«Ańshy hıkaıasy» toptamasynan
El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary bolatyn.
Eren erteńgilik jumys bólmesine kirgeni sol edi, ústel ústindegi kók telefon qoldy-aıaqqa turmaı bezektep jatyr eken. Qońyraý qala jaqtan sııaqty... Aýyl arasy, dos-jarandardyń telefon shyryly momaqan, múláıim bolýshy edi. Mynaý ústemdigin sezdirgen, «tez ala qoımadyń» degendeı óktem, ashýly, doly shalys.
Umtylyp baryp Eren telefonnyń qulaǵyna jarmasty.
«Ańshy hıkaıasy» toptamasynan
El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary bolatyn.
Eren erteńgilik jumys bólmesine kirgeni sol edi, ústel ústindegi kók telefon qoldy-aıaqqa turmaı bezektep jatyr eken. Qońyraý qala jaqtan sııaqty... Aýyl arasy, dos-jarandardyń telefon shyryly momaqan, múláıim bolýshy edi. Mynaý ústemdigin sezdirgen, «tez ala qoımadyń» degendeı óktem, ashýly, doly shalys.
Umtylyp baryp Eren telefonnyń qulaǵyna jarmasty.
– Áı, qaıda júrsiń? – dedi arǵy jaqtaǵy tarǵyl daýys. Eren Jumaǵulov aýdandyq ańshylar qoǵamynyń tóraǵasy edi. Al, myna daýys – oblystaǵy óziniń tikeleı bastyǵy Amangeldi Qalmaqbaev eken.
– Jumystamyz ǵoı...
– Jumysta bolsań bylaı... shuǵyl tapsyrma bar. Muqııat tyńdap al!
– Qulaǵym sizde!
– Taǵy bir meıman kele jatyr... Jaqsylap qarsy alyńdar!
– Qashanda daıynbyz ǵoı... Taǵy shetelden be?
– Endi qalaı dep ediń? Japonııadan! О́zimiz sekildi qysyq kóz bireý eken.
– Buıyrsańyz bopty! Qaıda salý kerek?
– Aıýǵa!
– M-m-m! Taǵy da aıý ma? О́zińiz bilesiz, bizdiń jaqta aıý azaıyp ketti ǵoı. Bul japonǵa aıýdy qaıdan tabam? – dep Eren qońqyldaı bastap edi, bastyǵy:
– Tabasyń! – dep sózin bólip jiberdi. – Aqshasyn tóledi, lısenzııasy qolynda. Endi ne kerek saǵan? Aılatyp jatsa da, qalaǵanyn taýyp ber! Aıtýyna qaraǵanda, oǵan seniń chýchelań da, terisi de kerek joq sııaqty. Aıýdyń óti kerek deıdi.
– О́ti deısiz be?
– Iá, aıýdyń óti...
– Terisi kerek joq dedińiz be?
– Aıtyp turmyn ǵoı, keregi joq... Patsha kóńiliń qıyp jatsa, terisin maǵan syıla! – Amantaı bastyǵy qarqyldap kúlip jiberdi. – Qonaq qazir sen jaqqa kólikpen shyǵady. Bizdiń mekemeniń shopyry aparyp salady. Arǵy jaǵy seniń quzyretińde... Japonsha til bilýshi me ediń?
– Problem joq, dúnıejúzi ańshylarynyń tili ortaq! – dep Eren baıyppen jaýap qatty.
– Jaraıdy, jaraıdy, bizdiki ánsheıin qaljyń da.
– Tapsyrmańyz osy ma?
– Osy... Uıatqa qaldyrmassyń?
– Belgili sharýa ǵoı...
Eren telefonnyń qulaǵyn jaılap ildi de, jaǵyn taıanyp otyryp qaldy. Hatshy qyzdy shaqyryp, О́rikbaı Jaısańbekovty izdetti.
О́rikbaı mańaıdaǵy aýyldyń birinde turatyn kásibı ańshy edi. Osydan úsh kún buryn ýsháskesin aralap júrgende áldebir sary aıýdy kórgenin telefonmen habarlaǵany bar. Sol habary ras bolsa, ol «apam» uzap qaıda kete qoıdy deısiń... Júrgen shyǵar sol mańaıda maıpańdap qystyq maıyn jınap, jıdegin jep. Myna sharýany bas biletin sol О́rikbaıǵa tapsyrǵandy jón kórdi.
