq­ty saqtaýdyń, barlyq qoǵam­dyq prosesti retteýdiń kúrdeli ke­zeńinde quqyqtyq jáne saıa­sı akt re­tinde óz mindetin to­lyq atqardy dep sanaımyn. О́ıtkeni 1993 jylǵy Kon­stı­týsııanyń quqyqtyq normalary eko­nomı­kalyq, saıası, áleýmettik, mádenı sala­lardaǵy qo­ǵamdyq qatynastardy ret­teı­tin alǵashqy normatıvtik-qu­qyq­tyq aktilerdi qalyptastyrý men damytýdyń jańa quqyqtyq bazasynyń negizi bolyp qalandy.

– Siz – táýelsiz Qazaqstannyń alǵash­qy (1993 jylǵy) jáne qazirgi (1995 jylǵy) Kons­tı­týsııa­lary qalaı jazyl­ǵanyna tikeleı kýá bolǵan memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń bi­ri­siz. Araǵa eki jyl salyp Negiz­gi Zań­nyń óz­gertilýiniń bas­ty sebepteri nede dep oı­laısyz?

– Jańa memleket qalyp­ta­sýynyń bastapqy kezeńinde qoǵamdyq ómirdiń bar­­lyq salasynda túbegeıli ózgeris­ter boldy. Sondyqtan aldymyzda mem­leket­tilikti nyǵaıtýdy, demokra­tııa­ny damytýdy jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn qalyptastyrýdy qamta­ma­syz etetin jańa zańnamalyq baza qurý mindeti turdy. Quqyqtyq retteýdiń bir­qa­tar prınsıpti máselesi 1993 jyl­ǵy Konstıtýsııada she­shil­megen edi. Son­dyq­tan El­ba­sy Nursultan Ábishuly Na­zar­baev Konstıtýsııanyń jańa jobasyn ázirleý týraly sheshim qabyldady. Osy sheshimniń ne­gizin­de birinshi Kons­tıtýsııanyń problemalary men kem­shi­lik­teri eskerilip, 1995 jylǵy 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsııasy qabyldanǵany bel­gili. Bul qujat memleket da­mýy­nyń keıingi kezeńderinde onyń tıimdi quqyqtyq júıesin qurý­dyń negizi boldy.

1995 jylǵy Konstıtýsııa ne­gizin­de qabyldanǵan alǵashqy zań­dar qoǵamdyq bir­lestikter, saıası partııalar, kommersııa­lyq emes uıymdar, mıtıngiler men ere­ýil­der jáne basqalar týraly bol­ǵa­nyn atap ótken jón. Olardyń barlyǵy adam men azamattyń qu­qyqtary men bos­tan­dyq­taryn qoz­ǵaı­tyn qoǵamdyq qaty­nas­tardy retteýge baǵyttaldy. Kons­tı­tý­sııada memlekettik bıliktiń bir­tu­tas­ty­ǵyn bekitý jáne ony zań shy­ǵa­rý­shy, atqarýshy jáne sot tarmaqtaryna bólý jáne olardyń jelisi men tepe-teń­dik jú­ıe­sin paıdalaný ar­qyly ózara is-qı­myl jasaý prınsıpine sáıkes júzege asyrý mańyzdy boldy. О́tken jyldar Qazaqstannyń memlekettik bılik or­gan­da­rynyń praktıkalyq qyz­metinde osy qaǵıdattardyń ómir­sheń­digin 

dálel­dedi. Elimizdiń damý jolyndaǵy oqıǵa­lar­ǵa baılanysty Konstıtýsııaǵa birneshe ret ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Bul ózgerister el bas­qa­rýdyń tıimdi, turaqty, zama­na­ýı júıesin qurýǵa baǵyt­tal­ǵan bolatyn. Soǵan sáıkes memle­kettik bılik tarmaqtary ara­synda ókilettikter qaıta bó­lin­di, olardyń mártebesi baryn­sha aıqyndaldy. Kóptegen konstı­tý­sııalyq túzetý qazaqs­tan­dyq qoǵamdaǵy demo­kra­tııalyq pro­ses­terdi odan ári jetil­di­rý­di maq­sat tutty.

О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyl­da­rynyń birinshi jartysy sol kezde táýelsizdik al­ǵan basqa mem­leketter sııaqty, Qazaq­stan úshin de túrli saıası, áleýmettik, eko­no­mıkalyq qıyndyqtarǵa toly boldy. Atap aıtqanda, ekonomıkany jańa naryqtyq jaǵdaıǵa beıimdeý, qordalanǵan áleý­mettik máselelerdi sheshý, adam qu­qyq­ta­ry men bostandyqtaryn qam­tamasyz etý, memlekettilikti ny­ǵaı­tý, qoǵamdaǵy turaqtylyqty saqtaý problemalary kún tár­ti­binen túsken joq. О́tpeli kezeńniń barlyq kúrdeli mindetin tıimdi quqyqtyq retteýdi qamtamasyz etý óte mańyzdy edi. О́z basym el basshylyǵy, Elbasy tańdap alǵan, álemdik praktıkada synaqtan ótken tabysty memleket qurýdyń eń ma­ńyz­dy qaǵıdattary osy aıtylǵan prob­le­malardyń bar­ly­ǵyn ońtaıly sheshý­diń kepili boldy dep sanaımyn. Jańa táýelsiz memleket qalyptasýynyń al­ǵash­qy kezeńinde memlekettik saıa­sat­tyń basymdyqtary men negizgi baǵyttary aıqyndaldy, sonymen qatar halyqaralyq tájirıbe Qazaqstanyń jaǵdaıyna beıim­de­­le otyryp paıdalanyldy. Árıne, jetis­tik­ter de, sátsizdikter de boldy.

