Adamzat balasy álimsaqtan qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan, mamyra-jaı, tynysh zamandy armandaǵan. Jer betinde molshylyq, tynyshtyq bolsa eken, eshkim bir-birimen soǵyspasa eken, qysqasy, minsiz zaman ornasa eken dep, sony ańsaǵan. Tarıhta sondaı dáýletti memleket ornatqysy kelgender ejelden-aq ushyrasady.
Qazaq-brıtan ýnıversıtetiniń oqytýshysy, ǵylym doktory Gúljahan Nurysheva, Almaty memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory, fılosof-ǵalym Aqtolqyn Qulsarıeva jáne basqa ǵalymdar osy máseleni ara-tura zerttep, oılaryn ortaǵa salýmen keledi. Olardyń paıymdaýlarynsha, Arıstotel, Platon, ál-Farabı, berisi Abaı minsiz memleket qalyptastyrý men sony basqaratyn halyqqa jaıly, adal basshylar bolsa dep armandaǵan.
Demek, minsiz memleket – adamzat armany. Joǵaryda aıtylǵan oıshyldardyń ilimi barshamyz úshin, sonyń ishinde qazaq úshin de úlken taǵylym. Tarıhtan belgili, iri tulǵalar minsiz memleket qurýdy izgilikti damytý arqyly júzege asyrýǵa bolatyndyǵyn meńzegen. Máselen, Platon asyl qasıetterdi boıǵa sińirý qajettigin, parasaty mol azamattar odaǵy kerek ekendigin túsingen. Keıin osy oıdy ál-Farabı jalǵastyrǵan. Ol minsiz memleketti basqaratyn adamdy Ustaz nemese Ilham dep ataǵan.
Minsiz memleketti basqaratyn adamnyń ózi aldymen sol orynǵa laıyqty jan bolǵany abzal. Ol áýeli asa ádiletti bolýy tıis. Adamdar adaldyqty, ádildikti arman etedi. «Ádilet», «ádil» degen sózder kóp aıtylady. Sondyqtan da balalaryna «Ádilet» nemese «Ádil» esimderin beredi. Patshalardyń qara qyldy qaq jarǵan ádiletti, týrashyl bolǵanyn qalaıdy. Osyndaı memleket basshysyna laıyq adamnyń boıynan birneshe (12) qasıet tabylýy tıis. Aldymen, dene múshesi saý, densaýlyǵy myqty, este saqtaý qabileti kúshti, meılinshe zerek, zerdeli, zattyń bir qasıetin kóre otyryp, bar qasıetin aıta biletin, jurtty birden baýrap alatyn sheshen bolýy kerek.
Jalpy, túbinde jer betinde ádildik ornaıdy, ádildik jeńedi.Áı biraq ádildik ylǵı keshigip keletinin qaıtersiń. Ádildik tek kúnde ǵana bar ma dersiń keıde. О́ıtkeni, kúnniń shýaǵy meıli ol qul bolsa da, kúń bolsa da, álemdi bılegen ámirshi bolsa da bárine birdeı tógilip turady ǵoı.
Kóp máseleni aqyldy adamdar sheshýi qajet. Nege memleket basshysyn halyq bolyp saılaıdy? О́ıtkeni, sol halyqtan talaby artyq adam basshy bolýy tıis. El bılegen adam asyp-tasyp, kókiregin kerip ketpeýi tıis. Áıgili Aıaz bı sekildi táýbesine kelip otyrǵany jón. Áıtpese, «Jettim degen – jyǵylady, toldym degen – tógiledi».
Ejelgi túrki jazbalaryndaǵy derekterge súıensek, Túrik qaǵanatyna jatqyzylatyn rý-taıpalar qazirgi qazaq dalasyn mekendegeni jáne Bilge qaǵan men Kúlteginniń osy ulan-ǵaıyr jerdi syrtqy jaýdan qorǵaǵany belgili. Kóne jazbalarǵa qaraǵanda, bıliktiń basty mindeti jurtynyń qamyn oılaý, halqyn asyraý, qorǵaý, kúsh-qaıratyn memleket múddesine jumsaý ekendigi ańǵarylady. Sonymen qatar, erlikti, táýelsizdikti, bostandyqty joǵary qundylyq retinde tanıdy.
Ultqa qojalyq jasaýǵa bolmaıdy. Oǵan tek qyzmet etý kerek. Ultqa qyzmet jasaı bilgen adam ǵana onyń qojasy bola alady, degen eken áıgili Mustafa Kemal Atatúrik.