***
Japondyq «ıntýrańshynyń» aty-jóni – Kasýo Mýrasakı eken. Qyryqtarǵa ıek artqan orta boıly, buraýdaı tartylǵan tarazy kisi. Qalanyń kók tútininde emes, dalanyń jel qaqqan aptabynda kóbirek júrgeni bet-júzinen, shıraq minezinen kórinip-aq tur. Kelgen kúni aýyldaǵy aǵylshyn tiliniń muǵalıma qyzy arqyly sýyrtpaqtap tildesken bolysqan. Sodan uqqandary – Mýrasakı-san ańshylyqty kásip etpepti, kádimgi jer kezgen áýesqoı týrıst bolyp shyqty.
Aıý ótinen Shyǵys medısınasynda, ásirese, japon elinde asa qymbat dári-dármek jasalatynyn Eren de estigen. Ol jaıynda bul óńirde alypqashpa áńgimeler de barshylyq... Osydan birneshe jyl buryn aıý ótin izdep Altaıǵa japondyq kásipkerler kelse kerek. Pysyq qazaqtar olarǵa saqtap júrgen aıý ótin ótkizip, shash etekten baıyp qalypty. Dándegen japondyqtar araǵa jyl salyp taǵy da keledi ǵoı. Baılap qoıǵan aıýlary joq, qazaqtar endi ne istesin? Keıbir jylpyń aǵaıyn taǵy da yrjalaqtap olardyń aldarynan shyǵyp, aıýdyń ornyna buqanyń ótin ótkizip jiberipti. Sodan japondyqtar qaıtyp bul mańaıǵa aıaq baspaı ketse kerek. Qazaqtyń da bıznesi osymen támam bolǵan eken.
***
Meımanǵa aýdan ortalyǵynda arnaıy dastarqan jaıylyp, qazaqy syı-sııapat pen qurmet kórsetildi. Ortalyqta bir túnetip, ertesinde Eren kerek-jaraqtyń bárin mashınaǵa artty da, meımandy О́rikbaıǵa ertip taýǵa qaraı shyǵaryp saldy.
Kún tabaǵy taıpalyp jambasqa eńkeıgen shaqta bular sheteldik ańshylar úshin arnaıy daıyndalǵan kordonǵa qulaǵan. Kordon degeni – qaraǵaıdan qıyp salǵan kottedj ráýishti qos bólmeli qonalqy úı-tin. Samaladaı sap túzegen qaıyńdy toǵaıdyń yqtasyn jaǵynan oryn tepken. Qasynda shaǵyn qara monshasy bar. Monshanyń irgesinde syldyrap móldir bulaq aǵyp jatyr. Bulaqtyń arǵy betinde omartashy kerjaqtyń jupyny meken-jaıy qaraıady. Seldir saqal, sıdam shash súlkıgen Selıvan shal osy kordonnyń kúzetshisi esepti eken. Sol qońtorǵaı tirligine tıtimdeı bolsa da tıyn-teben alyp, kemıek kempiri ekeýi shaılyǵyn aıyryp otyrǵan syńaıda.
Búgin osy arada aıaq jazyp dem alyp, aıý qaraýǵa erteń ertemen shyǵatyndaryn qonaqqa ymdap uqtyrǵan bolysty. Basqadaı kóńil jazyp, kósilip sóılesýge til qurǵyry jetpedi. Áıtpese, Japonııa jańalyqtaryn estip, ol jaqtaǵy ańshylyqtyń jaıynan áńgime tyńdasa artyq bolmas edi.
Dastarqannan soń Mýrasakı-san fotoapparatyn arqalap tómendegi oıpatqa qaraı ketti. Kóshken aýyldyń qıraǵan jurtynan ne izdemek bolǵany belgisiz.
Qalǵan úsheýi erteńgi asa qaýipti saparǵa daıyndyqqa kiristi.
***
О́rikbaı kómekshilikke eki jigitti qosa ertip, Mýrasakımen birge tań qarańǵysynan atqa qonǵan. Nursannyń ańshylyqqa úıretip júrgen laıka tóbeti de bularmen birge ere shyqty. Syńaraıaq qyltamen úsheýi qazdaı shubyryp Mohnatka taýyn baýyrlaı tartty. Bul jaqqa salt at bolmasa, mashınadan qaıyr joq. Tipti, keıbir tusta at ta júre almaıtyn shatqalań shataǵy jetedi. Qorjyndaǵan qara qorym, aıqysh-uıqysh jyǵylǵan aǵash, sıda butaq, baqasy baqyldaǵan saz batpaq.
