Ár oqýshynyń qajettiligine beıimdelgen is-sharalar uıymdastyrylady. Bul ár balanyń jeke tulǵa retinde táýelsiz bolý sezimin oıatady. Muǵalimder ınklıýzıvti bilim berý praktıkasyn meńgergen. Olar bastaýysh synypqa barar aldynda osy kishkentaı balalardy qalaı qoldaý kerektigin biledi.
Eń bastysy, ata-analar mektepke deıingi mekemede úlken ról atqarady. Osylaısha, qoldaý men baǵalaýdyń mańyzyn sezinedi. Balalarǵa osyndaı jylylyq tanytý arqyly jergilikti qoǵamdastyq ta jaqsaryp, áleýmettik birlik kúsheıedi.
Orehovısa qalasyndaǵy baǵdarlamanyń tıimdiligi adamnyń uzaq merzimdi damýy úshin týǵannan bastap bes jasqa deıingi kezeń óte mańyzdy ekenin kórsetedi. Bul burynnan bar shyndyq. Osy merzimde mı tez jetiledi.
Sondaı-aq keleshekte densaýlyǵymyzdyń qandaı bolatyny, mektepte qanshalyqty alǵyrlyq tanytatynymyz, qyzmetimizdi qanshalyqty tıimdi atqaratynymyz da osy kezeńge baılanysty. О́mirge qajetti daǵdylar dál osy ýaqytta damıdy.
Joǵary sapaly bilimdi erte bastan berý osyndaı daǵdylardy damytýǵa kómektesedi ári keleshekte keremet paıda ákeledi. AQSh zertteýshileri keıingi 50 jyl boıy osyndaı baǵdarlamalarǵa 1960 jyldary qatysqan balalarǵa onyń áserin zerttegen eken.
Olar erte jastan oqytýǵa qatysý balalardyń enjarlyq pen jalqaýlyǵyn tómendetetinin, orta mektepti bitirý deńgeıin 11 paıyzǵa arttyrǵanyn anyqtady. Bul balalardyń arasynda oqýdan shettetilgender óte sırek. Jumysqa ornalasý nátıjeleri men jalpy psıhıkalyq ál-aýqaty jaqsy. Sondaı-aq qylmysqa beıimdiligi de óte tómen.
Basqa elderde júrgizilgen zertteýler de osy pikirdi qostaıdy. Chılıde tórtinshi synyp oqýshylaryna júrgizilgen taldaý kórsetkendeı, mektepke deıingi mekemelerge barǵan balalar, ásirese tabysy tómen otbasynan shyqqan balalar osyndaı baǵdarlamaǵa qatyspaǵan baldyrǵandarǵa qaraǵanda oqý men matematıkany jaqsy meńgergen. Indonezııada erte jastaǵy bilim kedeı men baı balalar arasyndaǵy tildik, tanymdyq damý, qarym-qatynas, jalpy bilim men áleýmettik jaqtaǵy minez-qulyqtaǵy alshaqtyqty azaıtqan.
IýNESKO-nyń bilim berýdi baqylaý jónindegi jahandyq esebi – Right from the Start jaqynda zertteý júrgizgen. Baǵdarlamanyń alǵashqy jyldardaǵy osyndaı tabysyna qaramastan, negizinen kedeı jáne tabysy ortasha elderde árbir bes balanyń ekeýi áli kúnge deıin mektepke deıingi synyptarǵa qatysa almaıdy.
Múgedektigi, ulty, tili, kedeılik, kóshi-qon nemese qonys aýdarý sekildi sebepterdiń saldarynan balalardyń múmkindigi shektelgen. Sondaı-aq tamaqtan qaǵylyp, densaýlyǵy nasharlaǵan. Olar mektepke deıingi tárbıege qol jetkize almaıdy.
