Egıpette ótken jańa konstıtýsııa jónindegi referendým sońǵy kezde arab dúnıesindegi eń úlken de saıası kúrestiń ot-jalynyna oranǵan eldiń ómirindegi betburysty oqıǵa bolǵany anyq.
HALYQ ZAIYRLYLYQ SIPATTY QALADY
Egıpette ótken jańa konstıtýsııa jónindegi referendým sońǵy kezde arab dúnıesindegi eń úlken de saıası kúrestiń ot-jalynyna oranǵan eldiń ómirindegi betburysty oqıǵa bolǵany anyq.
Syrt qaraǵanda, bul referendýmdy memlekettik tóńkeris (Hýsnı Múbáraktyń taqtan taıdyrylýy), oppozısııanyń bılikke kelýi («Musylman baýyrlar» qozǵalysynyń jeńisi, Muhammad Mýrsıdiń prezıdenttikke saılanýy) sııaqty álemdi tańdandyrǵan oqıǵalarmen salystyrýǵa kelmeıtindeı kórinedi. Shyn máninde, sol memlekettik tóńkeristen keıin de, bılikke ıslamısterdiń kelýinen keıin de eldiń aldaǵy baǵyt-baǵdary aıqyn emes bolatyn. Halyq bolashaqqa dúmbilez kóńilmen qarady, kúmándi dúnıe kóp edi.
Al myna referendýmnyń orny bólekteý. Budan jurt burynǵy kún saıynǵy atys-shabys, úreń-súreńniń ornyna, yntymaqqa, tynysh qalypty ómirge betburysty kórip otyr, ondaı jaǵdaıdy qalyptastyrý úshin ony búkil halyq bolyp qoldaý qajettigin de jurt túsingendeı. Oǵan halyqtyń 95 paıyzynyń jańa konstıtýsııany jaqtap daýys bergeni de aıqyn dálel.
Kúni keshe osy halyq búginde qamaqta otyrǵan Mýrsıdi saılaýǵa da, ol usynǵan konstıtýsııany qoldaýǵa da daýys bergen. Halyq sol jańa bılikten, onyń baǵytynan úmit kútti. Sol úmitten kórgenderi, joǵaryda aıtqandaı, atys-shabys, qyryp-joıý. Eldiń 10-15% halqyn quraıtyn hrıstıan kopttarǵa qarsy zorlyq-zombylyq, hrıstıan shirkeýlerin qıratý taǵylyq áreketteri ıslamısterdiń musylman qaýymy aldynda da zulymdyq bet-beınesin kórsetip, halyqtyń narazylyǵyn týǵyzdy.
Munyń aqyry áskerılerdiń ıslamısterdi bılikten taıdyrýyna soqtyrdy. Búgingi referendým sol áskerıler áreketiniń jalǵasy desek te bolady. Solaı degende, olardyń bolashaq baǵyt-baǵdaryn ańǵartatyn, belgili dárejede saıası negizin ańǵartatyn oqıǵa. Al ony halyq, daýys berýshiler qoldap otyr.
Referendým nátıjesi ártúrli pikir týdyrýy múmkin. Daýys bergenderdiń 95 paıyzy jańa konstıtýsııany jaqtap daýys berdi desek te, oǵan saılaýshylardyń 50 paıyzdaıy ǵana qatysqany bireýlerge az kórinedi. Biraq, ol az emes. Kúni keshe bılikte bolǵan «Musylman baýyrlar» qozǵalysy referendýmǵa boıkot jarııalady. Olardyń yqpalyndaǵy halyqtyń sany aıtarlyqtaı. Bir úıdiń otaǵasy ıslamıst bolsa, bul úı daýys berýge barmaıdy degen sóz. Sondaı-aq, ıslamıster ózderi qatyspaǵany óz aldyna, basqalardy qorqytyp-úrkitýge de bardy. Bir jerlerde daýys berý ýchaskelerine shabýyl jasap, odan qaza tapqandar, jaralanǵandar da boldy. Lıberaldar da áskerıler bastamashy bolǵan sharaǵa qatyspaıtynyn málimdegen.
Osyndaı jaǵdaıda halyqtyń jartysynan astamy daýys berýge qatysyp, onyń túgelge jýyǵy jańa baǵytty qoldaǵany óte joǵary kórsetkish. Jurt qoldaǵan konstıtýsııada memlekettiń dinge qatysty sıpaty naqty aıtylmaıdy. Mýrsıdiń konstıtýsııasynda ıslamıstik sıpat aıqyn kórsetilse, jańa konstıtýsııada zaıyrlyq sıpat atalmaǵanmen, bas qujattyń jalpy mazmunynan ony ańǵarý qıyn emes. Sirá, ony jasaǵandar, ıaǵnı jazǵandar dinniń orny aıryqsha eldiń halqynyń kóńil kúıin de esepke alǵan bolý kerek.
Sóıtse de, bul konstıtýsııany erekshelendiretin bir jaı bar – onda áskerılerdiń orny, olardyń quqy aıryqsha atalǵan. Bul jaı biraz jurtty shoshytýy da yqtımal. Ásirese, Batys elderi, demokratııalyq ustanymdaǵy elder muny qoldamasy anyq. Tipti, Egıpetti polıseılik memleket qataryna qosýy da múmkin. Al biraz adam eldiń qazirgideı turaqsyzdyq jaǵdaıynda áskerı tártiptiń qajettigin de alǵa tosady.
