Bankterdiń bılep-tósteýine tosqaýyl qashan qoıylady?

Ekonomıkanyń qan tamyryna aınalǵan bankterdiń qoǵamnyń damýyndaǵy róli óte zor. Ony osydan 7 jyl buryn AQSh-ta ıpotekalyq nesıeden bastalǵan álemdik qarjy daǵdarysynyń saldary aıqyn kórsetip otyr. Álemdik qoǵamdastyqtyń bir múshesi retinde odan Qazaqstan da syrt qalmady. Jalpy, qarjylyq qyzmetti elimizde bankterden basqa, ıpotekalyq kompanııalar, nesıelik seriktestikter, uıymdar, qaýymdastyqtar, odaqtar jáne faktorıngtik, forfeıtıngtik, lızıngtik kompanııalar men mıkronesıelik uıymdar da usyna alady.

Ekonomıkanyń qan tamyryna aınalǵan bankterdiń qoǵamnyń damýyndaǵy róli óte zor. Ony osydan 7 jyl buryn AQSh-ta ıpotekalyq nesıeden bastalǵan álemdik qarjy daǵdarysynyń saldary aıqyn kórsetip otyr. Álemdik qoǵamdastyqtyń bir múshesi retinde odan Qazaqstan da syrt qalmady. Jalpy, qarjylyq qyzmetti elimizde bankterden basqa, ıpotekalyq kompanııalar, nesıelik seriktestikter, uıymdar, qaýymdastyqtar, odaqtar jáne faktorıngtik, forfeıtıngtik, lızıngtik kompanııalar men mıkronesıelik uıymdar da usyna alady.

Sarapshylardyń aıtýynsha, qazir qarjylyq qyzmetti usynýshylardyń el ómirine dendep engeni sonsha, qazaqstandyq árbir úshinshi otbasy nesıege táýeldi bolýda. Sondyqtan nesıelik júıeniń basty qatysýshylary bolyp tabylatyn bankterdiń qyzmetine qatysty syn da kún ótken saıyn kóbeıip kele jatyr. Oǵan sońǵy jyldary quzyrly organdarǵa shaǵymdanýshylardyń kúrt óskeni dálel bola alady. Tipti, bul máselege Prezıdent aralasyp, Úkimetke naqty tapsyrmalar júktegeni de esimizde. Alaıda, ázirge onyń nátıjesi baıqalmaı otyr.

Ulttyq bank 2012 jyly sáýir aıynda ekinshi deńgeıli bankterdiń nesıe qorjynynyń sapasyn jaqsartýǵa mamandanatyn «Problemaly kredıtter qory» aksıonerlik qoǵamyn qurǵan bolatyn. Alaıda, onyń da kózge kórinetindeı qandaı da bir nátıjesi baıqalmaıdy. Bankterdiń nesıe qorjynynyń sapasy áli kúnge deıin syn kótermeıtin jaǵdaıda tur. Ondaǵy jumys istemeıtin zaemdar resmı statıstıka boıynsha 2013 jylǵy 1 jeltoqsanda 4 trıllıon 158 mıllıard teńgeni qurady. Bul ekinshi deńgeıli bankterdiń búkil nesıe qorjynynyń 31,4 paıyzyna teń. Ol qazirgi tańdaǵy álemdegi eń joǵary kórsetkish bolyp otyr. Bas bankır Qaırat Kelimbetovtiń aıtýynsha, Qazaqstannyń kórsetkishi jumys istemeıtin bank aktıvi joǵary sanalatyn ózge elderdiń deńgeıinen 2 ese artyq bolyp tur.

Áıtse de oǵan uzaq ýaqyt boıy quzyrly organdar da, áleý­met­taný­shylar men ózge de sarapshylar jetkilikti deńgeıde mán bermeı kele jatyr. Bul seń tek sońǵy jyldary halyqtyń bank­­terge degen narazylyǵy kú­sheıip, ol qoǵamdyq sıpat ala bas­taǵan kezde ǵana setinedi. Qaı­­rat Nematuly Ulttyq bank tóraǵalyǵyna taǵa­ıyn­dal­ǵan­nan keıin tutynýshylarǵa be­re­tin nesıeleriniń paıyzdyq mól­sherlemesi 65 paıyzdan asyp, ol dáleldengen jaǵdaıda Qarjy naryǵy men qarjy uıymdaryn retteý jáne qadaǵalaý komıteti olarǵa qatań shara qoldanatynyn aıtqan edi. Bul málimdemeden keıin oǵan tek tutynýshylar ǵana emes, qoǵamdyq uıymdar da qyzý atsalysyp, ony saıa­sı­lan­dyrýǵa árekettenýshiler boı kórsete bas­tady. Tipti, ony bız­nes­ke aı­naldyrýǵa tyrysýshylar shoǵyry da paıda boldy.