– Siz egemen elimizdiń quqyq qorǵaý júıe­sinde­gi irgeli reformalar tusynda laýa­zym­dy qyzmetter atqardyńyz. Sol ke­z­de qabyldanǵan tarıhı sheshim­der men zań­dardyń qaısysyna erekshe toq­talar edińiz?

– 1995 jylǵy Konstıtýsııa qabyl­danǵannan keıin quqyq qorǵaý júıe­si­n reformalaý jó­nin­de birqatar ma­ńyz­dy saıası jáne quqyqtyq sheshim qa­byl­dandy. Reformalardyń negiz­gi baǵyt­tary Elbasynyń, el Úkimetiniń tujy­rym­damalyq qu­jattarynda aıqyndaldy. Re­for­­manyń mańyzdy mindetteri retinde qylmysqa qarsy kú­res­ti kúsheıtý, memlekettik or­gan­dar­dyń qyzmetindegi sybaılas jemqorlyqty joıý kórsetildi. Adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Júrgizilip jatqan refor­malardyń mańyzdy qaǵıdaty qyl­mys­tyq-quqyqtyq memlekettik saıasat­ty iz­gi­lendirý boldy. Osy kezeńde memle­ket­­tik bılik organdarynda quqyq qor­ǵaý júıesiniń zańnamalyq bazasyn qalyp­tas­tyrý boıynsha aýqymdy jumys júr­gizildi. Qylmystyq, Qylmystyq is júr­gi­zý, Azamattyq kodekster, Ákimshilik qu­qyq bu­zý­shylyq týraly kodeks, bas­qa da normatıvtik-quqyqtyq aktiler qabyl­dan­dy.

– BAQ-qa bergen bir suh­ba­ty­ńyz­da «Biz jumysty súıip is­tedik, eshteńe­den qoryqpaı, ja­ńa zańdardy qabyldap otyr­dyq» degen ekensiz...

– Sebebi zań jobalaryn da­ıyn­daý, zań shyǵarý kezinde depýtattarǵa eshqandaı qysym bolǵan joq. Kez kelgen halyq qa­laý­lysy zań shyǵarý prosesinde qabyl­daǵan sheshimin erkin, esh­kim­­ge jaltaqtamaı, eshteńeden qo­ryq­paı aıta aldy...

– Qoǵamda zańnyń ústemdigin qamta­m­­asyz etý jaıly jıi aıtylady. Osy oraıda zańgerler bıylǵy 1 shildeden bas­tap kúshi­ne engizilgen Ákimshilik rá­sim­­dik-prosestik kodekske jáne soǵan sáıkes qurylǵan ákimshilik sottarǵa úlken úmit artyp otyr. Osy reforma týra­ly Sizdiń pikirińizdi bilgimiz keledi.

– 2021 jylǵy 1 shildeden bastap kúshine engen Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeksi – mańyzdy qoǵamdyq qatynastardy retteıtin erekshe normatıvtik-quqyqtyq akt. Bul – memlekettik organdardyń ishki ákim­shilik rásimderin, sondaı-aq ákim­shi­lik sot isin júrgizý tártibin júze­ge asyrýǵa baılanysty qatynastar. Ko­dek­ste jeke jáne zańdy tulǵa­lardyń jarııa quqyqtaryn, bos­tandyqtary men múd­delerin tolyq iske asyrýdy qam­ta­ma­syz etý, jarııa-quqyqtyq qaty­nas­tar­da jeke jáne qoǵamdyq múddelerdiń teńgerimine qol jetkizý, jarııa-quqyqtyq salada zańdylyqty nyǵaıtý ákimshilik rá­sim­deriniń mindetteri bekitilgen. Ákim­shi­lik sot isin júrgizýdiń mindeti – ákimshilik is­terdi ádil, beıtarap jáne ýaqtyly she­shýdi qamtamasyz etý. Demek tıisti memlekettik organdar, sottar osy quqyqtyq normalardy buljytpaı saqtaǵan jaǵdaıda zańnyń ústemdik qurǵany týraly tujyrymdap aıtýǵa bolady. Kodekste ákimshilik proseske qatysýshylardyń: talapkerdiń, jaýapkerdiń, múddeli tulǵanyń jáne prokýrordyń quqyqtary men mindetteri egjeı-tegjeı ashylyp kórsetilgen. Ákim­shilik rásimderge qatysýshylardyń qu­qyq­taryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin sátti iske asyrýda sýdıalarǵa birinshi satydaǵy sotta ákimshilik isti qaraý kezinde úlken ról beriledi. О́ıtkeni sýdıa isterdi memleket atynan jeke-dara qaraıdy, oǵan erekshe mańyz ben jaýapkershilik beriledi. Osylaısha, Kodekste jeke jáne zańdy tulǵalardyń óti­nishterin, ákimshilik isterdi qaraý ke­zin­de memlekettik organdardyń, sýdıa­lar­dyń, laýazymdy tulǵalardyń qyzmetin retteıtin mańyzdy normalar bekitilgen.