Áneý kúni ýsháskeni aralap júrgende alystan dúrbi salyp Tesnaıa ózeniniń qaınaryndaǵy oıystan áldebir sary aıýdy kórgeni bar edi. Tesnaıa, atyna saı, taýdyń tar óńeshinde qysylyp, alqynǵan asaý ózen. О́zen shatqaly jan baspaǵan jyńǵyl toǵaı, tasty qorym, jarbıǵan jarqabaq. Sondyqtan sýdyń basyna barý úshin aldaǵy qojyr tasty, salba samyrsyndy Mohnatka taýyn alqymdap asyp túsýge májbúr.
Jalpy, bul mańaıdy erteden Patrıarh Nıkonnyń reformasynan qashyp-pysyp, jer aýyp kelgen «raskolnıkter» mekendegen. Sodan da bolar, jer-sý attarynyń bári til buraǵan bóten sózder. Sonaý jetpisinshi jyldardan bastap starover-kerjaqtar da bul aradan kóshe bastady. Qalaǵa ketti, dalaǵa ketti, orystarymen sińisip, jan-jaqqa tarap taýsylýǵa taıaý. Qazir ár jerde bir omalyp omartashy shaldyń otyrǵany bolmasa, qara ormandaı qalyń kerjaqtan tuqym da qalmaı barady. Jalǵannyń jarymyna jaıylǵan mynaý quladúz búginde meńireıip ıen jatyr.
Baqsa, naryqqa endik, mal tabýdyń jóni osy eken dep, sońǵy jyldary ańshylyqty asyra jarnamalap ketken tárizdimiz. Úkimet ańshylyqpen mamyr asyp baıyp ketetindeı jospar júktep, mindet artyp qoıatyny yńǵaısyz-aq sharýa. Sonyń saldary ǵoı, kóktem men kúzde sheteldik ańshylardyń bul óńirdi maıly ishekteı aınaldyryp alǵany. Jyltyńdap ár elden kelgishter kóbeıip ketti. Betteri bedireıip, aýyzdary qısaıyp tek qana buǵy men aıýdy ataıdy. Elik pen kúdir sııaqty maıda-shúıdeni mensinbeıdi. Sóıtip bóten jurt atyp azaıtty ma, álde maıdan ashqandaı myltyq daýsynan úrkip jer aýyp ketti me, sońǵy kezde Altaıda aıý men buǵy sıreksidi. Jalpy, baıaǵydaı emes, ańshylyqtyń ózi áreketi kóp, bereketi joq tyshqanshylaǵan tirlikke aınala bastady. Álgi aıý da Oıman asyp ketpese júrgen shyǵar qystyq qoryn talmap jınap, sol mańaıdy tóńirektep. Ylaıym, solaı bolǵaı... Áıtpese, bosqa sandalyp, qur qaıtar bolsa – atasy bóten myna azamat qazynaǵa quıǵan qarajatyn sanap turyp qaıtaryp alady. Ondaı jaǵdaıda Erenge sóz tıedi, ańshylar qoǵamy jumysty uıymdastyra almaı otyr dep, jigitter de azyn-aýlaq syı-aqydan qaǵylady.
Taý baýraıynda boz tuman shańytady. Qarsydaǵy qaptal da qylańyta býsanyp jatyr. Arǵydaǵy Shybyndynyń shyńyraý shatqaly múldem kórinbeı qalypty. Qoıý tuman tereń saıdy tyǵyndap, maqaý bitep tastaǵan. Beınebir shatqal erneýi jerdiń bitken tusy, jetken shegi, odan ári túpsiz tuńǵıyq dersiń.
Búlkildep syńar soqpaqpen kele jatqan Nursannyń tóbeti bir mezette bult etip aǵash arasyna kirip ketken. Baıqasa, qos qulaǵy erbıip, tarǵyl jon barshatyshqandy shıqyldatyp qýyp júr eken. Qap, myna ıttiń jaman ádetke basýyn qarashy! Búıte berse erteńgi kúni tıinge salǵanda aqylynan aljasyp, tıinniń ornyna tyshqanǵa úrip júrýi kádik.
– Áı, Nursa-an-n, ıtti buzasyń, qaıtar keıin! – dep О́rikbaı serigine barq etti.