Platon men Arıstoteldiń kózqarastaryna súıene otyryp, ony óz eliniń erekshelikterine saı beıimdep paıdalanǵan, «qaıyrymdy qala» degen atpen minsiz memleket týraly oı qaýzaǵan Ál-Farabı qala bastyǵynyń kemshiligin tikeleı aıtpaı, janamalap, ósıet, ýaǵyz turpatyndaǵy maqal-mátelder arqyly astarly tásilmen jetkizip túzetýge bolatynyn aıtqan. Muny biz demokratııalyq úrdiske ózindik úlesin qosatyn, táýelsiz baspasóz isin damytatyn tujyrym jasaý maqsatynda, ıaǵnı, qazirgi BAQ júıesinde sóz bostandyǵynyń mádenıeti retinde qabyldap, túsinýimiz kerek.
Saıasatty óner ǵana emes, bilim men danalyq dep tanyǵan Júsip Balasaǵun memleket basqarýshy tulǵany halyqtyń baqylaýynda bolýy kerek dep bildi. Onyń kóp oılary men paıymdaýlarynyń búgingi kúni de óz mánin joımaǵanyna kóz jetkizýge bolady.
Adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasty jaısań minezben sabaqtastyrǵan Mahmut Qashqarıdyń zorlyq júrgen jerde ádildikke oryn qalmaıtynyn aıtqany qazirgi demokratııanyń talaptarymen tolyq úndesedi. «Aqylmen arystan ustaýǵa da bolady, al kúshpen tyshqan da ustaı almaısyń», dep ósıet qaldyrǵan ǵulama ámirshil-ákimshil júıeden bas tartyp, demokratııalyq damý jolyn tańdaǵan táýelsiz el úshin ǵıbrat bolarlyq eskirmes qaǵıdalar usyndy. Ákimniń barlyq is-áreketi halyqtyń kóz aldynda bolatyndyǵyn aıtqan ǵulamanyń sózi qazirgi jarııalylyqty, ashyq qoǵamdy, BAQ-tyń bostandyǵyn meńzegendeı áser qaldyrady. Tipti, «Ámir jat elden ózine arnap saraı soqtyryp qoısa, bul – jaman yrym. Bul túbi basyna qıyn-qystaý kún týa qalsa, qashyp baryp panalaımyn degendi bildiredi. Bul halqynyń aldynda jasaǵan satqyndyǵy», degeniniń ózinen-aq eldegi keıbir laýazymdy tulǵalardyń Batys bankterinde qupııa esepshottar ashyp aqsha salǵandaryn, shetelderde záýlim ǵımarattar turǵyzǵandaryn meńzegendeı.
Adamdardyń Jaratqan Ie aldyndaǵy teńdigin aıtqan ejelgi zaman uly oıshyly Qoja Ahmet Iаsaýı «Dıýanı hıkmet» kitabynda halyq buqarasyna zábir kórsetken ámirlerdiń, bekterdiń, qazylardyń ádiletsizdigin synaǵan, bul dúnıeniń jalǵandyǵyn eskertken.
Dýlatıdiń el bastaǵan ámirlerge qoıatyn talaptary da demokratııalyq qaǵıdalarǵa tolyqtaı saı keledi. Aıtalyq, olar: ámirshi ózin ózgelerdiń kózqarastarymen baıqaý, musylmandyqty qadir tutý, sán-saltanat, qyzyq dýmannyń sońyna túspeý, qarapaıym adam retinde ómir saltyn ustaný, halyqqa qatygezdik kórsetpeý, ózine qarsy jurt narazylyǵyn týdyrmaý, jurtyn orynsyz qaýip-qaterge ushyratpaý, dindar adamdarmen aqyldasý, dandaısý men jemqorlyqqa salynyp, halyqty ózinen úrkitip almaý, asa qatal áskerbasylary men ýázirlerdiń rahymsyz áreketterine jol bermeý, kúrdeli istiń túıinin taýyp, kóregendikpen sheshim qabyldaý. Osylaısha Dýlatı óz tusynda bir eldiń ǵana emes, jalpy adamzat qundylyǵyna negizdeletin álemge ortaq ósıet qaldyrdy.
El basqarǵan tulǵa ashýǵa boıyn bıletkizbeıdi, halyq qamyn jeıdi. Onyń jemisti eńbegi aqyl-oımen, tereń parasatpen úndesedi, el kóńilinen shyǵady. Sonymen qatar, eldi izgiligimen moıyndatqan basshy kúsh-jigerin halqyna arnaıdy, ardy bıik ustaıdy, baılyqtyń sońyna túspeıdi deıdi. Dál osyndaı adal basshy ǵana eldi óz sońynan erte almaq. Halyq senimine ıe bolýdyń joly ádildik, izgilik, qaıyrymdylyq bolsa, muny da qazirgi demokratııalyq qundylyqtan bólip qaraýǵa kelmesi anyq. Halqy qoldaǵan basshy tekti, kópti kórgen, jurttyń bos qolpashtaýyn kerek etpeıtin adam jáne ol týralyqqa, ádildikke, shyndyqqa ǵana júginetinin aıtady ǵulama Dýlatı.
