EKSPO shejiresi: Atlanta, 1895 jyl
«AQSh ǵasyrynyń» bastalǵanyn tórtkúl dúnıege pash etken Chıkago kórmesinen keıin eki jyl ótkennen soń, ıaǵnı 1895 jyly Atlanta qalasynda Amerıka qurlyǵyndaǵy kezekti Búkilálemdik jetistikter kórmesi ótkizildi. Bul dúnıejúzilik aýqymdy shara AQSh-taǵy azamattyq soǵystyń ortalyǵyna aınalǵan Djordjııa shtatyndaǵy eń úlken zardap shekken Atlanta qalasyn qalpyna keltirip, odan ári gúldendirýge arnaldy.
EKSPO shejiresi: Atlanta, 1895 jyl
«AQSh ǵasyrynyń» bastalǵanyn tórtkúl dúnıege pash etken Chıkago kórmesinen keıin eki jyl ótkennen soń, ıaǵnı 1895 jyly Atlanta qalasynda Amerıka qurlyǵyndaǵy kezekti Búkilálemdik jetistikter kórmesi ótkizildi. Bul dúnıejúzilik aýqymdy shara AQSh-taǵy azamattyq soǵystyń ortalyǵyna aınalǵan Djordjııa shtatyndaǵy eń úlken zardap shekken Atlanta qalasyn qalpyna keltirip, odan ári gúldendirýge arnaldy.
1895 jylǵy Atlanta Búkilálemdik jetistikter kórmesi ótkizilmesten buryn, oǵan daıyndyq retinde 1881 jáne 1887 jyldary osy qalada Birinshi jáne Ekinshi jalpyamerıkalyq maqta kórmeleri ótkizildi. Atlanta qalasy sol dáýirdegi qul ıelenýshi Ońtústik AQSh-tyń ortalyǵy bolyp tabylatyn. Sondyqtan bul óńirde quldar eńbegin keńinen paıdalanatyn maqta ósirý óndirisi dáýirlep turǵan edi. Sondyqtan da 1895 jylǵy Atlantada ótkizilgen kórme Maqta ósirýshi shtattardyń kórmesi jáne Halyqaralyq jetistikter kórmesi dep ataldy.
Atlanta Búkilálemdik jetistikter kórmesi 100 kúnge sozylyp, 1895 jyldyń 18 qyrkúıeginen 31 jeltoqsanyna deıin jalǵasty. Bul kórmeni 800 myńnan astam adam tamashalady. Kelgen qonaqtardyń arasynda AQSh turǵyndarymen qatar 13 shet memlekettiń ókilderi boldy. Sol kezde AQSh-tyń ońtústiginde oryn alǵan ekonomıkalyq jáne qarjy qıyndyqtaryna qaramastan, kórme óziniń aldyna qoıǵan maqsatyn oryndady. Azamat soǵysy kezinde órt shalyp, úlken kúızeliske ushyraǵan Atlanta qalasyn óńirlik isker ortalyqqa aınaldyrý maqsatynda ınvestısııa tartý úshin kórmeniń yqpaly orasan zor boldy.
Jalpy, HIH ǵasyrda óńirlerde oryn alǵan kúrdeli oqıǵalardyń saldaryn jeńildetý, aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalyn jańǵyrtý maqsatynda óte tıimdi shara – álemdik kórmeler men jármeńkeler ótkizý erekshe dástúrge aınalǵan edi. Radıo jáne televızııa damymaǵan sol kezeńde álemniń ár túkpirinde bolyp jatqan tehnıkalyq jetistikterdi pash etip, tehnologııalar almasýdyń jalǵyz ǵana joly osy búkilálemdik kórmeler bolatyn. HIH ǵasyrdaǵy ónerkásip revolıýsııasy, sol kezeńdegi adamzattyń romantıkalyq bolashaqqa, tehnıkalyq órkenıetke umtylǵan aldyńǵy qatarly ókilderiniń aqyl-oıy osylaı dúnıege búkilálemdik jetistikter kórmesi ıdeıasyn ákeldi. Mine, sodan beri ótken 160 jyldan astam ýaqyttan beri álemniń damyǵan memleketteri búkil dúnıe júzine qoǵamdyq mańyzy bar salalardaǵy ózderiniń qol jetkizgen jetistikterin pash etip, basqalardyń shyqqan bıigimen salystyryp, baǵalaýdy dástúrge aınaldyryp keledi.