Qos qanattaǵy orman ishin de kóz qıyǵymen boljap keledi. Aıgólektengen samyrsyn basy baıaý terbelip, júrekke jyly qońyr saz shyǵarǵandaı. Bul aımaqta bıyl dolantopshy qalyń eken. Kóz qyzyqtyrǵan qyp-qyzyl jemisin butaǵy kótere almaı taǵzym ete ıilip tur. Soǵan qaraǵanda, aldaǵy qysta bulǵyn aýlaý qıynǵa soǵatyn túri bar. Bulǵyn asa saq, shaqyldaǵan shaqar ań, ákki jyrtqysh qoı. Adamnan onshalyqty seskene qoımaıtyn zálimniń biri de osy bulǵyn. Ol pále dolantopshy jep te janyn saqtap, qytymyr qystan bylq etpeı shyǵa alady. Ádette, ańshylar bulǵyndy júni jetilgen qysta aýlaý úshin, jaz boıy onyń júrer jolyna kormýshka-úıshikter ilip, ol úıshikterdiń ishine et salyp, tamaq berip boı úıretedi. Al dolantopshy qalyń shyqqan jyldary ol úıshigińe qaramaıdy, etińdi de jemeıdi. Mundaı jaǵdaıda bulǵyndy tek qaqpanmen ǵana aýlaı alasyń. Al qaqpan qurý – ańshynyń júıkesin juqartar qıyn amaldyń biri.
Shyrsha basynda túgirshik az shyqqan eken. Jyl aralatyp aǵashtyń da óstip dem alatyny bar. Túgirshik az shyqsa tıin de azaıady. Tıinniń múldem jer aýyp ketetin jyldary da bolady. Shydaısyń, oǵan da amalsyz kónesiń. О́ıtkeni, tabıǵattyń zańyna qarsy turar adamda qaýqar joq.
Bobrovka ańǵarynyń arǵy tóri bultyń jondy keń qolat. Qolattyń qalyń teriske suǵynǵan soqyr ózegin, onyń oń jaǵyndaǵy dóńkıgen doǵal taýdyń jaıylmasyn dúrbi salyp uzaq súzdi. Bulyń-bulyń munartqan adyr-qyrqalardy da kózi talǵansha tintkiledi. Sońynan Prohodnaıa asýyn atpen asyp, teriskeı taraptyń kúnshilikke sozylǵan qoıanjon buırattaryn da sholyp shyqty. Birer tustan tastaq topyraqqa túsken buǵy-maraldyń kómeski iz bolmasa, izdegen aıý jer jutqandaı kórinbedi.
Tús áletinde sekıgen áldebir qara jartastyń túbin panalap, yqtasyn tusqa ot jaǵyp tamaq jylytty. Soraptap shaı iship, boıǵa qan júgirtip, jan shaqyrysty.
Saǵat jarymdaı ýaqyt bel sýytyp dem alǵannan keıin, О́rikbaı attardy buıyǵa arqandatty da, ózi úsh jigitti qasyna jaıaý ertip, minbelegen qalyń qorymnyń arasymen taýdyń kún túsken kúreńseli ıyǵyna qaraı órmeledi.
***
Bular aldymen aıýdyń qum topyraqqa battııa túsken izine kezikti. Iz josadaı jańa... Jaıdaq jotanyń sargidir bókterin biraz shıyrlapty. Ár tustan «cheremsha» deıtin jabaıy pııaz qazyp jepti... qystyq jataqqa ishin tazalap júrgen jaıy bar. Qazǵan jerdiń topyraǵy býsanyp burqyrap jatyr. О́rikbaı aıýdyń jaqyn mańda ekenin sezdirip, Mýrasakıge túsindirgen boldy. Qaǵylez, uǵymy bar kisi ǵoı, «uqtym» degendeı basyn shybyndaǵan atsha shulǵydy. Endi bular buta-butany saǵalap, ańdap basyp, asqan saqtyqpen yldılady. Kóńil shirkin kúpti, júrek mazasyz... Jıi-jıi toqtaıdy, alaqtap mańaıdy sholady, eleńdep tyń tyńdaǵan bolady. Sybyrlap sóılesedi, jybyrlap jyljıdy.
Jaqyn jerde aıý júr degen oıdyń ózi aıazdaı qaltyratady eken.
Aýada sylbyrań jelkim bar edi, onyń sońy qar ushqynyna ulasty. О́r Altaıdyń bul mańy at tuıaǵy túsetin alys qıyr. Tabıǵaty shamshyl óńir, jelteń kúnniń qarly boranǵa aınala salýy ǵajap emes.
Ańshylar qybyrlap qozǵalyp saǵat jarymdaı ýaqytty utqyzdy. Qıystaǵy áldebir shubar tumsyqty aınala bere sarsyla izdegenderin aqyry alystan kórdi... Qara ormannyń teristik jıegindegi jórgekteı jazańda bir kórinip, bir joǵalyp, túrtinektep jer qazyp jatyr eken. Syrttan qaraǵanda jon arqasy bultyńdaǵan alyp kórtyshqanǵa uqsaǵandaı. Jer arasynyń balyn tapty ma, álde qumyrsqanyń ıleýin qoparyp jatyr ma, belgisiz.