– Menińshe, Platon óziniń minsiz memleket týraly dıalogtaryn jazǵanda, Ál-Farabı qut daryǵan qala turǵyndary týraly tolǵaǵanda, Mor ýtopııaǵa berilgende, Kampanella kún qalasy týraly qııaldaǵanda, sol sııaqty, Asan qaıǵy da Jeruıyǵyn izdep zar ılegende eliniń jarqyn bolashaǵyn kóz aldyna elestetkeni kúmánsiz, – deıdi jas ǵalym Aqtolqyn Turlyhanqyzy. – AQSh Konstıtýsııasynda arhaıka jetkilikti, aǵylshyndardyń álemdegi eń iri kolonııalary bolǵanyna qaramastan, ózderin «Meıirimdi qartań Anglııa» (Dobraıa staraıa Anglııa) deýi, fransýzdardyń «Ásem Fransııasy», japondardyń «Kúnshyǵys eli», Reseıdiń «Kıeli Rýsinen» (Svıataıa Rýs) bastap, qazirgi «Uly Reseıine» (Velıkaıa Rossııa) deıin, qytaıdyń «Aspanasty ımperııasy», «Aıdahary»… – barlyǵy da tunyp turǵan arhaıkalyq beıneler. Olarǵa qarap eshkim arhaıkalyq rámiz-sózder olardy artqa tartty demesi málim. Endeshe, nege bizge «Jeruıyq Qazaqstan» beıneli ataýyn mádenı-saıası pikirtalasqa salmasqa?!
Qazaq eli Táýelsizdigin jarııalaǵannan bergi jańasha oılaıtyn, tyń pikirleri qalyptasqan, joǵaryda attary atalǵan ǵalymdar keıingi urpaq, jastar sanasyna ózindik oılar tastaıdy.
Qazaqstannyń el bolyp jańarýyna, ózindik damý jolyn qalyptastyrýyna gýmanıstik dástúr, rýhanı faktor, etnosaralyq qarym-qatynas mádenıeti erekshe yqpal etedi. 2015-2050 jyldar aralyǵynda qazaq halqynyń óz memleketiniń damýyna qosar úlesi eselemek, jaýapkershiligi anaǵurlym artpaq. Aldaǵy kezeńde Otanymyzǵa «Qazaq memleketi» degen mártebe beriletini kúmánsiz. Kezinde, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary memleket ataýyn qalaı ataımyz degende sol tusta Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolǵan, ózi Reseıde týyp-ósken zańger ǵalym Nıkolaı Akýevtiń aıtqany kóńilge dóp qonǵan edi. Ol kisi Qazaq KSR-i degen burynǵy ataýdyń eki árpin – «K» árpi men «S» árpin, ıaǵnı Keńestik Sosıalıstik belgilerin alyp tastasaq, Qazaq Respýblıkasy bolady dep, utymdy usynys aıtqan-tyn. Sol tusta oǵan eshkim qarsylyq bildire de almas edi. Amal neshik, sol usynys ótpeı qaldy...
Endi aldymyzdy «Biz kimbiz, qaıda baramyz jáne qandaı memleket bolǵymyz keledi?» degen suraqtar álsin-álsin keskesteıdi. Qazaq eli Eýrazııa keńistiginde shyǵys pen batystyń dánekeri retinde qos órkenıettiń úlgilerin úılestirip keldi. Endigi maqsat Qazaqstandy HHI ǵasyrda shynaıy táýelsiz ári ózine senimdi memleket deńgeıine kóterý ekeni anyq.
Minsiz memleket ornatýda túrli qoǵamdyq formasııanyń da alar orny erekshe. Sońǵy jyldary kapıtalıstik júıe de tuıyqqa tirelip, álemde jappaı daǵdarys ornaýda. Kúızelý men toqyraý álemdi jaılap, el toryǵa bastaǵan. Bolashaqqa, kapıtalızmge degen senimsizdik te údeı túsken. Bálkim, jańa formasııa kerek shyǵar búkil álemge.