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń adam quqyǵy s­a­la­syndaǵy ári qaraı shara­la­ry týraly» Jarlyqqa sáıkes Úkimetke tıisti tapsyr­ma­lar bergeni belgili. Sizdiń oıy­ńyz­sha, eli­mizdiń adam quqy­ǵyn qam­tamasyz etý sala­syn­da­ǵy ba­sym mindetter qandaı?

– «Qazaqstan Respýblıkasynyń adam quqyǵy salasyndaǵy ári qaraı sharalary týraly» el Prezı­dentiniń Jarlyǵynda adam quqyqtary salasyndaǵy mem­le­ket­tik saıasattyń negizgi ba­ǵyt­tary aıqyndaldy. El Úki­metine naqty is-sharalar tizbesin kózdeıtin adam quqyqtary salasyndaǵy bi­rinshi kezektegi sharalar jos­pa­ryn bekitý tapsyryldy. Adam quqyqtary problemasyn ke­shen­di túrde, ıaǵnı quqyqtar, min­detter jáne múmkindikter dep qarastyrǵan jón. Quqyqtardy jarııalaý ońaı, al olardy júzege asyrý úshin qajetti jaǵdaılar men múmkindikter jasaý qıynyraq. Qazirgi tańda men el Úkimetiniń qoǵamnyń jekelegen salalarynda azamattardyń belgili bir sanattarynyń zańdy quqyqtaryn iske asyrý kezinde olardyń múmkindikterin qamtamasyz etý is-sharalaryn ázirleý jaıly áńgime qozǵalyp otyr dep oılaımyn. Árıne, múgedekterge barynsha qajetti jaǵdaılar men múmkindikterdi jasaý qajet. Atap aıtqanda, múmkindigi shekteýli jandardyń ártúrli ómirlik jaǵ­daı­larynda – bilim alý, jumysqa ornalasý, qoǵamdyq oryndarda júrip-turýy, demalý quqyqtaryn júzege asyrý úshin qoldan kelgen kómekti aıamaǵan jón. Búgingi tańda jumysqa ornalasý, jalaqy tóleý, mansaptyq ósý, balalardy qamqorlyǵyna nemese asyrap alýǵa alǵan áıelder úshin jaǵdaı jasaý kezinde erler men áıelderdiń teńdigi máselesi tolyq sheshimin tappaı keledi. Memlekettik organdar elimizdegi azamattyq qoǵamdy qalyptastyrý máselesine erekshe nazar aýdarýǵa tıis. Bul baǵytta qoǵamymyzdy odan ári damytýdyń ıgi maqsattaryn iske asyrý úshin úkimettik emes uıymdardyń rezerv­terin, jas urpaqtyń zııatkerlik múmkindikterin paıdalaný asa mańyzdy. Bul olardyń memleketti basqarýdaǵy konstıtýsııalyq qu­qyqtaryn iske asyrýǵa yq­pal etedi. Adam quqyqtary úshin qa­jetti múmkindikter jasaý ma­ńyzdy. Alaıda árbir adam­nyń qoǵam ómiriniń túrli sala­la­rynda óz quqyqtaryn tabys­ty iske asyrýy úshin jeke jaýapkershiligi de mańyzdy ekenin esten shyǵar­ma­ǵanymyz jón.

– Keıingi jyldary elimizde júzege asy­rylyp jatqan saıası reformalarǵa kózqa­ra­syńyz qalaı?

– Qoǵamnyń saıası júıesin jańǵyrtý máseleleri el basshy­ly­ǵy, saıası partııalar men úkimettik emes uıymdardyń udaıy basty nazarynda boldy. Sondyqtan Qazaqstannyń táýelsizdigi jyldarynda bul baǵytta kóptegen oń jumys atqaryldy. Qazirgi tańda áleýmettik prosester óte belsendi. Sol sebepti de biz alǵa qoıǵan maqsattarymyzǵa jetý jo­lynda toqtap qala almaımyz. Keıin­gi jyldardaǵy syrtqy faktorlar da qoǵamdaǵy proses­ter­ge úlken áser etti. Post­ke­ńestik keńistiktegi jáne jalpy álemdegi oqıǵalar eldegi jaǵ­daıǵa óz yqpalyn tı­giz­beı qoımady. Mundaı ser­pindi ózgerister memlekettik saıa­sat­tyń basymdyqtaryn jedel ózgertýdi, zańnamalyq bazany jańartýdy, memleket pen basqa da qoǵamdyq ıns­tıtýttardyń kúshterin birik­ti­rýdi talap etedi.           

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Baný ÁDILJAN,

«Egemen Qazaqstan»