О́rikbaı dúrbi salyp uzaq tesildi. О́z kózine ózi senbeı tur, tońqańdaǵan myna aıý ana jolǵydan ózgesheleý sekildi... Ol kórgeni saryala edi, atan ógizdeı arbıǵan alpaýyt edi. Mynasynyń túsi qaraqońyr, turpaty da kishileý me, qalaı? Baıqaýynsha, úsh qystaǵan maımaq taban... Meıli ǵoı, sarysy ne, qarasy ne – aıyrma joq, japon izdegen ót aıý ataýlynyń bárinde bar.
Aıý baıpańdap uıysqan shoq butany aınalyp ketip, kóp kúttirmeı shyr aınalyp búıir tustan qaıta shyqty. Sátin salǵanda jel almas jaqta eken, ázirge eshteńe sezer emes. Tońqańdap jer qoparyp, tamyr qazyp tamaǵymen áýre.
Qar ushqyny qoıýlanyp barady. О́rikbaı kóz qıyǵymen joǵaryny boljaǵan – taýdyń taz basy appaq kepesh kıip úlgeripti. Qarsydaǵy qara jon da alashubar keıipke engen. Ýaǵy da taıady, ushqyndap jaýǵan osy qar endi qaıtyp erı qoımas tegi.
Bular tómendegi múk basqan qojyr tasty syrttan aınalyp, orman jıegine yldılap edi, aıýdan júz elý metrdeı jerden shyǵa kelisti. Nursan men Merhatty О́rikbaı osy arada qaldyrdy da, Mýrasakı ekeýi jambastaı jyljyp, tómendegi qyzyl tobylǵynyń túbin baryp panalady.
Endi aıýmen eki ara ári ketse júz metrdeı ǵana jer edi. Kózdemeı atsań da qapy qalmas jaqyn aralyq. Azýly jyrtqyshqa bulaısha tym jaqyndaýdyń ózi de zor qaýip. Sodan ba, qurǵyrdyń susy mysyn basyp, jon arqasy muzdaǵanyn sezdi. О́zin ózi sabyrǵa shaqyrsa da, demalysy jıilep, júregi keýdesin jaryp shyǵardaı-aq dúrsildeıdi. Japon jigitiniń de jipsik kózi jypylyqtap, úkideı úrpıedi. Moınyn ishke tartyp, basyn buǵa beredi. «Qorqatyn dáneńe joq» degendeı, О́rikbaı oǵan burylyp yrjıǵan boldy, jigerin janyp arqasynan qaqty. Ymdap, yńǵaılana jatqyzdy da, atýǵa daıyndady. Ańshylyq ónerden habary bar ǵoı, ún shyǵarmaı, vınchesterdiń zatvoryn shyqyldatpaı jaıymen tartty da, asyqpaı kózdeı bastady. Sátin salsa, azamattyń joly bolady, egerde oǵy qapy ketip, «osechka» berip qalsa – saqadaı-saı О́rikbaı jatyr qasynda.
Aıý basyn kóterip, tumsyǵymen jel aldy da, kóldeneńdeı burylyp qulaǵyn tikshıtti. Birdeńeni sezgen syńaıda. Endi kidirýge bolmas... О́rikbaı japondyqqa belgi berip, jaılap ıyǵynan túrtti. Mýrasakı de osy ońtaıly sátti paıdalanyp, tatyr qoltyqty nysanaǵa ala atyp jibergen. Aıý ozandaı aqyryp, aıǵulaqtana atyp turdy. Myltyq daýsynyń qaı jaqtan shyqqanyn bile almaı atalaqtady. Eki aıaqpen tura kelgen mezette, tileýiń bergir Mýrasakı, taǵy bir atyp jibersin... Bul jolǵy oq qylań tóske dóp tıip, burq etip shapshyǵan qap-qara qan kórindi. Taý ishi myltyq daýsymen jańǵyryǵyp, oǵan aıýdyń qulaq tundyra baqyrǵany qosylyp, tóńirek azan-qazan boldy da ketti. Ile О́rikbaı da aıýdyń júrek tusyn qaraýylǵa alyp, besatardyń shúrippesin basyp úlgerdi. Ekeýi de jandy jer, talma tustan tıgizgen sııaqty. О́ıtkeni, aıý ógizdeı ókirip baryp omaqasa qulady da, qorqyraı sulap sylq tústi. Sol boıda tyrp etpeı qımylsyz qaldy.