Mine, sońǵy birneshe jyl kóleminde dúnıe júziniń bilgir de bilikti ekonomısteri, álemdik dárejedegi saıasatkerleri men oqymystylary jahandy jalpaǵynan jaılaǵan ekonomıkalyq daǵdarystyń shyǵý sebebi men odan qutylýdyń tıimdi jolyn izdep, sharq urýda. Alaıda, áli kúnge deıin aýzy dýaly sarapshylar naqty bir ortaq mámilege kelip, daǵdarystyń basty sebebin de, oǵan qarsy turar tıimdi amaldy da tap basyp aıta almaı otyr. Al qurlyqtyń bárin qursaýlaǵan daǵdarys dıagnozy durys qoıylmaǵan aýrýdaı barǵan saıyn asqynyp barady. Sonymen, «Kim kináli?», «Ne isteý kerek?».
Kommýnızm ýtopııaǵa aınalyp, kapıtalızm jalpaq jahandaǵy jeńisin pash etti. Kapıtalızm ıdeologtary batys álemi kedeılikten qutyldy, adam úshin qajettiktiń bári jasaldy, erkin rynok júıesi saltanat qurdy dep daýryqty. Jıyrma jyldan keıin jaǵdaı múlde ózgerip shyǵa keldi. Sol jyldar Keńes Odaǵynyń qulaǵanynan eseńgirep qaldy ma, áıteýir, kapıtalızm ózi úshin buryn-sońdy tarıhta bolyp kórmegen qolaıly jaǵdaı ornasa da, ońalmas kúızeliske ushyrady. Al sekseninshi jyldary qalyptasqan Qytaıdyń júıesi sosıalızm artyqshylyqtaryn da laqtyryp tastamaı, kapıtalızmniń de qundylyqtaryn boıyna sińirip, ózindik qytaı modelin ornyqtyrdy.
Túrkııada baı men kedeıdiń arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq baıqala bermeıdi. Bul memlekette negizinen orta býyn qalyptasqan. Ras, munda týrızm de aıtarlyqtaı damyp otyrǵany shyndyq. Qarapaıym halqynyń ózi shetinen eńbekqor. Quryǵanda kóshede sý satyp, jaǵajaıda dóńgelek nanyn saýdalap júrgenderi. Aýyl jurty shetinen jeke úıde turady. Jaǵdaılary táýir. Osydan shyǵar, anaý aıtqandaı áleýmettik dúmpý joq. Árbir túrik óz elin maqtan tutady. Minsiz memleketke aınalmasa da jáne sońǵy kezdegi el ishindegi jemqorlyqqa baılanysty týyndaǵan úkimetke, el premer-mınıstri R.Erdoǵannyń jeke basyna narazylyqtarǵa qaramastan, musylman elderiniń ishindegi ózgeler sanasatyn memleket deńgeıine kóterilip úlgergen.
Bizdiń elimiz júrip kele jatqan naryqtyq ekonomıka joly áleýmettik qorǵaý baǵytyna basa mán berip otyrǵanyna qaramastan, bolashaǵy kúmándi kapıtalıstik júıeniń de barlyq kemshilikterin boıyna jınaǵan. Al Eýropadaǵy baılar men kedeılerdiń tabys aıyrmashylyǵy 5 ese deńgeıinde ǵana eken. Bul rette, mamandardyń paıymdaýynsha, Qazaqstandaǵy yqtımal áleýmettik silkinisterdiń aldyn alý úshin shuǵyl merzimde orta tap qalyptastyrý kerek kórinedi.
Bul turǵyda taǵy bir másele alańdatady. Ásire dinshildik, soqyr fanatızm de minsiz memleket qurý jolynda kese-kóldeneń turǵan úlken kedergilerdiń biri. Bul – sońǵy 20 jylda jastar boıyna daryǵan dert. Al orta, joǵary býyn ókilderi negizinen ateızm tárbıesinde boldy. Shyńǵys han zamanynda ol basqarǵan memlekette Islam, Býdda, Hrıstıan, Táńirshildik – bári bolǵany tarıhtan belgili. Desek te, Islam dininde eshkimge zorlyq joq. Endeshe, adamdy kúshtep, orynsyz ýaǵyz taratý da jarasatyn tirlik emes. Negizi ıdeıa ımandylyq, adamgershilikte jatsa kerek. Demek, minsiz memleket qalyptastyrý barysynda dinniń alatyn orny da orasan.
Shamasy, adamdardyń minsiz qoǵam qurýyna toıymsyzdyq, bılikqumarlyq sekildi jaman áreketter kedergi bolatyn shyǵar. Halqy qanaǵatshyl, ımandy, ádiletti, eli úshin qyzmet etkennen lázzat alyp, ózderin baqytty sanaıtyn qoǵam minsiz memleket qurýǵa bir taban bolsa da jaqyndaı túsetini kúmánsiz.