Ekinshi deńgeıli bankterdiń tarapynan da óz aktıvin tazartýda qoldanystaǵy zańnamaǵa kózjumbaılyq tanytýy qazir shekten asyp ketti. Oǵan Ulttyq banktiń ustanǵan saıasaty da óz yqpalyn tıgizýde. О́ıtkeni, onyń tizginin ustaǵan kezde Grı­gorıı Marchenkonyń jumys istemeıtin zaemdaryn 2013 jyly – 20, 2014 jyly 15 paıyzǵa túsirý týraly tapsyrmasyn ekinshi deńgeıli bankter qansha árekettense de oryndaı almaǵan bolatyn. Qazirgi tóraǵa Qaırat Kelimbetov ony 2016 jyldan bas­tap kezeń-kezeńimen 10 paıyzǵa deıin tómendetýdi aldyna maqsat etip qoıýda. Bul úshin olar bıyldan bastap banktermen jeke-jeke kelisim jasamaq. Al onyń qandaı shartpen jasalatyny jalpy jurtshylyq úshin áli qupııa bolyp otyr. Buqaralyq aqparat quraldary túrli deńgeıdegi sot ınstansııalarynda jeńilis tap­qan soń, jany qysylǵannan ke­ıin jurtshylyq nazaryn aýdarý úshin ózine qol jumsaýshylar men ózge de sharalarǵa barýshy­lar týraly jarysa habar ta­ra­tý­da. Bul jaǵdaıdy kúr­delen­dirmese, jeńildetip jatqan joq. Sondyqtan ótken jylǵy 25 qa­zan­da ortalyq bank qarjylyq qyz­metterdi tutynýshylarǵa quqyq­tyq kómek kórsetý týraly resmı habarlama taratýǵa májbúr boldy. Onda BAQ-ta jáne áleýmettik jelilerde adal emes bank praktıkasyn áshkereleý jóninde jekelegen azamattar júrgizetin jumysqa qatysty talqylaýlar belsendi júrgizilip, aqparattar taratylyp júrgeni aıtyldy. Bank klıentteriniń málimetteri boıynsha qaryz alýshylardyń problemasyn retteýge yqpal etý aqyly negizde júzege asyrylatyny eske salyndy. Kredıtterge qyzmet kórsetý boıynsha daýlar týyndaǵan kezde Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetine ótinish jasaý kerektigi qarjy uıymdarynyń klıentterine eskertildi. Ulttyq bank komıteti jáne aýmaqtyq fılıaldary qar­jylyq qyzmetterde jumys istep júrgen jáne áleýetti tutyný­shylaryna tegin quqyqtyq kómek kórsetetini habarlandy.

Bas bankırdiń sózine qaraǵanda, halyqtyń qarjy uıymdaryna qatysty shaǵymdarynyń 60 paıyzy bankterge, al onyń 40 paıyzy qaryzdy qaıta qurylymdaýǵa baılanysty. Alaıda, bul shaǵym­dar­dyń 7 paıyzy ǵana shyndyqqa saı kelýde. Áıtse de bul máselede sarapshylardyń pikiri budan bólekteý. Máselen, «Otanym-elim» halyqaralyq zań kompanııasynyń bas dırektory Omar Saıdtyń aıtýynsha, olar nesıe máselesi boıynsha tutynýshylarǵa 2008 jyldyń jazynan beri qyzmet kórsetip kele jatyr. Osy ýaqyttyń ishinde olardyń keńselerine kúnine eń keminde 100 adam shaǵynyp keledi. Onyń keıbireýi tegin quqyqtyq jáne ekonomıkalyq keńes alyp qaıtsa, endi bireýleri arnaıy kelisimshart jasap, quzyrly jerlerde óz quqyn qorǵaýdy kompa­nııaǵa senip tapsyrýda.

«Bizge shaǵymdanýshylardyń arasynda «BTA Ipotekanyń» eń keminde 2 myń tutynýshysy bar. Olardyń báriniń kepilge qoıǵan bas­panasyn bank qyzmetkerleri túrli joldarmen tartyp al­ǵan. Sondaı-aq, klıentteri ádi­let­sizdiktiń qurbany boldym degen bankterdiń alǵashqy bes­tigine Kaspi bank, ATF bank, Qaz­kommersbank, BTA bank pen Halyq banki enip otyr. Al qar­jylyq qyzmetine qa­tys­­ty tu­tynýshylardan sha­ǵym­daný­shy­lary eń azy Sesna bank. Olarǵa baılanysty jylyna tek bir ǵana shaǵym túsedi. Onyń ózinde bul qarjy ınstıtýtynyń qyz­metkerleri baılanysqan kez­de shaǵymdanýshylar bolsa bir­den ózderine habarlasýdy su­rap, istiń oń sheshimin tabýyna ózderi yqylas bildirýde», deı­di Saıd Esmurzauly. Onyń aı­týynsha, qıturqy jolmen óz­derine qolaıly kelisimge klıent­teriniń qolyn qoıdyryp alǵan bankterdiń júgensizdiginen bas­panasynan aıyrylyp, dalada zar jylap qalǵan adamdar júzdep, myńdap sanalady.