Bular birden turyp ketýge júrekteri daýalamaı, oryndarynan tapjylmaı birshama ýaqyt baqylap jatty. Aıý qımylsyz, eshqandaı qozǵalys baıqalmady. Jańaǵy úsh oq batyryńdy sespeı qatyrǵan tárizdi.
О́rikbaı jaılap ornynan turyp, ústi-basyna jabysqan qar men shóp-shalamdy qaqty da, qoshemet bildirip Mýrasakıdiń qolyn qysty.
– Malades-s-s! – dedi jyly jymıyp.
Japondyq ta balasha máz, qos qolyn qýsyryp, ıilip taǵzym etip jatyr. О́z tilinde shúldirlep birdeńe deıdi. Joǵarydan yrjań qaǵyp arsalańdap Nursan men Merhat jetti. Olar bárin syrttan baqylap turǵan eken, bas barmaqtaryn qaıqaıtyp, qonaqty maqtap kezek-kezek qushaqtaýmen boldy.
Ańshylyq ónerdiń barsha baqyty da, maǵynasy men mańyzy da osyndaı qýanyshty sátter ǵoı!
Dabyrlaı sóılesip tórteýi de ólgen aıýǵa qaraı jyljydy. Nursan óz aldyna birdeńeni aıtyp, qarqyldap máz bolyp keledi. Mýrasakı myltyǵyn ıyǵyna asyp alǵan, eki jigittiń aldy-artyna shyǵyp, syrtyldatyp sýretke túsirip júr. Qolyn ońdy-soldy siltep qoıyp, ol da ózinshe sózge aralasqan bolady.
О́rikbaı mańaıdan taıaqtyq aǵash izdep edi, kózine eshteńe shalynbady. Bul tóńirekte tas ta joq eken, uıysqan kók shalǵyn, shymdaýyt ultan. Onyń ústine erine jaýǵan kóbelek qar da quıqaly shıyrdy shubarlap tastapty. «E, jaraıdy, óler aıý óldi ǵoı» degen oımen aınalyp, tórt aıaǵy tórt jaqta jarbıyp jatqan aıýdyń aldyna shyqty. Altaıdyń alyby etpetinen túsip, baqasha jerge jabysyp qalypty. О́zi junttaı bolyp semirgen eken, kúdis jony kúdireıip, qylshyq júni jaýǵan qarmen shaǵylysyp jylt-jylt etedi. Shúkirshilik, at arytyp alystan kelgen azamattyń joly boldy, myna qońyr aıý maqtaýǵa da, maqtanýǵa da laıyq olja!
О́rikbaı aıýǵa taqaı túsip, etiginiń basymen tumsyqtan túrtip qaldy. Sol-aq eken, tarbıyp ólip jatqan aıý syǵyraıyp kózin ashsyn... Ashty da, basyn ántek kóterip kúrkireı gúr-r ete tústi. О́rikbaı shoshyna yrshyp, shegine bergende, shalqasynan shalyna qulady. Qolyndaǵy myltyǵy ushyp bylaı ketti. Jaraly aıý súıretile umtylyp baryp, О́rikbaıdy aıaqtan bas saldy. Tyrnaǵy qyzyl asyqtan ilinip, etiginiń ókshesin janshyp qaldy. Soıaýdaı tyrnaq sheńgeldep jiberer emes. Tili qurǵyr baılanyp, aıǵaılaýǵa da murshasyn keltirmedi. Áıteýir, aıý azýyn aqsıtyp, aqyra umtylǵan sátte aýzyna tobylǵy sapty doıyr qamshysyn boılata tyǵyp jiberdi.
– Oıbaı, óldim! – dedi qarlyǵyp. Aýzy qurǵap, úni ózinen aspaı qaldy.
– Atyńdar, oıbaı! – dep artynsha bar daýsymen shyńǵyryp jiberdi.
Ana úsheýi kózderi atyzdaı aınalyp, aýyzdaryn ashyp anadaıda baqshıyp qapty. Qas pen kózdiń arasynda apaı-topaı ne bolǵanyn uqpaı turǵan sekildi. Mýrasakı myltyǵy ıyǵynda, fotoapparatyn qushaqtap sheginshektep barady. Osy mezette joǵaryda qalǵan tóbet arsyldap shaýyp kelip, aıýdy aınalyp abalaı jóneldi. Tóbettiń kelgeni О́rikbaıǵa kúsh bergendeı bolyp, jan daýysy shyǵa oıbaıǵa basty:
– Atyńdar, sybolyshtar, neǵyp tursyńdar!