Saıasat BEIISBAI,
jýrnalıst.
Qazaq-brıtan ýnıversıtetiniń oqytýshysy, ǵylym doktory Gúljahan Nurysheva, Almaty memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory, fılosof-ǵalym Aqtolqyn Qulsarıeva jáne basqa ǵalymdar osy máseleni ara-tura zerttep, oılaryn ortaǵa salýmen keledi. Olardyń paıymdaýlarynsha, Arıstotel, Platon, ál-Farabı, berisi Abaı minsiz memleket qalyptastyrý men sony basqaratyn halyqqa jaıly, adal basshylar bolsa dep armandaǵan.
Demek, minsiz memleket – adamzat armany. Joǵaryda aıtylǵan oıshyldardyń ilimi barshamyz úshin, sonyń ishinde qazaq úshin de úlken taǵylym. Tarıhtan belgili, iri tulǵalar minsiz memleket qurýdy izgilikti damytý arqyly júzege asyrýǵa bolatyndyǵyn meńzegen. Máselen, Platon asyl qasıetterdi boıǵa sińirý qajettigin, parasaty mol azamattar odaǵy kerek ekendigin túsingen. Keıin osy oıdy ál-Farabı jalǵastyrǵan. Ol minsiz memleketti basqaratyn adamdy Ustaz nemese Ilham dep ataǵan.
Minsiz memleketti basqaratyn adamnyń ózi aldymen sol orynǵa laıyqty jan bolǵany abzal. Ol áýeli asa ádiletti bolýy tıis. Adamdar adaldyqty, ádildikti arman etedi. «Ádilet», «ádil» degen sózder kóp aıtylady. Sondyqtan da balalaryna «Ádilet» nemese «Ádil» esimderin beredi. Patshalardyń qara qyldy qaq jarǵan ádiletti, týrashyl bolǵanyn qalaıdy. Osyndaı memleket basshysyna laıyq adamnyń boıynan birneshe (12) qasıet tabylýy tıis. Aldymen, dene múshesi saý, densaýlyǵy myqty, este saqtaý qabileti kúshti, meılinshe zerek, zerdeli, zattyń bir qasıetin kóre otyryp, bar qasıetin aıta biletin, jurtty birden baýrap alatyn sheshen bolýy kerek.
Jalpy, túbinde jer betinde ádildik ornaıdy, ádildik jeńedi.Áı biraq ádildik ylǵı keshigip keletinin qaıtersiń. Ádildik tek kúnde ǵana bar ma dersiń keıde. О́ıtkeni, kúnniń shýaǵy meıli ol qul bolsa da, kúń bolsa da, álemdi bılegen ámirshi bolsa da bárine birdeı tógilip turady ǵoı.
Kóp máseleni aqyldy adamdar sheshýi qajet. Nege memleket basshysyn halyq bolyp saılaıdy? О́ıtkeni, sol halyqtan talaby artyq adam basshy bolýy tıis. El bılegen adam asyp-tasyp, kókiregin kerip ketpeýi tıis. Áıgili Aıaz bı sekildi táýbesine kelip otyrǵany jón. Áıtpese, «Jettim degen – jyǵylady, toldym degen – tógiledi».
Ejelgi túrki jazbalaryndaǵy derekterge súıensek, Túrik qaǵanatyna jatqyzylatyn rý-taıpalar qazirgi qazaq dalasyn mekendegeni jáne Bilge qaǵan men Kúlteginniń osy ulan-ǵaıyr jerdi syrtqy jaýdan qorǵaǵany belgili. Kóne jazbalarǵa qaraǵanda, bıliktiń basty mindeti jurtynyń qamyn oılaý, halqyn asyraý, qorǵaý, kúsh-qaıratyn memleket múddesine jumsaý ekendigi ańǵarylady. Sonymen qatar, erlikti, táýelsizdikti, bostandyqty joǵary qundylyq retinde tanıdy.
Ultqa qojalyq jasaýǵa bolmaıdy. Oǵan tek qyzmet etý kerek. Ultqa qyzmet jasaı bilgen adam ǵana onyń qojasy bola alady, degen eken áıgili Mustafa Kemal Atatúrik.