Mysaly, Almaty oblysynyń Qarasaı aýdanyndaǵy Almalybaq aýylynda turatyn Amanqyz Amıtbekova 2006 jyly shilde aıynda «BTA Ipoteka» ıpotekalyq kompanııasynan 3 mıllıon 150 myń teńge qaryz alyp, kepilge úıin qoıǵan kórinedi. Alǵan qaryzynyń aı saıynǵy tólemaqysyn keste boıynsha kelesi jyldyń ortasyna deıin ýaqtyly tólep kelgen ol odan keıin túrli jaǵdaımen ony óteı almaǵan. Al banktiń enshiles uıymy bolsa, klıenttiń ótemaqyny keıinge shegerý týraly ótinishin qabyldamaı, osy ýaqytqa deıingi tólegenderi qaryzdyń ósimi ekenin, al negizgi somanyń áli kemimegenin aıtqan. Keıin 27 mıllıon teńge turatyn baspanasyn 4 mln. 42 myń 400 teńgege satý týraly qujattarǵa onyń qolyn ózderi qoıyp, syrttaı sot sheshimin shyǵaryp alǵan.

«BTA Ipoteka» AQ-tyń 8 qyzmetkeri halyqqa qy­z­met kórsetý ortalyǵynyń qyz­met­kerlerimen sóz baılasý arqyly onyń keli­siminsiz úıimdi óz attaryna resimdep alǵanyn men byltyr ǵana bildim. Ony da ózderin bank qyzmetkerleri dep tanystyryp, páterimniń bank menshigine kóshkeni jáne ony bosatý týraly sot sheshimin ákelgende ǵana. Bul aýdanda men sııaqty bank pen halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy qyzmetkerleriniń jeń ushynan jalǵasqan, sybaılastyǵynyń qurbandary kóp eken. Alaıda, bizdiń eshqaısymyzdyń da qyl­mys­kerlerdi áshkereleý týraly óti­nishimizge jergilikti quqyq qor­ǵaý organdarynan qulaq as­qan jan tabylmaı tur», deıdi A.Amıtbekova.

Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Rahman Alshanov «Shet­elde kásip­kerler ǵana emes, jeke adamdardyń bankrottyǵy sóz bolyp ony zań qorǵap jatsa, bizde ony talaýǵa salýda. Bank jú­ıe­si men nesıe alýshylardyń arasyndaǵy qarym-qatynasty jańa bir júıege keltirý kerek sııaqty. Tartyp alyp 100 myń dollardyń páterin óz tanysyna 10 myńǵa zańsyz satyp jiberetinder qazir az emes. Sondyqtan ekonomı­kalyq, banktik, qarjylyq qaty­nas­tardy qaıta qaraý kerek. Onda pıramıdalardyń tóbesi kórinip tur. Bankrottyq týraly zańdy da qaıta qaraý qajet. Biraq, odan paıda taýyp otyrǵan lobbıster ózgeris engizýge kedergi bolýyn toqtatar emes», degen óz baılamyn aıtyp otyr.

Byltyr jyl sońyna qaraı bas bankır 2014 jylǵy 1 aqpannan bas­­tap tutyný nesıelerin 30 paıyzdan asyrǵan bankterdiń depo­zıt­terdi alý nemese mekeme basshysyn taǵaıyndaýǵa kelisim berý sııaqty lısenzııalardan aıyrylýy múmkin ekenin jarııalady. Ulttyq banktiń málimetine qaraǵanda, jeltoqsanda Qazaq­standaǵy ekinshi deńgeıli bank­ter­diń tutynýshylyq nesıe qor­jynynyń jalpy kólemi 16 pa­ıyzdan aspaǵanymen, 2012 jy­ly onyń 100 paıyzǵa artýy osyn­daı qadamǵa barýǵa túrtki bolǵan kórinedi. Ipotekalyq nesıeniń de bankterdiń eń qymbat ónimi ekenin aıtqan Q.Kelimbetov qazaqstandyqtardyń 5-10 paıyzy ǵana nesıege páter alýǵa qaý­qar­ly ekenin aıtty. Endeshe, biri tirshilik qamymen, ekinshisi, baspana alý úshin bankten nesıe alyp daǵdarys kezinde bıznesi kúıip, ne jumys orny jabylyp, tólem qabiletinen aıyrylǵan adamdardy jalǵyz bas­panasynan aıyrý memleketke syn bolmaq. Osy arada áıgili orys synshysy Nıkolaı Chernyshevsııdiń «Patrıot – otanǵa qyzmet etýshi adam, al otan degenimiz – eń aldymen halyq» degen sózi eriksiz eske túsedi.

Erlik ERJANULY,

jýrnalıst.

ALMATY.

Sýretti salǵan Aıdarbek ǴAZIZULY.