Nursan men Merhat endi ǵana uıqylarynan oıanǵandaı serpilip, jalma-jan myltyqtaryna jarmasty... Qulaqty tundyra tarsyldatyp atqylap jatyr. Aıý О́rikbaıdy bosata bere, ógizdeı ókirip aýnap tústi de, sol qalpy qımylsyz qaldy. О́rikbaı tórt aıaqtap jer baýyrlaı qashyp, anadaıdan aqsańdaı turyp ketti.
Qarasa – aıý etiginiń ókshesin julyp, ultanyn aıyryp jiberipti. Qonyshy da súıem qarys jyrtylyp, beltiri yrsıyp qapty. Bir ajaldan qudaı saqtaǵan sııaqty. Almas tuıaq baltyrdan ilingende qara sandy julyp alǵandaı eken.
Ańqasy keýip, shóldegenin sezdi. Tili tańdaıyna jabysyp qalǵandaı... Býyn-býyny bosap, tirsegi dirildeıdi, denesi qaltyraıdy. Basy máńgirip, bylaıyraq baryp sarǵaıǵan shalǵyn ústine jantaıa ketti. Qurǵyrdyń aıbary osynshalyq zárli bolar ma, kózi jortaqtap toqtamaı, aıý jaqqa bet burýdan da jasqana berdi.
Mýrasakı О́rikbaıdyń párshe-párshesi shyqqan etigine úńilip, sıpalap kórdi de, qaıran qalyp birdeńe dep sóılep tastady. Nursan ony qolynan jetelep teńkıip jatqan aıýdyń qasyna apardy. Tize búktire otyrǵyzyp, myltyǵyn qolyna ustatty da, jan-jaǵynan sýretke túsirdi. Eskertkish úshin dep, shetten kelgen ańshylardyń bári óstıdi.
О́rikbaı aıaǵynyń qaqsap aýyrǵanyn endi seze bastady.
– Aıýdy soıyńdar! – dedi Nursanǵa. – Terisin sypyr, ótine abaı bolyńdar, bólek kesip alyńdar... Kótergenshe etti eki atqa óńgerip, Selıvan shalǵa aparyp berińder!
Nursan jarym saǵattaı joǵalyp, tómendegi attardy jetelep alyp keldi. Aıýdy Merhat ekeýi shalqasynan jatqyzdy da, bilek sybanyp eki jaqtap soıýǵa kiristi. Mýrasakı de shyr aınalyp, aıýdyń aıaq-qolyn ustap, kómektesken bolyp júr. Oqta-tekte О́rikbaı jaqqa qabaq astynan qaımyǵa qarap qoıady. О́lim aýzynan qalǵan jańaǵy jantalasqa ózin kináli sezinetindeı.
Arada saǵatqa jýyq ýaqyt ótkende jigitter býyn burqyratyp aıýdyń terisin irep sypyryp-aq tastaǵan. Keýdesin jaryp, ishek-qarnyn aqtaryp jatqanda, Nursan áldenege tańdanǵan keıipte sileıip turyp qaldy.
– О́ti joq! – dedi daýystap, sóıtti de bozarǵan júzben О́rikbaıǵa odyraıa qarady.
Bul kezde etektegi qoınaý-qolatty kóleńke jaýyp, aspan da jer de appaq munar astynda kómilip bara jatqan edi.
***
О́rikbaıdy eki jigit súıemeldep, qoltyǵynan demep atqa mingizdi. Sodan ilbip basyp qas qaraıa etektegi kordonǵa jetken. Osy arada taǵy bir túnedi de, erteńinde tańsáriden bári artynyp-tartynyp aýylǵa qaraı jyljydy.
Jol boıy О́rikbaı Eren bastyǵyna qaı betimen kórinerin bilmeı, nendeı ýáj, qandaı syltaý aıtaryn oılap basy qatty. Aıaǵynyń aqsap, shoınańdap qalǵany mynaý... Tyrnaǵy tıgen joq sııaqty edi, báribir qyzyl asyqty mytyp jiberipti, qaqsap qınap keledi. Tájirıbesi molynan jetetin kásibı ańshynyń osynshalyq bilmestik jasaǵany, jańsaqtyq jibergeni estigen jannan uıat eken!
Jalpy aıýdy atyp óltirdim degenniń ózinde ańshylar ony alysta turyp, onyń ózinde shoshańdap aldyna shyqpaı, art jaǵynan uzyn shybyqpen arqasynan túrtip baıqaıdy. Nemese jasyryn tustan kesek tas laqtyrady. Sol kezde aıýdyń jelke júni qybyrlap, shúıdesi jybyrlap, jymıǵan qulaǵy tikshıe qalsa – aıý áli tiri, boıynda áli jany bar degen belgi. Jaraly aıý qashanda kekshil, jynyn shashqan ashýly, sondyqtan óreskel qaýipti. Al ashýly aıý boıynan jany shyǵyp ólip bara jatqan sátte de qaıyra atyp turýǵa qýat tabady. Atyp turyp ańshyny párshelep tastaýǵa qaıraty da, kúshi de jetedi.