Platon men Arıstoteldiń kózqarastaryna súıene otyryp, ony óz eliniń erekshelikterine saı beıimdep paıdalanǵan, «qaıyrymdy qala» degen atpen minsiz memleket týraly oı qaýzaǵan Ál-Farabı qala bastyǵynyń kemshiligin tikeleı aıtpaı, janamalap, ósıet, ýaǵyz turpatyndaǵy maqal-mátelder arqyly astarly tásilmen jetkizip túzetýge bolatynyn aıtqan. Muny biz demokratııalyq úrdiske ózindik úlesin qosatyn, táýelsiz baspasóz isin damytatyn tujyrym jasaý maqsatynda, ıaǵnı, qazirgi BAQ júıesinde sóz bostandyǵynyń mádenıeti retinde qabyldap, túsinýimiz kerek.
Saıasatty óner ǵana emes, bilim men danalyq dep tanyǵan Júsip Balasaǵun memleket basqarýshy tulǵany halyqtyń baqylaýynda bolýy kerek dep bildi. Onyń kóp oılary men paıymdaýlarynyń búgingi kúni de óz mánin joımaǵanyna kóz jetkizýge bolady.
Adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasty jaısań minezben sabaqtastyrǵan Mahmut Qashqarıdyń zorlyq júrgen jerde ádildikke oryn qalmaıtynyn aıtqany qazirgi demokratııanyń talaptarymen tolyq úndesedi. «Aqylmen arystan ustaýǵa da bolady, al kúshpen tyshqan da ustaı almaısyń», dep ósıet qaldyrǵan ǵulama ámirshil-ákimshil júıeden bas tartyp, demokratııalyq damý jolyn tańdaǵan táýelsiz el úshin ǵıbrat bolarlyq eskirmes qaǵıdalar usyndy. Ákimniń barlyq is-áreketi halyqtyń kóz aldynda bolatyndyǵyn aıtqan ǵulamanyń sózi qazirgi jarııalylyqty, ashyq qoǵamdy, BAQ-tyń bostandyǵyn meńzegendeı áser qaldyrady. Tipti, «Ámir jat elden ózine arnap saraı soqtyryp qoısa, bul – jaman yrym. Bul túbi basyna qıyn-qystaý kún týa qalsa, qashyp baryp panalaımyn degendi bildiredi. Bul halqynyń aldynda jasaǵan satqyndyǵy», degeniniń ózinen-aq eldegi keıbir laýazymdy tulǵalardyń Batys bankterinde qupııa esepshottar ashyp aqsha salǵandaryn, shetelderde záýlim ǵımarattar turǵyzǵandaryn meńzegendeı.
Adamdardyń Jaratqan Ie aldyndaǵy teńdigin aıtqan ejelgi zaman uly oıshyly Qoja Ahmet Iаsaýı «Dıýanı hıkmet» kitabynda halyq buqarasyna zábir kórsetken ámirlerdiń, bekterdiń, qazylardyń ádiletsizdigin synaǵan, bul dúnıeniń jalǵandyǵyn eskertken.
Dýlatıdiń el bastaǵan ámirlerge qoıatyn talaptary da demokratııalyq qaǵıdalarǵa tolyqtaı saı keledi. Aıtalyq, olar: ámirshi ózin ózgelerdiń kózqarastarymen baıqaý, musylmandyqty qadir tutý, sán-saltanat, qyzyq dýmannyń sońyna túspeý, qarapaıym adam retinde ómir saltyn ustaný, halyqqa qatygezdik kórsetpeý, ózine qarsy jurt narazylyǵyn týdyrmaý, jurtyn orynsyz qaýip-qaterge ushyratpaý, dindar adamdarmen aqyldasý, dandaısý men jemqorlyqqa salynyp, halyqty ózinen úrkitip almaý, asa qatal áskerbasylary men ýázirlerdiń rahymsyz áreketterine jol bermeý, kúrdeli istiń túıinin taýyp, kóregendikpen sheshim qabyldaý. Osylaısha Dýlatı óz tusynda bir eldiń ǵana emes, jalpy adamzat qundylyǵyna negizdeletin álemge ortaq ósıet qaldyrdy.
El basqarǵan tulǵa ashýǵa boıyn bıletkizbeıdi, halyq qamyn jeıdi. Onyń jemisti eńbegi aqyl-oımen, tereń parasatpen úndesedi, el kóńilinen shyǵady. Sonymen qatar, eldi izgiligimen moıyndatqan basshy kúsh-jigerin halqyna arnaıdy, ardy bıik ustaıdy, baılyqtyń sońyna túspeıdi deıdi. Dál osyndaı adal basshy ǵana eldi óz sońynan erte almaq. Halyq senimine ıe bolýdyń joly ádildik, izgilik, qaıyrymdylyq bolsa, muny da qazirgi demokratııalyq qundylyqtan bólip qaraýǵa kelmesi anyq. Halqy qoldaǵan basshy tekti, kópti kórgen, jurttyń bos qolpashtaýyn kerek etpeıtin adam jáne ol týralyqqa, ádildikke, shyndyqqa ǵana júginetinin aıtady ǵulama Dýlatı.