Atlanta AQSh-tyń ońtústigindegi Djordjııa shtatynyń ortalyǵy retinde 1861-1865 jyldardaǵy azamat soǵysynyń barlyq aýyrtpalyǵyn bastan keshirdi. AQSh tarıhynda zor aýyrtpashylyqtarmen oryn alǵan azamat soǵysynyń qyzǵan kezinde, ıaǵnı 1864 jyly Atlanta úshin uly shaıqas bastaldy. Qalaǵa general Sherman bastaǵan soltústikshilerdiń áskeri basyp kirdi. Qalany aıamaı tonap, qıratqannan keıin general Sherman ony túbirimen órteýge buıryq berdi. Bul oqıǵany ataqty «Jel aıdaǵandar» («Ýnesennye vetrom») romanynyń keıipkeri bylaı sýretteıdi: «Konfederattar áskeri Atlanta qalasyna qaıtyp oralǵanda árbir jerden qara kúldiń ortasynda soraıyp qalǵan peshtiń murjalaryn, órt jalynynan qara kúıege aınalǵan kirpish úıindilerin, otqa oranyp, kómirge aınalǵan aǵash dińgekterin kórdi. Osy alapat órtten keıingi kúlge aınalǵan qala kóshelerinde kúıik shalǵan ólikter teńkeıip jatty...». Mine, osyndaı kúızeliske ushyraǵan Atlanta qalasynyń jarasyn jazýǵa uzaq ýaqyt kerek boldy. Bul rette qalanyń odan ári jańǵyryp, jańarýyna dúrkin-dúrkin ótkizilgen óńirlik Maqta kórmeleri men 1895 jylǵy Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń áseri erekshe zor boldy.
Atlantadaǵy Búkilálemdik kórmeni ótkizýge 2 mıllıon dollardan astam qarjy jumsaldy. AQSh-tyń ońtústigindegi 6 shtaty osy kórmede arnaıy óz pavılondaryn saldy. Bul kórmede óńirdegi kólik, qaıta óńdeý, aýyl sharýashylyǵy jáne taý-ken óndirisi salasynda qol jetkizilgen jetistikter keńinen kórsetildi. Jalpy, kórmede 6 myńnan astam jádigerler kelýshilerdiń nazaryna usynyldy. Kórmeni tamashalaýǵa kelgen qonaqtardyń kóńilin aýlaý maqsatynda kóptegen oıyn-saýyq sharalary ótkizildi. Kórermenderdiń ishindegi batyldary «Fenıks» atty bıikten tamashalaý dońǵalaqtaryna shyqty. Osy kórmege arnap tropıkalyq saıabaq uıymdastyryldy. Qazir bul saıabaq Atlanta qalasynyń ataqty Botanıkalyq saıabaǵy atalady.
1895 jyly 18 qyrkúıekte Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń ashylý saltanatynda áskerı orkestr óner kórsetti. Saltanatqa jınalǵandardyń aldynda saıasatkerler men bıznesmender, qala basshylary sóz sóıledi. Jınalǵandar aldynda alǵash ret qara násildi aǵartýshy jáne amerıkalyq negrlerdiń azattyq jolyndaǵy kúresi basshylarynyń biri Býker T.Vashıngton sóz sóıledi. Ol aıtqan jalyndy sózder tyńdaýshylardy ártúrli áserlerge bóledi. Býker T.Vashıngtonnyń osy sózi «Atlantalyq mámile» degen atpen tarıhta qaldy. Býker T.Vashıngton Amerıka tarıhyndaǵy aq násildiler aldynda sóz sóılegen alǵashqy qara násildi adam retinde de tarıhqa endi. 1895 jyldyń 26 jeltoqsany Negrler kúni («negr» sózi ol kezde kemsitýshilik sóz bolyp sanalmaıtyn) dep jarııalandy. Osy bir aıtýly kúnge amerıkalyq ataqty sazger Djon Fılllıp Saýza óziniń ataqty «Maqta koroli» marshyn shyǵaryp, ony Djordjııa shtatynyń turǵyndaryna arnady. AQSh-tyń negizgi maqta ósirý aımaǵy osy Djordjııa shtaty bolatyn HVIII ǵasyrdan HH ǵasyrdyń bastapqy kezeńine deıin maqta aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń eń basty daqyly bolyp sanaldy. Maqta óndirisinde negizinen quldardyń eńbegi paıdalanyldy.
Atlantada ótken Búkilálemdik kórmege qoıylǵan jádigerlerdi atap ótý úshin 1573 arnaıy medal taǵaıyndaldy, onyń 634-i altyn medal bolatyn. 1895 jylǵy EKSPO Atlanta qalasynyń odan ári gúldenýine ózindik qoltańbasyn qaldyrdy. Kórme qalashyǵynda salynǵan pavılondardyń kópshiligi keıinnen buzyldy. Biraq, kórme qalashyǵy qalalyq park retinde kúni búginge deıin saqtalyp qalǵan.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