Baıaǵyda enesin brakonerler atyp ketken jetim qonjyqty úıge ákelip asyraǵany esinde. Maýsymnyń basy edi, qonjyq kishkentaı, ári ketse úsh aılyq bolar. Sonyń ózinde qyzyqtap qushaqtaǵan kezde qushaǵyńdy jazyp jiberetin. Qarshadaı qonjyqtyń ózine eresek adamnyń kúshi jetpeı qalatyn. Oǵan qaraǵanda mynaý tarlan taıynsha ǵoı. Bulardyń bulshyqtary etten emes, quıǵan quryshtan dersiń.
О́rikbaı sonyń bárin biledi. Bile tura jaza basqany masqara boldy. Sol úshin de ishteı kúızelip, qabaǵy túsip, tilin tistep kele jatty.
***
Kerzi etigin tarpyldatyp esikten shoınańdaı kirgen О́rikbaıdy Eren bastyǵy jadyraı qarsy aldy. Aqsaq aıaǵyna bir qarady da:
– Attan jyǵyldyń ba, tastan quladyń ba, aıaqqa ne bolǵan? – dep emen-jarqyn amandasyp jatyr. О́rikbaı oryndyqqa jaılap jaıǵasyp, áńgimeni neden bastaryn bilmeı tutyqty.
– Iá, sonymen... aıý aldyńdar ma? – dedi Eren.
– Aldyq... Biraq óti joq! – dedi О́rikbaı tómen tuqyraıyp.
– О́ti joq deıdi... О́ti joq aıý bolýshy ma edi? – Eren О́rikbaıdyń bet-júzine kúdiktene kóz júgirtip ótti. – Sender ózi jylqy atyp júrgen joqsyńdar ma?
О́rikbaı kózin jerden alyp, basyn kóterdi.
– Olaı emes... О́ti bar, biraq ótine oq tıip, aǵyzyp jiberipti! – dedi.
– Qalaısha? Baıqamadyńdar ma!
– Aıýdy úsh oqpen jyqqan sııaqty edik... О́ldi eken dep jetip barsam – meni sıraǵymnan bas salǵany... Etigimdi julyp aldy, jazym ete jazdady. Bizdiń eki jigit sasqan jerde búkil oboımalaryn atyp jiberipti.
– «Búkil oboımany» dediń be?
– Iá, búkilin...
– Sonda qansha?
– Nursannyń kavalerııalyq karabıni – bes oq, Merhattyń SKS karabıni – on oq. Aldynda atylǵan úsh oqty qosqanda - on segiz oq atylyp ketipti.
– Mássaǵan... Maıdan ashqan ekensińder ǵoı? О́ıtkenshe pýlemet ala shyqpadyńdar ma! – Eren myrs ete tústi, О́rikbaıdyń júzi narttaı qyzardy.
– Baseke, solaı boldy... Uıat... Terisi shuryq-tesik, túkke jaramaı qaldy... keshirim suraımyz?
Erenniń túsi sýyńqyrap, oıǵa batyp, oryndyqtyń arqasyna shalqalaı serpildi.
– Sonymen, japondyq azamat bos ketetin boldy ma?
– Jaǵdaıdy óz kózimen kórdi ǵoı. Aıýdy birinshi bop atqan ózi... Renishi bola qoımas! – dep О́rikbaı ernin tyrjıtyp, ıyǵyn kóterdi.
***
Eren ár aýyldaǵy ańshy áriptesterimen habarlasyp, aıýdyń ótine suraý salǵan.
Korobıha poselkesinde Nazar Pankratov degen qorbańdaǵan kerjaq shal turýshy edi. Jasy jetpistiń besinen assa da taý men taıgany kezip, túz tentireýin qoımaǵan suńǵyla ańshynyń biri-tin. Sátin salǵanda, keptirilip, salqyn jerde saqtalǵan aıý óti sol kisiden tabyla ketti.
Nazar shaldy Korobıhaǵa Erenniń ózi arnaıy izdep baryp, aıýdyń ótin attaı qalap alyp keldi. Sońynan ony qundaqtap orap, japondyq azamatty rıza etip, jolyna salyp bergen
edi.
Álibek ASQAROV.