– Menińshe, Platon óziniń minsiz memleket týraly dıalogtaryn jazǵanda, Ál-Farabı qut daryǵan qala turǵyndary týraly tolǵaǵanda, Mor ýtopııaǵa berilgende, Kampanella kún qalasy týraly qııaldaǵanda, sol sııaqty, Asan qaıǵy da Jeruıyǵyn izdep zar ılegende eliniń jarqyn bolashaǵyn kóz aldyna elestetkeni kúmánsiz, – deıdi jas ǵalym Aqtolqyn Turlyhanqyzy. – AQSh Konstıtýsııasynda arhaıka jetkilikti, aǵylshyndardyń álemdegi eń iri kolonııalary bolǵanyna qaramastan, ózderin «Meıirimdi qartań Anglııa» (Dobraıa staraıa Anglııa) deýi, fransýzdardyń «Ásem Fransııasy», japondardyń «Kúnshyǵys eli», Reseıdiń «Kıeli Rýsinen» (Svıataıa Rýs) bastap, qazirgi «Uly Reseıine» (Velıkaıa Rossııa) deıin, qytaıdyń «Aspanasty ımperııasy», «Aıdahary»… – barlyǵy da tunyp turǵan arhaıkalyq beıneler. Olarǵa qarap eshkim arhaıkalyq rámiz-sózder olardy artqa tartty demesi málim. Endeshe, nege bizge «Jeruıyq Qazaqstan» beıneli ataýyn mádenı-saıası pikirtalasqa salmasqa?!
Qazaq eli Táýelsizdigin jarııalaǵannan bergi jańasha oılaıtyn, tyń pikirleri qalyptasqan, joǵaryda attary atalǵan ǵalymdar keıingi urpaq, jastar sanasyna ózindik oılar tastaıdy.
Qazaqstannyń el bolyp jańarýyna, ózindik damý jolyn qalyptastyrýyna gýmanıstik dástúr, rýhanı faktor, etnosaralyq qarym-qatynas mádenıeti erekshe yqpal etedi. 2015-2050 jyldar aralyǵynda qazaq halqynyń óz memleketiniń damýyna qosar úlesi eselemek, jaýapkershiligi anaǵurlym artpaq. Aldaǵy kezeńde Otanymyzǵa «Qazaq memleketi» degen mártebe beriletini kúmánsiz. Kezinde, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary memleket ataýyn qalaı ataımyz degende sol tusta Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolǵan, ózi Reseıde týyp-ósken zańger ǵalym Nıkolaı Akýevtiń aıtqany kóńilge dóp qonǵan edi. Ol kisi Qazaq KSR-i degen burynǵy ataýdyń eki árpin – «K» árpi men «S» árpin, ıaǵnı Keńestik Sosıalıstik belgilerin alyp tastasaq, Qazaq Respýblıkasy bolady dep, utymdy usynys aıtqan-tyn. Sol tusta oǵan eshkim qarsylyq bildire de almas edi. Amal neshik, sol usynys ótpeı qaldy...
Endi aldymyzdy «Biz kimbiz, qaıda baramyz jáne qandaı memleket bolǵymyz keledi?» degen suraqtar álsin-álsin keskesteıdi. Qazaq eli Eýrazııa keńistiginde shyǵys pen batystyń dánekeri retinde qos órkenıettiń úlgilerin úılestirip keldi. Endigi maqsat Qazaqstandy HHI ǵasyrda shynaıy táýelsiz ári ózine senimdi memleket deńgeıine kóterý ekeni anyq.
Minsiz memleket ornatýda túrli qoǵamdyq formasııanyń da alar orny erekshe. Sońǵy jyldary kapıtalıstik júıe de tuıyqqa tirelip, álemde jappaı daǵdarys ornaýda. Kúızelý men toqyraý álemdi jaılap, el toryǵa bastaǵan. Bolashaqqa, kapıtalızmge degen senimsizdik te údeı túsken. Bálkim, jańa formasııa kerek shyǵar búkil álemge.