Referendým, onyń nátıjesi eldegi jaǵdaıdyń ońǵa bet burýyna yqpal etedi degen úmit basym.
KÚSh KО́RSETIP JAQSY ATANA ALMAISYŃ
Túrik aǵaıyndar taǵy da shaıqasyp jatyr. Telearnalar eldiń bas qalasy Ystambuldaǵy halyq pen polısııanyń qaqtyǵysyn qaıta-qaıta kórsetedi. Kim jeńedi deıtin emes, elde tóbeles beleń alǵanynyń nesi jaqsy deısiń.
Kezekti qaqtyǵysqa sebep – Internetke senzýra engizý jónindegi zańǵa qarsylyq. Sebep degennen góri ony jeleý dese bolar. Bılik halyqtyń kóńil-kúıin esepke alǵysy joq, bul áreketim oǵan jaqpas-aý demeıdi, onyń mundaı keýdemsoqtyǵyna ashynǵan halyq ta qarsylyqpen jaýap beredi. Eki jaq taıtalasady. Odan ne shyqty? Bir-birimen arasy alshaqtaıdy. Basqa túk te emes.
Mundaı teketires túrik qoǵamyna birazdan beri tán bolyp otyr. Jalpy sıpatyna qarasań, 11 jyldan beri bılik tizginin ustap kele jatqan Ádildik jáne damý partııasy (ÁDP) men onyń serkesi, eldiń premer-mınıstri Redjep Taıyp Erdoǵannyń astamshyldyq, belden basqandaı áreketteri kópshilik tarapynan qarsylyq týdyryp otyrǵanǵa uqsaıdy. Osy on jyldan astam ýaqytta eldiń aıtarlyqtaı ekonomıkalyq tabysqa jetkeni de shyndyq. Bıliktegilerdiń halyq tarapynan belgili dárejede qoldaý tapqany da ras. Biraq, bul áste de bıliktegilerdiń basqalardyń, tipti, kópshiliktiń pikirimen sanaspaýyna quqyq bermeıdi. Burynǵydaı emes, endi halyq bıliktiń, úkimettiń orynsyz degen áreketterine qarsylyq bildiredi.
Burynǵylary óz aldyna, ásirese, úkimettiń jemqorlyqqa qarsy kúreske shyqqan eldiń quqyq qorǵaý oryndary basshylaryn qýǵyndaýy aqylǵa syımaıtyndaı kórinedi. Sirá, mundaı jaǵdaı basqa elderdiń, eń aldymen, órkenıetti elderdiń ómirinde kezdespegen de shyǵar-aý. Jemqorlyqpen kúres qaı jerde bolmasyn ulttyq múddege saı keledi. El múddesin qorǵaıtyn úkimet ony qoldaýǵa tıis. Al bul elde kerisinshe bolyp otyr.
Ras, sol quqyq qorǵaý mekemeleri jemqorlyqqa qarsy kúresin óte qupııa júrgizgen, ony, tipti, úkimet basshylarynan da jasyrǵan. Oǵan sol úkimet basshylary myqtap «ókpeleýi» múmkin-aý degenmen, muny qazir aqtaýǵa bolatyny, túsinýge bolatyny ańǵarylyp otyr. Sony aldyn ala úkimet bilgende, «Úlken para» deıtin sol aıtýly sharany júzege asyrmasy anyq edi. Oǵan úkimettiń búgingi áreketteri dálel. Jaqynda ǵana eldiń bas prokýrory, onyń bes orynbasary, 16 provınsııa polısııasynyń basshylary qyzmetinen qýyldy. Odan burynyraqtaǵy qýylǵandar óz aldyna.
Bılik pen halyqtyń qaqtyǵysy aldaǵy ýaqytta da jalǵasýy yqtımal. Naýryz aıynda elde mýnısıpalıtettik saılaý. Onda ÁDP biraz ornynan aıyrylýy múmkin. Sarapshylar parlament saılaýy dál qazir óter bolsa, bul partııa jeńilis tabar edi degendi aıtady. Biraq, saılaý kelesi jyly ótedi. Bıylǵy tamyzda – prezıdenttik saılaý.
Búginge deıin prezıdenttik saılaýǵa aıryqsha mán berilgen edi. Dál qazir ol báseńdep qaldy. Onyń da syry bar. Zań boıynsha bul elde premerlikke qatarynan tek eki ret qana taǵaıyndalady. Sodan da Erdoǵan alda prezıdenttik saılaýǵa túspek bolǵan. Sol úshin de ózimen birge bul qyzmetke biraz bılik ókildigin ala ketpek oımen parlamentte prezıdentke joǵary ókildik berýdi maquldatpaq edi, oǵan parlamentarııler kónbeı qoıdy. Búgingi qalyptasqan jaǵdaıda Erdoǵannyń sol saılaýǵa túse qalǵanda, onda jeńiske jetýi de neǵaıbyl.
Kúsh kórsetip, ásirese, halyqqa kúsh kórsetip bedel jınaı qoımaısyń. Túrik elinde bılik tizginin ustaǵandar sony eskermeı otyrǵan syńaıly.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