Baı men kedeılerdiń balalary arasyndaǵy mektepke deıingi synyptarǵa qatysý aıyrmashylyǵy anyq baıqalady. Afrıkanyń keı elinde bul kórsetkish 60 paıyzdan asady. Etnostyq alshaqtyq ta úlken ról atqarady. Mysaly, Grekııada mektepke deıingi bilim berý mekemelerinde tárbıelenýshilerdiń jalpy sany 84 paıyzdy quraıdy. Solardyń ishinde romalyqtardyń 28 paıyzy ǵana mektepke deıingi bilimdi alady.
Right from the Start bárine birdeı bilim berý múmkindigin qarastyrý ınklıýzıvti damytýda úlken ról atqarýy múmkin ekenin aıtady. Barlyq balaǵa shyǵý tegine, jeke basyna nemese qabiletine qaramastan, mektepke deıingi bilim alýǵa múmkindik berý keıinirek olardyń oı-órisin keńeıtedi. Biraq kóptegen elde muny kezdeısoqtyq retinde qarastyrady. Álem elderiniń 28 paıyzy ǵana barlyq balalar úshin mektepke deıingi daıyndyqty mindettegen.
Qoljetimdilik – máseleniń bir bóligi ǵana. Eń kedeı elderde mektepke deıingi mekemelerdiń kóbi qarjylandyrylmaıdy jáne sapaly ınklıýzıvti bilim berýge qajetti quraldarmen jabdyqtalmaǵan. Balalar sapaly bilim alýy úshin qaýipsiz mektepter, belsendi ári tıisti daıyndyqtan ótken muǵalimderdiń kómegi qajet. Biraq erte bilim berýdi shekten tys arttyryp jiberý de balalarǵa zııan.
Malavıde bala kútimi ortalyqtarynyń qyzmetkerlerine júrgizilgen saýaldamaǵa súıensek, olardyń úshten biri ǵana tıisti biliktilikke ıe eken. Biraq sapa máselesi tabysy joǵary elderde de bar. Mysaly, Italııanyń Toskana aımaǵynda muǵalimderdiń shamamen 60 paıyzy ımmıgrant, bosqyn jáne roma oqýshylarynyń qajettiligimen tanys emes ekenin aıtqan.
Covid-19 pandemııasy osyndaı órship turǵan teńsizdikti odan ári kúrdelendirdi. Osylaısha, bilim berýdi ınklıýzıvti túrde bastaýdy odan ári kúsheıte tústi. Maýsymda Ulybrıtanııada ótken G7 sammıti kezinde AQSh-tyń birinshi ledıi Djıl Baıden men Kembrıdj gersogınıasy Ketrın erte jastan bastap kútim men bilim berýdiń mańyzyna erekshe ekpin berdi.
Kúsh-jigerdi kúsheıtý jáne yntymaqtastyqty nyǵaıtý úshin úkimetter men halyqaralyq uıymdar kúzde ár balanyń mektepke deıingi synypqa barýyn qamtamasyz etý maqsatynda erte bilim berý boıynsha jańa jahandyq seriktestik strategııasyn iske qosady.
Elderdiń erte bilim berýge tıisinshe basymdyq kórsetýi óte mańyzdy. Olar muǵalimderdiń ınklıýzıvti bilim berýge daıarlyǵyn jáne oqý baǵdarlamalarynda balalardyń ártúrliligin eskerýin qamtamasyz etýge tıis. Osy derekterdi jınap, olardy muqııat zerttep, biraz sharýa atqarý kerek. Al úkimetter erte bilim berý baǵdarlamalaryna quıylatyn ınvestısııany ulǵaıtýǵa tıis.
Álem kóshbasshylary pandemııadan keıin «jaqsyraq qalpyna kelýge» birneshe ret ýáde berdi. Bilim máselesinde olar ony basynan bastap durys jasaýǵa tıis.
Manos ANTONINIS,
IýNESKO-nyń bilim berýdi baqylaý jónindegi jahandyq esebiniń dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