Mine, sońǵy birneshe jyl kóleminde dúnıe júziniń bilgir de bilikti ekonomısteri, álemdik dárejedegi saıasatkerleri men oqymystylary jahandy jalpaǵynan jaılaǵan ekonomıkalyq daǵdarystyń shyǵý sebebi men odan qutylýdyń tıimdi jolyn izdep, sharq urýda. Alaıda, áli kúnge deıin aýzy dýaly sarapshylar naqty bir ortaq mámilege kelip, daǵdarystyń basty sebebin de, oǵan qarsy turar tıimdi amaldy da tap basyp aıta almaı otyr. Al qurlyqtyń bárin qursaýlaǵan daǵdarys dıagnozy durys qoıylmaǵan aýrýdaı barǵan saıyn asqynyp barady. Sonymen, «Kim kináli?», «Ne isteý kerek?».
Kommýnızm ýtopııaǵa aınalyp, kapıtalızm jalpaq jahandaǵy jeńisin pash etti. Kapıtalızm ıdeologtary batys álemi kedeılikten qutyldy, adam úshin qajettiktiń bári jasaldy, erkin rynok júıesi saltanat qurdy dep daýryqty. Jıyrma jyldan keıin jaǵdaı múlde ózgerip shyǵa keldi. Sol jyldar Keńes Odaǵynyń qulaǵanynan eseńgirep qaldy ma, áıteýir, kapıtalızm ózi úshin buryn-sońdy tarıhta bolyp kórmegen qolaıly jaǵdaı ornasa da, ońalmas kúızeliske ushyrady. Al sekseninshi jyldary qalyptasqan Qytaıdyń júıesi sosıalızm artyqshylyqtaryn da laqtyryp tastamaı, kapıtalızmniń de qundylyqtaryn boıyna sińirip, ózindik qytaı modelin ornyqtyrdy.
Túrkııada baı men kedeıdiń arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq baıqala bermeıdi. Bul memlekette negizinen orta býyn qalyptasqan. Ras, munda týrızm de aıtarlyqtaı damyp otyrǵany shyndyq. Qarapaıym halqynyń ózi shetinen eńbekqor. Quryǵanda kóshede sý satyp, jaǵajaıda dóńgelek nanyn saýdalap júrgenderi. Aýyl jurty shetinen jeke úıde turady. Jaǵdaılary táýir. Osydan shyǵar, anaý aıtqandaı áleýmettik dúmpý joq. Árbir túrik óz elin maqtan tutady. Minsiz memleketke aınalmasa da jáne sońǵy kezdegi el ishindegi jemqorlyqqa baılanysty týyndaǵan úkimetke, el premer-mınıstri R.Erdoǵannyń jeke basyna narazylyqtarǵa qaramastan, musylman elderiniń ishindegi ózgeler sanasatyn memleket deńgeıine kóterilip úlgergen.
Bizdiń elimiz júrip kele jatqan naryqtyq ekonomıka joly áleýmettik qorǵaý baǵytyna basa mán berip otyrǵanyna qaramastan, bolashaǵy kúmándi kapıtalıstik júıeniń de barlyq kemshilikterin boıyna jınaǵan. Al Eýropadaǵy baılar men kedeılerdiń tabys aıyrmashylyǵy 5 ese deńgeıinde ǵana eken. Bul rette, mamandardyń paıymdaýynsha, Qazaqstandaǵy yqtımal áleýmettik silkinisterdiń aldyn alý úshin shuǵyl merzimde orta tap qalyptastyrý kerek kórinedi.
Bul turǵyda taǵy bir másele alańdatady. Ásire dinshildik, soqyr fanatızm de minsiz memleket qurý jolynda kese-kóldeneń turǵan úlken kedergilerdiń biri. Bul – sońǵy 20 jylda jastar boıyna daryǵan dert. Al orta, joǵary býyn ókilderi negizinen ateızm tárbıesinde boldy. Shyńǵys han zamanynda ol basqarǵan memlekette Islam, Býdda, Hrıstıan, Táńirshildik – bári bolǵany tarıhtan belgili. Desek te, Islam dininde eshkimge zorlyq joq. Endeshe, adamdy kúshtep, orynsyz ýaǵyz taratý da jarasatyn tirlik emes. Negizi ıdeıa ımandylyq, adamgershilikte jatsa kerek. Demek, minsiz memleket qalyptastyrý barysynda dinniń alatyn orny da orasan.
Shamasy, adamdardyń minsiz qoǵam qurýyna toıymsyzdyq, bılikqumarlyq sekildi jaman áreketter kedergi bolatyn shyǵar. Halqy qanaǵatshyl, ımandy, ádiletti, eli úshin qyzmet etkennen lázzat alyp, ózderin baqytty sanaıtyn qoǵam minsiz memleket qurýǵa bir taban bolsa da jaqyndaı túsetini kúmánsiz.
Saıasat BEIISBAI,
jýrnalıst.
